دەربارەی چاپەکە

01. سروشتی دوعا لە قورئان و زمانی عەرەبیدا

خوای گەورە لە قورئانی پیرۆزدا دەفەرموێت: «پەروەردگارتان فەرمووی: “داوام لێ بکەن، وەڵامتان دەدەمەوە”» (غافیر 40:60). لە زمانی عەرەبیدا ڕەگی د-ع-و (د ع و) واتای بانگکردن، ڕووکردن و داواکردن دەگەیەنێت. ئەم ڕەگە لە دەقی قورئاندا 207 جار هاتووە، کە 205 ئایەت بە ڕاستەوخۆ پەیوەندییان بە نوێژەوە هەیە. ئیمام ئەبوو سلیمان ئەلخەتتابی سروشتی پاڕانەوەی بە دەربڕینی پێویستییە ڕۆحییە قووڵەکەی بەندەکان (ئیفتیقار — إِفْتِقَارٌ) لەبەردەم دروستکەر و بە تەواوی دەستبەرداربوون لە هێز و توانای خۆیان (التَّبَرِّي مِنَ الْحَوْلِ وَالْقُوَّةِ) پێناسە کردووە.

قازی ئەبو بەکر ئیبن ئەلعەرەبی، ئەوەی وەک داواکردنی چاودێری و یارمەتی لەلایەن بەندەوە لە پەروەردگاری خۆی پێناسە دەکرد (استدعاء العبد ربه العناية واستمداده المعونة).

02. دوعای مەسئەڵە و دوعای عیباده

شێخ‌الإسلام ئیبن تەیمییە و ئیمام ئیبن قەییم ڕوونیان کردووەتەوە کە پاڕانەوەکانی قورئان بە دوو جۆر دابەش دەبن. دوعای مەسئەڵە (دُعَاءُ الْمَسْأَلَةِ) داواکردنە: داوای دیاریکراوی چاکەیەک یان دوورخستنەوەی زیانێک، وەک لێخۆشبوون، ڕێنمایی، تەندروستی، ڕزق یان ڕزگاربوون لە ئاگر. دوعای عیباده (دُعَاءُ الْعِبَادَةِ) عیباده‌کردنە: ستایش، داننان بە تاکو‌تەنهاییی خوای گەورە، تەسبیح و نوێژ. کاتێک مرۆڤ عیباده دەکات، بە خودی ئەو کردارە داوای پاداشت و پاراستن دەکات.

ئیبن تەیمییە ئاماژەی بەو حیکمەتە کردووە کە زۆربەی پاڕانەوەکانی قورئان بە ناوی «ڕەبب» (الرَّبّ) دەست پێدەکەن: ئەم ناوە ئاماژەیە بۆ دروستکردن، ڕۆزی‌پێدان، چاودێری، چاککردنەوەی بارودۆخ و پاراستن؛ ئەمانەش لەگەڵ سروشتی داواکردنی یارمەتی دەگونجێن.

03. بەرایی پاڕانەوە گەیەنراوەکان

خوای باڵادەست لە قورئاندا دەفەرموێت: «ناوەکانی هەموو شتەکانی فێری ئادەم کرد…» (ئەلبەقەرە 2:31). ئەو پاڕانەوانەی لە قورئاندا نازل کراون و لە پێغەمبەری خودا محەممەد (سڵاوی خوای لێ بێت و بەرەکەتی لەسەر بێت) گەیەنراون (الْأَدْعِيَةُ الْمَأْثُورَةُ)، بە تەواوی لە هەموو پاڕانەوەیەک کە مرۆڤ خۆی دایڕشتبێت باشترن. ئەمانە بە فراوانیی واتاکانیان (جَوَامِعُ الْكَلِمِ)، تەواوی ئەدەبی پاڕانەوە و دڵنیایی لە بوونی نەزیادەڕەوی یان هەڵە جیا دەبنەوە. بانگهێشتی هەموو موسڵمانێک دەکەین ئەم دوعا قورئانییانە لەبەر بکەن، بەوانەوە ڕوویان لە پەروەردگاریان بکەن و فێری خێزان و منداڵەکانیان بکەن.

