Nashr haqida

01. Qur’on va arab tilida duoning mohiyati

Alloh Muqaddas Qur’onda aytadi: «Robbingiz: “Menga duo qiling, sizlarga ijobat qilaman”, dedi» (G‘ofir 40:60). Arab tilida d-‘-v (د ع و) o‘zagi chaqiriq, murojaat va iltijoni anglatadi. Qur’on matnida bu o‘zak 207 marta uchraydi, shundan 205 oyat bevosita duoga taalluqlidir. Imom Abu Sulaymon al-Xattobiy duoning mohiyatini bandalarning Yaratganga nisbatan chuqur ruhiy ehtiyojini izhor etishi (iftikor — إِفْتِقَارٌ) va o‘z kuch-qudratidan butunlay voz kechishi (at-tabarri min al-havl va al-quvva — التَّبَرِّي مِنَ الْحَوْلِ وَالْقُوَّةِ) deb ta’riflagan.

Қози Абу Бакр ибн ал-Арабий уни банданинг Парвардигоридан ғамхўрлик ва ёрдам сўраши деб таърифлаган (истид‘а аль-‘абд раббаху аль-‘инайя ва истимдадуху аль-ма‘уна).

02. Duoi mas’ala va duoi ‘ibada

Shayxulislom Ibn Taymiyya va imom Ibn al-Qayyim Qur’oniy duolar ikki toifaga bo‘linishini bayon qilganlar. Duoi mas’ala (دُعَاءُ الْمَسْأَلَةِ) — so‘rash: yaxshilikni ravo ko‘rishni yoki zararni daf etishni, xoh mag‘firat, hidoyat, salomatlik, rizq yoki Do‘zaxdan najot bo‘lsin, aniq so‘rab iltijo qilish. Duoi ‘ibada (دُعَاءُ الْعِبَادَةِ) — ibodat: hamd aytish, Allohning yagonaligini e’tirof etish, tasbih va namoz. Inson ibodat qilarkan, amali bilan mukofot va himoya so‘raydi.

Ibn Taymiyya Qur’ondagi duolarning aksariyati «ar-Rabb» (الرَّبّ) ismi bilan boshlanishida hikmat borligini ta’kidlagan: bu ism yaratish, rizqlantirish, parvarishlash, ahvolni isloh etish va himoya qilish ma’nolarini anglatadi — bular yordam so‘rash mohiyatiga mos keladi.

03. Bizgacha yetib kelgan duolarning ustunligi

Alloh taolo Qur’onda aytadi: «Odamga barcha narsalarning nomlarini o‘rgatdi…» (Al-Baqara 2:31). Qur’onda nozil qilingan va Payg‘ambar Muhammad (sollallohu alayhi va sallam)dan rivoyat qilingan duolar (al-ad‘iyya al-ma’sura — الْأَدْعِيَةُ الْمَأْثُورَةُ) inson o‘zicha tuzgan har qanday duodan mutlaq ustundir. Ular ma’nolarining qamrovliligi (jomi‘ al-kalim — جَوَامِعُ الْكَلِمِ), duo odobining mukammalligi hamda haddan oshish yoki xatolardan xoli ekanligi bilan ajralib turadi. Har bir musulmonni ushbu Qur’oniy duolarni yod olishga, ular bilan Robbisiga iltijo qilishga va ularni o‘z oilasi hamda farzandlariga o‘rgatishga chaqiramiz.

04. Duoning besh grammatik-balog‘iy shakli

Arab balog‘atida (balog‘a) maxluqdan Yaratuvchiga qaratilgan nutq buyruq ohangini yo‘qotib, kamtarlik bilan qilingan iltijoga aylanadi. Qur’onda duo besh shaklda ifodalanadi.

• Buyruq mayli (fi’l al-amr — فِعْلُ الْأَمْرِ). «Ato et», «Mag‘firat qil», «Mustahkam qil» — 230 dan ortiq kontekst.
• Taqiqlovchi konstruksiyalar (asaliyb an-nahy — أَسَالِيبُ النَّهْيِ). Yomonlikni daf etishni so‘rab iltijo qilish: «Bizni jazolama», «Qalblarimizni og‘dirma».
• O‘rinbosar masdar (al-masdar an-na’ib — الْمَصْدَرُ النَّائِبُ). Siniqlikni ifodalovchi ixcham iboralar, masalan, «G‘ufronaka» (2:285).
• Muhtojlik holatini bayon qilish (lison al-hol — لِسَانُ الْحَالِ). Muso alayhissalomning so‘zlari: «Robbim, Sen menga tushiradigan har qanday yaxshilikka muhtojman»; Ayyub alayhissalomning so‘zlari: «Menga zarar yetdi».
• Ritorik so‘roq (asaliyb al-istifhom — أَسَالِيبُ الِاسْتِفْهَامِ). Muso alayhissalomning so‘zlari: «Oramizdagi aqlsizlar qilgan ishlar sababli bizni halok qilasanmi?»

05. Nega to‘plamga 230 dan ortiq duodan 60 tasi kiritilgan

Qat’iy grammatik shakldan kelib chiqilsa, buyruq mayli (fi‘l al-amr — فِعْلُ الْأَمْرِ), ya’ni quyidan yuqoriga — maxluqdan Yaratganga qaratilgan shakl Qur’onda 230 martadan ortiq uchraydi. Biroq ushbu akademik to‘plamga quyidagi shar’iy va metodologik mezonlar asosida tanlab olingan aynan 60 ta kanonik duo kiritildi.

• Duo qiluvchining mezoni. To‘plamga faqat Payg‘ambarlar va Rasulullohlarning (ularga salom bo‘lsin), solih mo‘minlarning hamda Arshni ko‘tarib turuvchi farishtalarning muborak munojotlari kiritildi. Do‘zax ahlining dod-faryodlari, fosiqlarning duolari va Iblisning muhlat so‘rashi kiritilmadi, chunki ular Qur’onda amal qilish uchun namuna sifatida emas, oxiratga oid ibrat sifatida keltirilgan.
• Mazmuniy qismlarni birlashtirish. Bir necha oyatdan iborat duo matnlari (masalan, 2:127–128, 2:285–286, 3:191–194, 25:65–74) alohida iboralarga bo‘linmay, yaxlit formulalar sifatida jamlandi.
• Duo-iltijoga urg‘u berish. Yaxshilik va najot so‘rab qilingan bevosita yoki bilvosita iltijoni o‘z ichiga olgan, yod olish va namozda o‘qish uchun juda mos bo‘lgan tayyor duolar tanlab olindi (duo al-mas’ala — دُعَاءُ الْمَسْأَلَةِ).