Yayın hakkında

01. Kur’an’da ve Arap Dilinde Duanın Mahiyeti

Allah, Kur’an-ı Kerim’de şöyle buyurur: «Rabbiniz şöyle dedi: “Bana dua edin, size karşılık vereyim”» (Gafir 40:60). Arapçada d-‘-v (د ع و) kökü çağırmak, yönelmek ve istemek anlamlarına gelir. Kur’an metninde bu kök 207 defa geçer; bunların 205 ayeti doğrudan dua ile ilgilidir. İmam Ebû Süleyman el-Hattâbî, duanın mahiyetini kulların Yaratıcı karşısında derin manevi ihtiyaçlarını (iftikâr — إِفْتِقَارٌ) dile getirmeleri ve kendi güç ve kuvvetlerinden bütünüyle teberri etmeleri (et-teberrî min el-havl ve’l-kuvve — التَّبَرِّي مِنَ الْحَوْلِ وَالْقُوَّةِ) olarak tanımlamıştır.

Kadı Ebu Bekir İbnü’l-Arabî onu, kulun Rabbinden ilgi ve yardım istemesi olarak tanımlamıştır (istid‘a al-‘abd rabbahu al-‘inaya ve istimdaduhu al-ma‘una).

02. Duâü’l-mes’ele ve duâü’l-‘ibâde

Şeyhülislâm İbn Teymiyye ve İmam İbn Kayyim, Kur’an’daki duaların iki kategoriye ayrıldığını açıklamışlardır. Duâü’l-mes’ele (دُعَاءُ الْمَسْأَلَةِ) talep duasıdır: bağışlanma, hidayet, sağlık, rızık veya Ateş’ten kurtuluş gibi belirli bir hayrın istenmesi ya da bir zararın giderilmesinin talep edilmesidir. Duâü’l-‘ibâde (دُعَاءُ الْعِبَادَةِ) ise ibadet duasıdır: Allah’ı övmek, O’nun birliğini kabul etmek, tesbih ve namazdır. İnsan ibadet ederken, bu eylemiyle mükâfat ve korunma da istemiş olur.

İbn Teymiyye, Kur’an’daki duaların çoğunun «er-Rabb» (الرَّبّ) ismiyle başlamasının hikmetine dikkat çekmiştir: Bu isim yaratmayı, rızık vermeyi, gözetip kollamayı, hâli düzeltmeyi ve korumayı ifade eder; bunlar da yardım istemenin özüne uygundur.

03. Nakledilmiş Duaların Üstünlüğü

Yüce Allah Kur’an’da şöyle buyurur: «Âdem’e bütün isimleri öğretti…» (el-Bakara 2:31). Kur’an’da indirilen ve Peygamber Muhammed’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) nakledilen dualar (el-ed‘ıyyetü’l-me’sûre — الْأَدْعِيَةُ الْمَأْثُورَةُ), insanın kendi sözleriyle oluşturduğu her türlü duadan mutlak surette üstündür. Bu dualar anlam bakımından kuşatıcılıklarıyla (cevâmiu’l-kelim — جَوَامِعُ الْكَلِمِ), dua adabındaki mükemmellikleriyle ve aşırılık ya da hata içermemelerinin güvence altında olmasıyla öne çıkar. Her Müslümanı bu Kur’an dualarını ezberlemeye, Rablerine onlarla yönelmeye ve bunları ailelerine ve çocuklarına öğretmeye teşvik ediyoruz.

04. Duânın beş gramer-retorik biçimi

Arap belâgatında, yaratılmıştan Yaratıcı’ya yönelen söz, emir bildiren niteliğini yitirir ve tevazu içeren bir duaya dönüşür. Kur’an’da duâ beş biçimde ifade edilir.

• Emir kipi (fi‘l al-amr — فِعْلُ الْأَمْرِ). «Bağışla», «Affet», «Sağlamlaştır» — 230’dan fazla bağlam.
• Yasaklama kalıpları (asâlîb an-nahy — أَسَالِيبُ النَّهْيِ). Kötülüğün giderilmesine yönelik dua: «Bizi cezalandırma», «Kalplerimizi eğriltme».
• Nâib masdar (el-masdar an-nâib — الْمَصْدَرُ النَّائِبُ). Pişmanlık ve tevazuyu dile getiren kısa ifadeler; örneğin «Gufrâneke» (2:285).
• İhtiyaç hâlinin tasviri (lisânü’l-hâl — لِسَانُ الْحَالِ). Musa’nın sözleri: «Rabbim, bana indireceğin her hayra muhtacım»; Eyyûb’un sözleri: «Başıma bir zarar geldi».
• Retorik soru (asâlîbü’l-istifhâm — أَسَالِيبُ الِاسْتِفْهَامِ). Musa’nın sözleri: «İçimizdeki akılsızların yaptıkları yüzünden bizi helâk mı edeceksin?»

05. Derlemede 230’dan Fazla Dua Yerine Neden 60 Dua Var?

Katı dilbilgisel ölçüt esas alındığında, aşağıdan yukarıya — yaratılmıştan Yaratıcı’ya — yöneltilen emir kipi (fi‘l el-emr — فِعْلُ الْأَمْرِ), Kur’an’da 230’dan fazla kez geçer. Bununla birlikte bu akademik derlemeye, aşağıdaki şer‘î ve metodolojik ölçütlere göre seçilmiş 60 kanonik dua alınmıştır.

• Dua Edenin Kimliği Ölçütü. Derlemeye yalnızca peygamberlerin ve resullerin (onlara selam olsun), salih müminlerin ve Arş’ı taşıyan meleklerin mübarek yakarışları alınmıştır. Cehennem ehlinin feryatları, günahkârların duaları ve İblis’in mühlet talebi, Kur’an’da uygulama örneği olarak değil, ahirete dair ibret olarak yer aldıkları için dışarıda bırakılmıştır.
• Anlam Bütünlüğüne Göre Birleştirme. Birden fazla ayete yayılan dua metinleri (örneğin, 2:127–128, 2:285–286, 3:191–194, 25:65–74) ayrı ifadelere bölünmek yerine bütünlüklü formüller hâlinde birleştirilmiştir.
• Dua ve Talebe Verilen Önem. Hayır ve kurtuluşu doğrudan veya dolaylı biçimde isteyen, ezberlemeye ve namazda okumaya elverişli hazır dualar seçilmiştir (duâü’l-mes’ele — دُعَاءُ الْمَسْأَلَةِ).