04. پێنج شێوەی ڕێزمانی-بەڵاغیی پاڕانەوە

لە بەڵاغەی عەرەبیدا، قسەیەک کە لەلایەن بەندەوە ئاراستەی دروستکەر دەکرێت، فەرمان‌کردن لەدەست دەدات و دەبێتە پاڕانەوەیەکی بەخشوع. لە قورئاندا دوعا لە ڕێگەی پێنج شێوەوە دەربڕدراوە.

• ڕێکەوتی فەرمانی (فیعلی ئەمر — فِعْلُ الْأَمْرِ). «ببەخشە»، «لێم خۆش ببە»، «جێگیری بکە» — زیاتر لە ٢٣٠ کۆنتێکست.
• پێکهاتەکانی نەهی‌کردن (ئەسالیبی نەهی — أَسَالِيبُ النَّهْيِ). پاڕانەوە بۆ دوورخستنەوەی خراپە: «سزایمان مەدە»، «دڵەکانمان لە ڕێگا مەگێڕە».
• مەسدەری جێگرەوە (ئەلمەسدەر ئەلنائیب — الْمَصْدَرُ النَّائِبُ). دەربڕینە کورته‌کانی شکۆفەوتن، بۆ نموونە «غوفرانەکە» (2:285).
• وەسفکردنی دۆخی پێویستی (لیسان ئەلحاڵ — لِسَانُ الْحَالِ). قسەی موسا: «پەروەردگارم، من پێویستم بە هەر چاکەیەکە کە بۆم دەنێریت»؛ قسەی ئەیوب: «زیان پێی گەیشتم».
• پرسیاری بەڵاغی (ئەسالیبی ئیستیفهام — أَسَالِيبُ الِاسْتِفْهَامِ). قسەی موسا: «ئایا لەبەر ئەوەی نادانەکانی ئێمە کردوویانە، تۆ لەناومان دەبەیت؟»

05. بۆچی لە کۆمەڵەکەدا 60 پاڕانەوە لە نێوان 230+ هەڵبژێردراون

ئەگەر لە فۆڕمی ڕێزمانیی وردەوە سەیر بکرێت، ڕستەی فەرمانی (فِعْلُ الْأَمْرِ) کە لە خوارەوە بەرەو سەرەوە ئاراستە دەکرێت — لە دروستکراوەوە بۆ دروستکەر — لە قورئاندا زیاتر لە 230 جار هاتووە. بەڵام لەم کۆمەڵە ئەکادیمییەدا تەنها 60 پاڕانەوەی ڕەسەن هاتوون، کە بەپێی ئەم پێوەرە شەرعی و ڕێبازناسانەی خوارەوە هەڵبژێردراون.

• پێوەری کەسایەتیی پاڕانەوەکەر. تەنها پاڕانەوە پیرۆزەکانی پێغەمبەران و نێردراوان (سڵاوی خوایان لێ بێت)، باوەڕدارانی چاک و فریشتەکانی هەڵگری تەخت لە کۆمەڵەکەدا جێگیر کراون. هاواری دانیشتوانی دۆزەخ، پاڕانەوەکانی خراپەکاران و داوای ئیبلیس بۆ دواخستنی کاتی خۆی لادراون؛ چونکە لە قورئاندا وەک ئامۆژگاریی ئەخیرەتناسانە هاتوون، نەک وەک نموونەیەک بۆ کردار.
• یەکخستنی بلۆکە واتاییەکان. دەقە پاڕانەوە درێژەکان کە لە چەند ئایەت پێکهاتوون (بۆ نموونە، 2:127–128، 2:285–286، 3:191–194، 25:65–74) وەک فۆڕمی تەواو پێکەوە بەستراون، نەک بە وشە و ڕستەی جیاواز دابەش کراون.
• تیشک خستنە سەر دوعای داواکردن. پاڕانەوە ئامادەکان هەڵبژێردراون کە داوای ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆی چاکە و ڕزگاری لەخۆ دەگرن و بۆ لەبەرکردن و خوێندنەوە لە نوێژدا زۆر گونجاون (دُعَاءُ الْمَسْأَلَةِ).