Нашнахьа

01. Къуръанан а, араб мотт а чохь дуан маьӀна

АллахӀа Священный Къуръан чохь дийцинарг ду: «Шуна Везачу Эла дийцина: “Суна дӀакхайкха, Со шуна жоп лур ву”» (Гафир 40:60). Араб мотт чохь д-‘-в (د ع و) түьйра маьӀна дехар, дӀакхайкхар а, доьхкар а ду. Къуръанан текстехь и түьйра 207 хенахь ю, шунна юкъара 205 аят дӀадахаран доьхьалонашна тӀехь тӀеюьсу. Имам Абу Сулейман аль-Хаттаби доьхьаларан маьӀна рабашкахь Кхоллараллахь долу доккха рухьанийн кхетам (ифтикар — إِفْتِقَارٌ) хьалха хьажар а, кхоллархойн куьйгалла а, могӀалла а дика дӀатесар (ат-табарри мин аль-хауль ва аль-кувва — التَّبَرِّي مِنَ الْحَوْلِ وَالْقُوَّةِ) дуйла хьажа дийцина.

Кади Абу Бакр ибн аль-Араби цуьнан маьӀна хьалха йоккху: лаьттачуьнга цуьнан Дела долахь хьал-оьшуш, гӀо лоьхуш (истид‘а аль-‘абд раббаху аль-‘инайя ва истимдадуху аль-ма‘уна).

02. Дуа аль-мас’аля а, дуа аль-‘ибада а

Шейх аль-Ислям Ибн Таймийя а, имам Ибн аль-Каййим а, коранин догӀанаш шозза категорех лаьц буьйцуш хилар дийцар. Дуа аль-мас’аля (دُعَاءُ الْمَسْأَلَةِ) — дешнашца дехар: пайда далар я зиён юкъадалар дехар, масала, гӀуфран дехар, нийсачу новкъахь гӀар, мохк, ризкъ я ЦӀеначуьра лардар. Дуа аль-‘ибада (دُعَاءُ الْعِبَادَةِ) — ибадат: Аллах ларвеш хастам бар, Цуьнан берригеналла къобалдар, тасбих а, намаз а. Ибадат деш, адам иштта цу амалца саваб а, лардар а деха.

Ибн Таймийя тайп-тайпанчу коранин догӀанийн болх лелош «ар-Рабб» цӀе (الرَّبّ) юьхьанцара хиларан хьекъал дийцар: цо кхоллар, жигара далар, каравалар, халонаш нийсъяр а, лардар а билгалдеш бу — хӀара хилама гӀо дехаран маьӀнаца нийса ю.

03. ДӀаделла доьхьалонаш лахар

АллахӀа Къуръан чохь дийцина: «Адама хӀора хӀуманийн цӀераш Ӏамо...» (Аль-Бакара 2:31). Къуръан чохь дӀаделла, Пайхамар Мухьаммадера (АллахӀан салам а, беркат а хуьлда цунна) дӀадаьхкина доьхьалонаш (аль-ад‘иййа аль-ма’сура — الْأَدْعِيَةُ الْمَأْثُورَةُ) кхоллархочо шен хьекъалца кхоллахьаршал лахараллахь ду. Цара маьӀнан кхачам (джами‘ аль-калим — جَوَامِعُ الْكَلِمِ), дехаран адагӀа кхачам а, хьалхе хила тарло иза кхаьчарх а, хатта хьал а доцуш хилар а аьрсина. Массо мусульманех доьху, и Къуръанан дуаш дагахь гӀуллакх а дар, царца Эла дӀакхайкхар а, цу дуашца шен доьзал а, бераш а Ӏамадар а.

04. ДогӀанийн грамматикин а, риторикин а пхи форма

Арабан риториках (баляга) кхолламаша Творцанна деш долу повелительни дешнаш кхиамца, хьалха схьа а лаьцна, дехар хуьлу. Коране дуа пхи форманца дӀадоладо.

• Повелительни наклонени (фи‘ль аль-амр — فِعْلُ الْأَمْرِ). «Дала», «Гуфран деха», «Къобалъяла» — 230 сов контекст.
• Хьалхе йоккху запретан конструкци (асалиб ан-нахй — أَسَالِيبُ النَّهْيِ). Зийнаш юкъадаларан дехар: «Тхо жаза деш ма дехка», «Тхан дегнаш нийсачу новкъахь ма тайде».
• Масдар цхьаъца юкъайоккху форма (аль-масдар ан-на’иб — الْمَصْدَرُ النَّائِبُ). ДегӀах къайлаха кхетар хьахиллош йолу къастамаш, масала, «Гуфранака» (2:285).
• Муьттадаран хьал дӀадовзийтар (лисан аль-халь — لِسَانُ الْحَالِ). Мусан дешнаш: «Суна, хьо латтачу пайдах цхьаъ а хир ду»; Айюбн дешнаш: «Со зийнашка дийзина».
• Риторикин хаттар (асалиб аль-истифхам — أَسَالِيبُ الِاسْتِفْهَامِ). Мусан дешнаш: «Хьан, тхо массо а хьалха хьалха лелачуьнна жаза дина дела хӀаллакдан?»

05. ХӀунда гӀирсе 230+ доьхьалонех 60 ю

Грамматикан къастам тӀе а хьаьжна, повелительни гӀуллакх (фи‘ль аль-амр — فِعْلُ الْأَمْرِ), лахарал тӀехьарала — кхоллархой Кхолларалле — Къуръан чохь 230-сов хьалха хила тарло. Амма академически гӀирсе чохь шариат а, методологически критериш а тӀе а хьаьжна ларйина 60 доьхьалонаш ю.

• Субъектан критерий. ГӀирсе чохь Пайхамарийн а, Посланникхийн а (салам хуьлда царна), нийса иманехь болчу муъминанийн а, Аршан дӀахьош болчу малаиканийн а беркате доьхьалонаш бен йоцу. ЖӀаннохь болчу нахана тӀекхайкхарш, вонхой а, Иблисана хьалха хьоьжуш дахар дехар а дӀахьадо, цара Къуръан чохь къияматан хьехамаш хиларна, практикангахь дӀаталла хьехамаш хиларна доцуш.
• МаьӀнийн блокаш барт бар. КӀезиг аятех йолу доьхьалонаш (масала, 2:127–128, 2:285–286, 3:191–194, 25:65–74) цхьана кхачам болчу формулашкахь бартбина, къаьстина предложенешка доьхклина йоцу.
• Дуа-дехаран тӀе хьажар. Баккъалла шек доцуш я шек йолуш а, дика а, кхетам а дехкуш йолу, намазан чохь деша а, яьлла дика дагахь а латта йолу дехарш дӀахаьржина (дуа аль-мас’аля — دُعَاءُ الْمَسْأَلَةِ).