Дар бораи нашр

01. Моҳияти дуо дар Қуръон ва забони арабӣ

Аллоҳ дар Қуръони Карим мефармояд: «Парвардигоратон гуфт: “Маро бихонед, то шуморо иҷобат кунам”» (Ғофир 40:60). Дар забони арабӣ решаи д-‘-в (د ع و) ба маънои даъват, рӯ овардан ва дархост кардан аст. Ин реша дар матни қуръонӣ 207 бор омадааст, ки аз он 205 оят мустақиман ба дуо марбут аст. Имом Абӯ Сулаймон ал-Хаттобӣ моҳияти дуоро чунин таъриф кардааст: бандагон ниёзи амиқи маънавии худро (ифтиқар — إِفْتِقَارٌ) дар баробари Офаридгор изҳор мекунанд ва аз нерӯ ва тавоноии худ комилан безорӣ меҷӯянд (ат-табарри мин ал-ҳаул ва ал-қувва — التَّبَرِّي مِنَ الْحَوْلِ وَالْقُوَّةِ).

Қозӣ Абӯбакр ибни ал-Арабӣ онро ҳамчун аз Парвардигораш ғамхорӣ ва мадад хостани банда таъриф кардааст (истид‘а ал-‘абд раббаҳу ал-‘иная ва истимдадуҳу ал-ма‘уна).

02. Дуои ал-масъала ва дуои ал-ибода

Шайхулислом Ибни Таймия ва имом Ибни Қаййим тавзеҳ додаанд, ки дуоҳои қуръонӣ ба ду гурӯҳ тақсим мешаванд. Дуои ал-масъала (دُعَاءُ الْمَسْأَلَةِ) — талаб кардан: хостанӣ будани неъмат ё дур сохтани зарар, хоҳ омурзиш бошад, хоҳ ҳидоят, тандурустӣ, ризқу рӯзӣ ё наҷот аз Оташ. Дуои ал-ибода (دُعَاءُ الْعِبَادَةِ) — ибодат: ситоиш, эътироф ба ягонагии Аллоҳ, тасбеҳ ва намоз. Ҳангоми ибодат кардан, инсон бо худи амал подош ва ҳифзро талаб мекунад.

Ибни Таймия ҳикмати онро таъкид мекард, ки аксари дуоҳои қуръонӣ бо номи «ар-Рабб» (الرَّبّ) оғоз мешаванд: он ба офариниш, рӯзӣ расондан, сарпарастӣ, ислоҳи ҳолат ва ҳифз ишора мекунад — чизҳое, ки ба моҳияти талаб кардани ёрӣ мувофиқанд.

03. Бартарии дуоҳои расида

Аллоҳи Таоло дар Қуръон мефармояд: «Ба Одам номи ҳамаи чизҳоро омӯхт…» (Ал-Бақара 2:31). Дуоҳое, ки дар Қуръон нозил шудаанд ва аз Паёмбар Муҳаммад (дуруду саломи Аллоҳ бар ӯ бод) нақл гардидаанд (ал-адъийя ал-маъсура — الْأَدْعِيَةُ الْمَأْثُورَةُ), бар ҳар гуна дуоҳое, ки инсон аз пеши худ месозад, бартарии мутлақ доранд. Онҳо бо фарогирии маъноҳо (ҷомиъ ал-калим — جَوَامِعُ الْكَلِمِ), камоли одоби дуо ва холӣ будан аз зиёдаравӣ ё хато фарқ мекунанд. Ҳар мусалмонро даъват мекунем, ки ин дуоҳои қуръониро аз ёд кунад, бо онҳо ба Парвардигор рӯ оварад ва онҳоро ба аҳли оила ва фарзандони худ биомӯзонад.

04. Панҷ қолаби наҳвию балоғии дуо

Дар балоғати арабӣ сухане, ки аз ҷониби махлуқ ба Офаридгор хитоб мешавад, хусусияти амрии худро аз даст дода, ба дуои хоксорона табдил меёбад. Дар Қуръон дуо бо панҷ қолаб баён мешавад.

• Сиғаи амр (фиъл ал-амр — فِعْلُ الْأَمْرِ). «Ато кун», «Биёмурз», «Устувор гардон» — беш аз 230 маврид.
• Сохторҳои наҳй (асолиб ан-наҳй — أَسَالِيبُ النَّهْيِ). Дуо барои дур кардани бадӣ: «Моро азоб макун», «Дилҳои моро каҷ нагардон».
• Масдари ҷойгузин (ал-масдар ан-ноиб — الْمَصْدَرُ النَّائِبُ). Ибораҳои кӯтоҳи изҳори шикастагӣ, масалан «Ғуфронака» (2:285).
• Тавсифи ҳолати ниёзмандӣ (лисон ал-ҳол — لِسَانُ الْحَالِ). Сухани Мӯсо: «Парвардигоро, ман ба ҳар некие, ки бароям фурӯ мефиристӣ, ниёзмандам»; сухани Айюб: «Ба ман ранҷ расидааст».
• Саволи риторикӣ (асолиб ал-истифҳом — أَسَالِيبُ الِاسْتِفْهَامِ). Сухани Мӯсо: «Оё моро ба сабаби он чи нодонони мо кардаанд, ҳалок мекунӣ?»

05. Чаро дар маҷмӯа аз беш аз 230 дуо танҳо 60-то омадааст

Агар аз шакли қатъии грамматикӣ бароем, дар Қуръон беш аз 230 бор шакли амр (фиъли амр — فِعْلُ الْأَمْرِ) омадааст, ки дар он рӯ овардан аз поин ба боло — аз махлуқ ба сӯи Офаридгор аст. Аммо ба ин маҷмӯаи академӣ маҳз 60 дуои муътабари шаръӣ ворид шудааст, ки бар асоси меъёрҳои зерини шаръӣ ва методологӣ интихоб шудаанд.

• Меъёри дуогӯянда. Ба маҷмӯа танҳо дуоҳои мубораки Паёмбарон ва Расулон (салом бар онҳо), мӯъминони солеҳ ва фариштагони ҳамлкунандаи Арш ворид шудаанд. Фарёдҳои аҳли Дӯзах, дуоҳои бадкорон ва дархости Иблис барои муҳлат додан хориҷ карда шудаанд, зеро онҳо дар Қуръон ҳамчун ибрати охират оварда шудаанд, на намунае барои амал.
• Ҷамъ овардани бахшҳои маъноӣ. Матнҳои дуоии иборат аз чанд оят (масалан, 2:127–128, 2:285–286, 3:191–194, 25:65–74) ба сурати дуоҳои комил муттаҳид шудаанд ва ба ибораҳои ҷудогона тақсим нашудаанд.
• Таваҷҷуҳ ба дуои дархост. Дуоҳои омодае интихоб шудаанд, ки дархости мустақим ё ғайримустақими хайр ва наҷотро дар бар мегиранд ва барои азёд кардану хондан дар намоз комилан мувофиқанд (дуо ал-масъала — دُعَاءُ الْمَسْأَلَةِ).