Басылма жөнүндө

01. Куранда жана араб тилинде дубанын маңызы

Аллах Ыйык Куранда мындай дейт: «Раббиңер: “Мага дуба кылгыла, Мен силерге жооп берем” деди» (Гафир 40:60). Араб тилинде д-‘-в (د ع و) уңгусу чакыруу, кайрылуу жана өтүнүч кылуу дегенди билдирет. Куран текстинде бул уңгу 207 жолу кездешет, анын ичинен 205 аят түздөн-түз дубага тиешелүү. Имам Абу Сулайман аль-Хаттаби дубанын маңызын пенделердин Жаратуучунун алдында терең руханий муктаждыгын көрсөтүүсү (ифтикар — إِفْتِقَارٌ) жана өз күчү менен кубатына толук таянбоосу (ат-табарри мин аль-хауль ва аль-кувва — التَّبَرِّي مِنَ الْحَوْلِ وَالْقُوَّةِ) деп аныктаган.

Казы Абу Бакр ибн аль-Араби аны пенденин Раббисинен камкордук жана жардам сурашы деп аныктаган (истид‘а аль-‘абд раббаху аль-‘инайя ва истимдадуху аль-ма‘уна).

02. Дуа аль-мас’аля жана дуа аль-‘ибада

Шейх аль-Ислам Ибн Таймийя жана имам Ибн аль-Каййим Курандагы дубалар эки категорияга бөлүнөрүн түшүндүрүшкөн. Дуа аль-мас’аля (دُعَاءُ الْمَسْأَلَةِ) — тилөө: жакшылыкты алуу же зыянды кайтаруу үчүн белгилүү бир нерсени суроо; мисалы, кечирим, туура жол, ден соолук, ырыскы же Оттон куткарылуу. Дуа аль-‘ибада (دُعَاءُ الْعِبَادَةِ) — ибадат: Аллахты мактоо, Анын жалгыздыгын таануу, тасбих айтуу жана намаз окуу. Адам ибадат кылуу менен ошол амалы аркылуу сооп жана коргоо сурайт.

Ибн Таймийя Курандагы дубалардын көбү «ар-Рабб» (الرَّبّ) ысымы менен башталышынын хикматын белгилеген: бул ысым жаратууну, ырыскы берүүнү, камкордукту, абалды оңдоону жана коргоону билдирет — булар жардам суроонун маңызына туура келет.

03. Бизге жеткен дубалардын артыкчылыгы

Аллах Таала Куранда мындай дейт: «Ал Адамга бардык нерсенин аттарын үйрөттү…» (Аль-Бакара 2:31). Куранда түшүрүлгөн жана Пайгамбар Мухаммаддан (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) жеткен дубалар (аль-ад‘иййа аль-ма’сура — الْأَدْعِيَةُ الْمَأْثُورَةُ) адам өзү түзгөн ар кандай дубалардан сөзсүз артык. Алар маанилеринин кеңири камтылышы (джами‘ аль-калим — جَوَامِعُ الْكَلِمِ), дуба кылуу адебинин кемелдиги жана ашыкча кетүүдөн же жаңылыштыктан толук алыс болуусу менен айырмаланат. Ар бир мусулманды ушул курандык дубаларды жаттап, Раббисине ошолор менен кайрылууга жана аларды үй-бүлөсүнө, балдарына үйрөтүүгө чакырабыз.

04. Дубанын грамматикалык-риторикалык беш формасы

Араб риторикасында (баляга) жаратылган пендеден Жаратуучуга багытталган сөз буйрук маанисин жоготуп, кичипейил дубага айланат. Куранда дуа беш форма аркылуу берилет.

• Буйрук ыңгайы (фи‘ль аль-амр — فِعْلُ الْأَمْرِ). «Бере көр», «Кечире көр», «Бекемдей көр» — 230дан ашык контекст.
• Тыюу конструкциялары (асалиб ан-нахй — أَسَالِيبُ النَّهْيِ). Жамандыктан сактоону тилөө: «Бизди жазалаба», «Жүрөктөрүбүздү адаштырба».
• Ордуна жүргөн масдар (аль-масдар ан-на’иб — الْمَصْدَرُ النَّائِبُ). Моюн сунууну билдирген кыска формулалар, мисалы, «Гуфранака» (2:285).
• Муктаждык абалын сүрөттөө (лисан аль-халь — لِسَانُ الْحَالِ). Мусанын сөздөрү: «Раббим, Сен мага түшүрө турган ар бир жакшылыкка муктажмын»; Айюбдун сөздөрү: «Мени зыян басты».
• Риторикалык суроо (асалиб аль-истифхам — أَسَالِيبُ الِاسْتِفْهَامِ). Мусанын сөздөрү: «Арабыздагы акылсыздардын кылгандары үчүн бизди кыйратасыңбы?»

05. Эмне үчүн жыйнакка 230дан ашуун дубанын ичинен 60ы киргизилген

Катуу грамматикалык форманы негиз кылсак, төмөндөн жогору — жаратылгандан Жаратуучуга багытталган буйрук ыңгайы (фи‘ль аль-амр — فِعْلُ الْأَمْرِ) Куранда 230дан ашуун жолу кездешет. Бирок бул академиялык жыйнакка төмөнкү шарияттык жана методологиялык критерийлер боюнча тандалып алынган 60 канондук дуба гана киргизилди.

• Дуба кылуучунун критерийи. Жыйнакка пайгамбарлардын жана элчилердин (аларга тынчтык болсун), салих момундардын жана Аршты көтөрүп турган периштелердин гана берекелүү кайрылуулары киргизилди. Тозок ээлеринин кыйкырыктары, бузукулардын дубалары жана Иблистин мөөнөт сураган өтүнүчү Куранда акыретке байланыштуу насаат катары келтирилгендиктен, амал кылууга үлгү катары алынган жок.
• Маанилик бөлүктөрдү бириктирүү. Бир нече аяттан турган дуба тексттери (мисалы, 2:127–128, 2:285–286, 3:191–194, 25:65–74) өз-өзүнчө сөз айкаштарына бөлүнбөстөн, бүтүн формулаларга бириктирилди.
• Дуба-тилекке басым жасоо. Жакшылык жана кутулуу үчүн түз же кыйыр түрдө өтүнүч камтыган, жаттап алууга жана намазда окууга ылайыктуу даяр дубалар тандалды (дуа аль-мас’аля — دُعَاءُ الْمَسْأَلَةِ).