اشاعت بابت

01. قرآن ۽ عربي ٻوليءَ ۾ دعا جي حقيقت

الله پاڪ قرآن مجيد ۾ فرمائي ٿو: «توهان جي پالڻهار فرمايو: “مون کان دعا گهرو، مان اوهان جي دعا قبول ڪندس”» (غافر 40:60). عربي ٻوليءَ ۾ جذر د-‘-و (د ع و) جي معنيٰ سڏڻ، رجوع ڪرڻ ۽ عرض ڪرڻ آهي. قرآني متن ۾ هي جذر 207 ڀيرا آيو آهي، جن مان 205 آيتون سڌيءَ طرح دعا سان لاڳاپيل آهن. امام ابو سليمان الخطابي دعا جي حقيقت کي هن ريت بيان ڪيو آهي ته ٻانها خالق جي آڏو پنهنجي گهري روحاني محتاجي (افتقار — إِفْتِقَارٌ) جو اظهار ڪن ٿا ۽ پنهنجي طاقت ۽ قوت کان مڪمل لاتعلقي اختيار ڪن ٿا (التبري من الحول والقوة — التَّبَرِّي مِنَ الْحَوْلِ وَالْقُوَّةِ).

قاضي ابو بڪر ابن العربي ان جي تعريف هن ريت ڪئي: ٻانهي جو پنهنجي رب کان سار سنڀال ۽ مدد گهرڻ (استدعاء العبد ربه العناية واستمداده المعونة).

02. دُعَاءُ الْمَسْأَلَةِ ۽ دُعَاءُ الْعِبَادَةِ

شيخ الاسلام ابن تيميه ۽ امام ابن القيم وضاحت ڪئي آهي ته قرآني دعائون ٻن قسمن ۾ ورهايل آهن. دُعَاءُ الْمَسْأَلَةِ (دُعَاءُ الْمَسْأَلَةِ) يعني گهرڻ: ڪنهن خاص ڀلائيءَ جي طلب يا نقصان ٽارڻ جي دعا، پوءِ اها بخشش هجي، هدايت، صحت، روزي يا باهه کان ڇوٽڪارو. دُعَاءُ الْعِبَادَةِ (دُعَاءُ الْعِبَادَةِ) يعني عبادت: الله جي واکاڻ، سندس وحدانيت جو اقرار، تسبيح ۽ نماز. عبادت ڪندي انسان پنهنجي عمل سان ئي ثواب ۽ حفاظت جي طلب ڪري ٿو.

ابن تيميه ان حڪمت ڏانهن ڌيان ڇڪايو ته گهڻيون قرآني دعائون «الرَّبّ» (الرَّبّ) جي نالي سان شروع ٿين ٿيون: اهو پيدا ڪرڻ، روزي ڏيڻ، سار سنڀال ڪرڻ، حالت سڌارڻ ۽ حفاظت ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو—اهي سڀ ڳالهيون مدد گهرڻ جي حقيقت سان ٺهڪن ٿيون.

03. منقول دعائن جي فضيلت

الله تعالى قرآن ۾ فرمائي ٿو: «۽ آدم کي سڀني شين جا نالا سيکاريائين…» (البقرة 2:31). قرآن ۾ نازل ٿيل ۽ نبي محمد ﷺ کان منقول دعائون (الأدعية المأثورة — الْأَدْعِيَةُ الْمَأْثُورَةُ) انسان جي پنهنجي ٺاهيل ڪنهن به دعا کان قطعي طور افضل آهن. اهي معنائن جي جامعيت (جوامع الكلم — جَوَامِعُ الْكَلِمِ)، دعا جي آداب جي ڪمال ۽ مبالغہ يا غلطيءَ کان محفوظ هجڻ جي خصوصيت رکن ٿيون. اسان هر مسلمان کي دعوت ڏيون ٿا ته اهي قرآني دعائون ياد ڪري، انهن سان پنهنجي پالڻهار ڏانهن رجوع ڪري ۽ پنهنجي خاندان ۽ ٻارن کي به سيکاري.

