Nəşr haqqında

01. Quranda və ərəb dilində duanın mahiyyəti

Allah Müqəddəs Quranda buyurur: «Rəbbiniz dedi: “Mənə dua edin, Mən də sizə cavab verim”» (Ğafir 40:60). Ərəb dilində د-‘-و (د ع و) kökü çağırış, müraciət və istək bildirmək mənalarını ifadə edir. Quran mətnində bu kök 207 dəfə işlənir; bunlardan 205 ayə birbaşa duaya aiddir. İmam Əbu Süleyman əl-Xəttabi duanın mahiyyətini qulların Yaradan qarşısında dərin mənəvi ehtiyaclarını (iftikar — إِفْتِقَارٌ) bildirmələri və öz güc və qüvvələrindən tamamilə imtina etmələri (ət-təbərri min əl-həvl vəl-quvvə — التَّبَرِّي مِنَ الْحَوْلِ وَالْقُوَّةِ) kimi müəyyən etmişdir.

Qazi Əbu Bəkr ibn əl-Ərəbi onu belə müəyyən etmişdir: qulun öz Rəbbindən qayğı və yardım diləməsi (istid‘a əl-‘abd rabbahu əl-‘inayə və istimdaduhu əl-mə‘unə).

02. Dua əl-məsələ və dua əl-ibadə

Şeyxülislam İbn Teymiyyə və imam İbn əl-Qəyyim izah etmişlər ki, Qurani-Kərimdəki dualar iki kateqoriyaya bölünür. Dua əl-məsələ (دُعَاءُ الْمَسْأَلَةِ) — istəməkdir: bağışlanma, hidayət, sağlamlıq, ruzi və ya Oddan xilas olmaq kimi xeyirin əldə olunmasını və ya zərərin dəf edilməsini konkret şəkildə diləmək. Dua əl-ibadə (دُعَاءُ الْعِبَادَةِ) — ibadətdir: Allahı həmd etmək, Onun təkliyini etiraf etmək, təsbih və namaz. İnsan ibadət edərkən elə bu əməli ilə savab və qorunma diləyir.

İbn Teymiyyə qeyd edirdi ki, Qurani-Kərimdəki duaların əksəriyyətinin «ər-Rəbb» (الرَّبّ) adı ilə başlaması hikmətlidir: bu ad yaradılışa, ruzi verməyə, himayə və qayğı göstərməyə, vəziyyəti düzəltməyə və qorumağa işarə edir; bütün bunlar kömək diləməyin mahiyyətinə uyğundur.

03. Bizə nəql olunmuş duaların üstünlüyü

Uca Allah Quranda buyurur: «Adəmə bütün adları öyrətdi…» (əl-Bəqərə 2:31). Quranda nazil edilmiş və Peyğəmbər Məhəmməddən (Allahın ona salavatı və salamı olsun) nəql olunmuş dualar (əl-əd‘iyyə əl-mə’surə — الْأَدْعِيَةُ الْمَأْثُورَةُ) insanın özündən uydurduğu istənilən duadan mütləq şəkildə üstündür. Bu dualar mənaların əhatəliliyi (cami‘ əl-kəlim — جَوَامِعُ الْكَلِمِ), dua ədəb-ərkanının kamilliyi və ifratdan, yaxud xətalardan uzaq olması ilə seçilir. Hər bir müsəlmanı bu Quran dualarını əzbərləməyə, onlarla Rəbbinə dua etməyə və ailəsinə, övladlarına öyrətməyə çağırırıq.

04. Duanın beş qrammatik və ritorik forması

Ərəb ritorikasında (bəlağət) məxluqun Yaradanına ünvanladığı nitq əmr formasını itirərək təvazökar duaya çevrilir. Quranda dua beş forma vasitəsilə ifadə olunur.

• Əmr şəkli (fi‘l əl-əmr — فِعْلُ الْأَمْرِ). «Əta et», «Bağışla», «Möhkəmləndir» — 230-dan çox kontekst.
• Qadağa konstruksiyaları (əsalib ən-nəhy — أَسَالِيبُ النَّهْيِ). Şərin dəf olunması üçün dua: «Bizi cəzalandırma», «Qəlblərimizi azdırma».
• Əvəzləyici məsdər (əl-məsdər ən-naib — الْمَصْدَرُ النَّائِبُ). Məsələn, «Ğufranəkə» (2:285) kimi yığcam peşmanlıq ifadələri.
• Ehtiyac halının təsviri (lisan əl-hal — لِسَانُ الْحَالِ). Musanın sözləri: «Ey Rəbbim, mən Sənin mənə nazil edəcəyin hər bir xeyirə möhtacam»; Əyyubun sözləri: «Mənə bəla toxundu».
• Ritorik sual (əsalib əl-istifham — أَسَالِيبُ الِاسْتِفْهَامِ). Musanın sözləri: «Aramızdakı ağılsızların etdiklərinə görə bizi məhv edəcəksənmi?»

05. Nə üçün 230-dan çox dua arasından 60 dua seçilib

Qrammatik formaya ciddi yanaşdıqda, aşağıdan yuxarıya — məxluqun Yaradana müraciət etdiyi əmr şəkli (fi‘l əl-əmr — فِعْلُ الْأَمْرِ) Quranda 230 dəfədən çox işlənir. Lakin bu akademik topluya aşağıdakı şəri və metodoloji meyarlar əsasında seçilmiş məhz 60 kanonik dua daxil edilmişdir.

• Duanı edən şəxsin meyarı. Topluya yalnız Peyğəmbərlərin və Rəsulların (onlara salam olsun), saleh möminlərin və Ərşi daşıyan mələklərin mübarək müraciətləri daxil edilmişdir. Cəhənnəm sakinlərinin fəryadları, günahkarların duaları və İblisin möhlət istəməsi istisna edilmişdir, çünki bunlar Quranda əməli nümunə kimi deyil, axirətə dair ibrət olaraq verilmişdir.
• Məna bloklarının birləşdirilməsi. Bir neçə ayədən ibarət dua mətnləri (məsələn, 2:127–128, 2:285–286, 3:191–194, 25:65–74) ayrı-ayrı ifadələrə bölünməmiş, bütöv dualar şəklində birləşdirilmişdir.
• Dua-istəyə vurğu. Xeyir və nicatın birbaşa və ya dolayı yolla istənildiyi, əzbərləmək və namazda oxumaq üçün münasib olan hazır dualar seçilmişdir (dua əl-məsələ — دُعَاءُ الْمَسْأَلَةِ).