Басма турында

01. Коръәндә һәм гарәп телендә доганың асылы

Аллаһ Изге Коръәндә әйтә: «Раббыгыз: “Миңа дога кылыгыз, Мин сезгә җавап бирермен”, — диде» (Гафир 40:60). Гарәп телендә д-‘-в (د ع و) тамыры чакыру, мөрәҗәгать итү һәм үтенү мәгънәләрен белдерә. Коръән текстында бу тамыр 207 тапкыр очрый, шуларның 205 аяте турыдан-туры догага кагыла. Имам Әбу Сөләйман әл-Хаттаби дога асылын колларның Яратучы каршында тирән рухи мохтаҗлыкларын (ифтикар — إِفْتِقَارٌ) күрсәтүе һәм үз көч-куәтеннән тулысынча ваз кичүе (ат-табарри мин әл-хауль вә әл-кувва — التَّبَرِّي مِنَ الْحَوْلِ وَالْقُوَّةِ) дип билгеләгән.

Кади Әбу Бәкер ибн әл-Гарәби аны колның үз Раббыннан кайгырту һәм ярдәм соравы дип билгеләгән (истид‘а аль-‘абд раббаху аль-‘инайя ва истимдадуху аль-ма‘уна).

02. Дога әл-мәсәлә һәм дога әл-гыйбәдәт

Шәйх әл-Ислам Ибн Таймия һәм имам Ибн әл-Каййим Коръән догаларының ике төркемгә бүленүен аңлатканнар. Дога әл-мәсәлә (دُعَاءُ الْمَسْأَلَةِ) — сорау: билгеле бер яхшылыкны сорау яки зарарны кайтаруны үтенү; бу гафу итү, туры юлга күндерү, сәламәтлек, ризык яки Уттан котылу булырга мөмкин. Дога әл-гыйбәдәт (دُعَاءُ الْعِبَادَةِ) — гыйбадәт: Аллаһны мактау, Аның берлеген тану, тәсбих әйтү һәм намаз уку. Гыйбадәт кылганда кеше үзе кылган гамәле белән әҗер һәм яклау сорый.

Ибн Таймия Коръән догаларының күпчелеге «әр-Рабб» (الرَّبّ) исеме белән башлануының хикмәтен билгеләгән: бу исем ярату, ризыкландыру, кайгырту, хәлне төзәтү һәм яклау мәгънәләрен үз эченә ала — болар ярдәм сорауның асылына туры килә.

03. Безгә килеп җиткән догаларның өстенлеге

Аллаһы Тәгалә Коръәндә әйтә: «Ул Адәмгә бар нәрсәнең исемнәрен өйрәтте…» (Әл-Бәкара 2:31). Коръәндә иңдерелгән һәм Мөхәммәд Пәйгамбәрдән (аңа Аллаһның рәхмәте һәм сәламе булсын) риваять ителгән догалар (әл-әд‘иййа әл-мә’сура — الْأَدْعِيَةُ الْمَأْثُورَةُ) кешенең үзе төзегән теләсә нинди догадан һичшиксез өстен. Алар мәгънәләренең киң колачлылыгы (җәми‘ әл-кәлим — جَوَامِعُ الْكَلِمِ), дога әдәбенең камиллеге һәм чиктән ашу яки хата булмау белән аерылып тора. Һәр мөселманны бу Коръән догаларын ятларга, алар белән Раббысына мөрәҗәгать итәргә һәм гаиләсе белән балаларына өйрәтергә чакырабыз.

04. Дога белдерүнең биш грамматик-риторик формасы

Гарәп риторикасында (бәләга) мәхлуктан Яратучыга юнәлтелгән сүз боеру көчен югалта һәм басынкы догага әверелә. Коръәндә дога биш форма аша белдерелә.

• Боеру фигыле (фи‘ль әл-әмр — فِعْلُ الْأَمْرِ). «Бир», «Гафу ит», «Ныгытып куй» — 230дан артык контекст.
• Тыю конструкцияләре (асалиб ән-нәһй — أَسَالِيبُ النَّهْيِ). Явызлыкны кайтаруны сорап дога кылу: «Безне газаплама», «Күңелләребезне тайпылдырма».
• Урынбасар масдар (әл-масдар ән-на’иб — الْمَصْدَرُ النَّائِبُ). Сынганлыкны белдерүче кыска формулалар, мәсәлән, «Гуфранака» (2:285).
• Мохтаҗлык хәлен тасвирлау (лисан әл-халь — لِسَانُ الْحَالِ). Мусаның сүзләре: «Раббым, Син иңдергән һәртөрле яхшылыкка мохтаҗмын»; Әюбнең сүзләре: «Миңа бәла-каза кагылды».
• Риторик сорау (асалиб әл-истифһам — أَسَالِيبُ الِاسْتِفْهَامِ). Мусаның сүзләре: «Арабыздагы акылсызлар кылган гамәлләр өчен безне һәлак итәрсеңмени?»

05. Ни өчен җыентыкта 230дан артык догадан 60ы гына

Катгый грамматик формага таянсак, әмер фигыле (фи‘ль әл-әмр — فِعْلُ الْأَمْرِ), ягъни түбәннән югарыга — мәхлуктан Яратучыга юнәлгән форма Коръәндә 230дан артык тапкыр очрый. Әмма бу академик җыентыкка түбәндәге шәригать һәм методология критерийлары буенча сайлап алынган нәкъ 60 каноник дога кертелде.

• Дога кылучының критерие. Җыентыкка бары тик Пәйгамбәрләрнең һәм Рәсүлләрнең (аларга сәлам булсын), изге мөэминнәрнең һәм Гарешне күтәреп торучы фәрештәләрнең мөбарәк мөрәҗәгатьләре генә кертелде. Җәһәннәм әһелләренең кычкырулары, гөнаһлыларның догалары һәм Иблиснең кичектерү соравы кертелмәде, чөнки алар Коръәндә гамәл үрнәге итеп түгел, ә ахирәт турында гыйбрәт итеп китерелә.
• Мәгънәви блокларны берләштерү. Берничә аятьтән торган дога текстлары (мәсәлән, 2:127–128, 2:285–286, 3:191–194, 25:65–74) аерым гыйбарәләргә бүлгәләнмичә, бербөтен формулалар итеп берләштерелде.
• Дога-үтенечкә басым. Игелек һәм котылуны турыдан-туры яки читләтеп сораган, ятлау һәм намазда уку өчен бик уңайлы булган әзер догалар сайлап алынды (дуа әл-мәс’әлә — دُعَاءُ الْمَسْأَلَةِ).