04. دعا جا پنج گرامري ۽ بلاغي اسلوب

عربي بلاغت (بلاغة) ۾، مخلوق طرفان خالق ڏانهن ڪيل ڪلام مان حڪم ڏيڻ وارو لهجو ختم ٿي وڃي ٿو ۽ اهو عاجزيءَ واري دعا بڻجي وڃي ٿو. قرآن ۾ دعا پنجن اسلوبن سان بيان ڪئي وئي آهي.

• امر جو صيغو (فِعْلُ الْأَمْرِ — فِعْلُ الْأَمْرِ). «عطا ڪر»، «بخش»، «ثابت قدم رک» — 230 کان وڌيڪ موقعن تي.
• نهيءَ جا اسلوب (أَسَالِيبُ النَّهْيِ — أَسَالِيبُ النَّهْيِ). برائي ٽارڻ جي دعا: «اسان کي عذاب نه ڏي»، «اسان جون دليون نه ڦيراءِ».
• بدل طور ايندڙ مصدر (الْمَصْدَرُ النَّائِبُ — الْمَصْدَرُ النَّائِبُ). عاجزيءَ جا مختصر جملا، مثال طور «غُفْرَانَكَ» (2:285).
• محتاجيءَ جي حالت جو بيان (لِسَانُ الْحَالِ — لِسَانُ الْحَالِ). موسيٰ جا لفظ: «اي منهنجا رب، جيڪو به خير تون مون ڏانهن نازل ڪرين، مان ان جو محتاج آهيان»؛ ايوب جا لفظ: «مون کي تڪليف پهتي آهي».
• بلاغي سوال (أَسَالِيبُ الِاسْتِفْهَامِ — أَسَالِيبُ الِاسْتِفْهَامِ). موسيٰ جا لفظ: «ڇا تون اسان کي انهن ڪمن سبب هلاڪ ڪندين، جيڪي اسان مان بي عقل ماڻهن ڪيا آهن؟»

05. 230 کان وڌيڪ مان مجموعي ۾ 60 دعائون ڇو؟

جيڪڏهن سخت گرامري صورت کي بنياد بڻائجي ته امر جو صيغو (فعل الأمر — فِعْلُ الْأَمْرِ)، جيڪو هيٺان کان مٿي يعني مخلوق کان خالق ڏانهن مخاطب هجي، قرآن ۾ 230 کان وڌيڪ ڀيرا آيو آهي. تنهن هوندي به، هن علمي مجموعي ۾ رڳو 60 مستند دعائون شامل ڪيون ويون آهن، جن کي هيٺين شرعي ۽ منهجي معيارن موجب چونڊيو ويو آهي.

• دعا ڪندڙ جي معيار. مجموعي ۾ رڳو نبين ۽ رسولن (انهن تي سلام هجي)، نيڪ مؤمنن ۽ عرش کڻندڙ ملائڪن جون مبارڪ دعائون شامل ڪيون ويون آهن. دوزخ وارن جون دانهون، بدڪارن جون دعائون ۽ ابليس جي مهلت گهرڻ واري عرض کي خارج ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي قرآن ۾ آخرت جي نصيحت طور بيان ٿيل آهن، نه عملي پيرويءَ جي مثال طور.
• معنوي حصن کي گڏ ڪرڻ. گهڻين آيتن تي مشتمل دعائيه متن (مثال طور، 2:127–128، 2:285–286، 3:191–194، 25:65–74) کي مڪمل دعائيه عبارت طور گڏ ڪيو ويو آهي، الڳ الڳ جملن ۾ ورهايو نه ويو آهي.
• دعا ۽ التجا تي ڌيان. اهي مڪمل دعائون چونڊيون ويون آهن، جن ۾ خير ۽ نجات جي سڌي يا اڻ سڌي گهر موجود آهي ۽ جيڪي ياد ڪرڻ ۽ نماز ۾ پڙهڻ لاءِ نهايت موزون آهن (دعاء المسألة — دُعَاءُ الْمَسْأَلَةِ).