প্ৰকাশনাৰ বিষয়ে

01. কোৰআন আৰু আৰবী ভাষাত দুআৰ স্বৰূপ

আল্লাহে পবিত্ৰ কোৰআনত কৈছে: «তোমালোকৰ প্ৰতিপালকে কৈছে: “তোমালোকে মোক আহ্বান কৰা, মই তোমালোকৰ আহ্বানৰ উত্তৰ দিম”» (গাফিৰ 40:60)। আৰবী ভাষাত দ-‘-ৱ (د ع و) মূলৰ অৰ্থ হৈছে আহ্বান, সম্বোধন আৰু প্ৰাৰ্থনা। কোৰআনৰ পাঠত এই মূলটো 207 বাৰ আহিছে, যাৰ ভিতৰত 205টা আয়াত পোনপটীয়াকৈ প্ৰাৰ্থনাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। ইমাম আবু ছুলাইমান আল-খাত্তাবীয়ে দুআৰ স্বৰূপ এইদৰে ব্যাখ্যা কৰিছিল: সৃষ্টিকৰ্তাৰ সন্মুখত বান্দাসকলে নিজৰ গভীৰ আধ্যাত্মিক অভাৱ স্বীকাৰ কৰা (ইফতিকাৰ — إِفْتِقَارٌ) আৰু নিজৰ শক্তি-সামৰ্থ্যৰ পৰা সম্পূৰ্ণৰূপে বিচ্ছিন্ন হোৱা (আত-তাবাৰ্ৰী মিন আল-হাউল ৱা আল-কুৱ্ৱা — التَّبَرِّي مِنَ الْحَوْلِ وَالْقُوَّةِ)।

কাদি আবু বকৰ ইবন আল-আৰাবিয়ে ইয়াক এইদৰে সংজ্ঞায়িত কৰিছিল: বান্দাই নিজৰ প্ৰতিপালকৰ ওচৰত যত্ন আৰু সহায় বিচৰা (ইস্তিদ‘আ আল-‘আব্দ ৰাব্বাহু আল-‘ইনায়া ৱা ইস্তিমদাদুহু আল-মা‘উনা)।

02. দুআ আল-মাছআলা আৰু দুআ আল-ইবাদাহ

শ্বেইখুল-ইছলাম ইবনু তাইমিয়্যা আৰু ইমাম ইবনুল-কাইয়্যিমে ব্যাখ্যা কৰিছে যে কোৰআনৰ দুআসমূহ দুটা ভাগত বিভক্ত। দুআ আল-মাছআলা (دُعَاءُ الْمَسْأَلَةِ) হৈছে প্ৰাৰ্থনা: কোনো কল্যাণ লাভ কৰা বা ক্ষতি দূৰ কৰাৰ বাবে নিৰ্দিষ্টভাৱে বিচৰা—সেয়া ক্ষমা, হিদায়ত, সুস্বাস্থ্য, জীৱিকা বা জুইৰ পৰা মুক্তিয়েই নহওক কিয়। দুআ আল-ইবাদাহ (دُعَاءُ الْعِبَادَةِ) হৈছে ইবাদত: প্ৰশংসা, আল্লাহৰ একত্ব স্বীকাৰ, তাছবীহ আৰু নামাজ। ইবাদত কৰাৰ সময়ত মানুহে নিজৰ সেই কৰ্মৰ জৰিয়তেই পুৰস্কাৰ আৰু সুৰক্ষা বিচাৰে।

ইবনু তাইমিয়্যাই এই কথাৰ হিকমত উল্লেখ কৰিছিল যে কোৰআনৰ অধিকাংশ দুআ ‘আৰ-ৰব্ব’ (الرَّبّ) নামটোৰে আৰম্ভ হয়: এই নামে সৃষ্টি, জীৱিকা প্ৰদান, তত্ত্বাৱধান, অৱস্থাৰ সংশোধন আৰু সুৰক্ষাৰ ইংগিত দিয়ে—যিবোৰ সহায় বিচৰাৰ মূল তাৎপৰ্যৰ সৈতে সামঞ্জস্যপূৰ্ণ।

03. প্ৰাপ্ত দুআসমূহৰ শ্ৰেষ্ঠত্ব

সৰ্বশক্তিমান আল্লাহে কোৰআনত কৈছে: «তেওঁ আদমক সকলো বস্তুৰ নাম শিকাইছিল…» (আল-বাকাৰা 2:31)। কোৰআনত অৱতীৰ্ণ হোৱা আৰু নবী মুহাম্মদ (তেওঁৰ ওপৰত আল্লাহৰ শান্তি আৰু আশীৰ্বাদ বৰ্ষিত হওক)ৰ পৰা বৰ্ণিত দুআসমূহ (আল-আদ‘ইয়্যা আল-মা’ছূৰা — الْأَدْعِيَةُ الْمَأْثُورَةُ) মানুহে নিজে ৰচনা কৰা যিকোনো প্ৰাৰ্থনাতকৈ নিৰপেক্ষভাৱে শ্ৰেষ্ঠ। এই দুআসমূহৰ বৈশিষ্ট্য হৈছে অৰ্থৰ ব্যাপকতা (জাওয়ামি‘ আল-কালিম — جَوَامِعُ الْكَلِمِ), প্ৰাৰ্থনাৰ আদব-আচৰণৰ পূৰ্ণতা আৰু অতিৰঞ্জন বা ভুলৰ পৰা নিশ্চিত সুৰক্ষা। প্ৰতিজন মুছলমানক এই কোৰআনী দুআসমূহ মুখস্থ কৰিবলৈ, সেইবোৰৰ জৰিয়তে প্ৰতিপালকৰ ওচৰত প্ৰাৰ্থনা কৰিবলৈ আৰু নিজৰ পৰিয়াল তথা সন্তানসকলক সেইবোৰ শিকাবলৈ আহ্বান জনোৱা হৈছে।

04. দুআৰ পাঁচটা ব্যাকৰণিক-অলংকাৰিক ৰূপ

আৰবী অলংকাৰশাস্ত্ৰত (বালাগা) সৃষ্টিৰ পৰা সৃষ্টিকৰ্তালৈ কৰা সম্বোধনে আদেশসূচক ভাব হেৰুৱাই বিনয়পূৰ্ণ প্ৰাৰ্থনাৰ ৰূপ লয়। কোৰআনত দুআ পাঁচটা ৰূপে প্ৰকাশ পায়।

• আদেশবাচক ক্ৰিয়াৰ ৰূপ (ফি‘ল আল-আমৰ — فِعْلُ الْأَمْرِ). «দান কৰা», «ক্ষমা কৰা», «দৃঢ় কৰা»—২৩০টাতকৈও অধিক প্ৰসংগত।
• নিষেধসূচক গঠন (আছালীব আন-নাহয় — أَسَالِيبُ النَّهْيِ). অমঙ্গল আঁতৰোৱাৰ বাবে কৰা প্ৰাৰ্থনা: «আমাক শাস্তি নিদিবা», «আমাৰ হৃদয়বোৰক বক্ৰ নকৰিবা»।
• বিকল্প মাসদাৰ (আল-মাছদাৰ আন-নায়িব — الْمَصْدَرُ النَّائِبُ). অনুতাপৰ সংক্ষিপ্ত বাক্যাংশ; উদাহৰণস্বৰূপে, «গুফৰানাকা» (2:285)।
• অসহায় অৱস্থাৰ বৰ্ণনা (লিছান আল-হাল — لِسَانُ الْحَالِ). মুছাৰ কথা: «হে মোৰ প্ৰতিপালক, তুমি মোৰ প্ৰতি যিকোনো কল্যাণ অৱতীৰ্ণ কৰিলেও মই তাৰ মুখাপেক্ষী»; আইয়ূবৰ কথা: «মোৰ ওপৰত দুখ-কষ্ট আহি পৰিছে»।
• অলংকাৰিক প্ৰশ্ন (আছালীব আল-ইস্তিফহাম — أَسَالِيبُ الِاسْتِفْهَامِ). মুছাৰ কথা: «আমাৰ মাজৰ নিৰ্বোধসকলে কৰা কাৰণেই তুমি আমাক ধ্বংস কৰিবা নেকি?»

05. 230-তকৈ অধিকৰ পৰা সংকলনটোত 60টা দুআ কিয়

কঠোৰ ব্যাকৰণগত ৰূপৰ ভিত্তিত বিবেচনা কৰিলে, তলৰ পৰা ওপৰলৈ—সৃষ্টি জগতৰ পৰা সৃষ্টিকৰ্তাৰ প্ৰতি—নিৰ্দেশ কৰা আদেশবাচক ক্ৰিয়া (ফি‘ল আল-আমৰ — فِعْلُ الْأَمْرِ) কোৰআনত 230 বাৰতকৈ অধিক পোৱা যায়। কিন্তু এই একাডেমিক সংকলনত নিৰ্বাচিত চৰীয়তী আৰু পদ্ধতিগত মানদণ্ড অনুসৰি বাছনি কৰা 60টা প্ৰামাণিক দুআহে অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।

• দুআ কৰোঁতাৰ মানদণ্ড. সংকলনটোত কেৱল নবী আৰু ৰাছুলসকলৰ (তেওঁলোকৰ ওপৰত শান্তি বৰ্ষিত হওক), সৎ মুমিনসকলৰ আৰু আৰছ বহন কৰা ফিৰিস্তাসকলৰ পৱিত্ৰ প্ৰাৰ্থনাহে অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। জাহান্নামৰ অধিবাসীসকলৰ চিৎকাৰ, পাপীসকলৰ দুআ আৰু অৱকাশ বিচাৰি ইবলীছে কৰা আবেদন বাদ দিয়া হৈছে, কাৰণ সেইবোৰ কোৰআনত পৰকাল সম্পৰ্কীয় উপদেশ হিচাপে উল্লেখ কৰা হৈছে, অনুশীলনৰ আদৰ্শ হিচাপে নহয়।
• অৰ্থগত অংশসমূহৰ একত্ৰীকৰণ. একাধিক আয়াতজুৰি থকা দুআৰ পাঠসমূহ (উদাহৰণস্বৰূপে, 2:127–128, 2:285–286, 3:191–194, 25:65–74) পৃথক পৃথক বাক্যাংশত বিভক্ত নকৰি সম্পূৰ্ণ দুআ হিচাপে একত্ৰিত কৰা হৈছে।
• দুআৰ আবেদনমূলক দিশত গুৰুত্ব. সেইবোৰ প্ৰস্তুত দুআ বাছনি কৰা হৈছে, যিবোৰত কল্যাণ আৰু মুক্তি বিচাৰি পোনপটীয়া বা পৰোক্ষ আবেদন আছে আৰু মুখস্থ কৰা তথা নামাজত পাঠ কৰাৰ বাবে বিশেষভাৱে উপযোগী (দুআ আল-মাছআলা — دُعَاءُ الْمَسْأَلَةِ)।