Баҫма тураһында

01. Ҡөрьәндә һәм ғәрәп телендә доғаның асылы

Аллаһ Изге Ҡөрьәндә әйтә: «Раббығыҙ: “Миңә доға ҡылығыҙ, һеҙгә яуап бирермен”, — тине» (Ғафир 40:60). Ғәрәп телендә д-‘-в (د ع و) тамыры саҡырыу, мөрәжәғәт итеү һәм үтенеүҙе аңлата. Ҡөрьән тексында был тамыр 207 тапҡыр осрай, шуларҙың 205 аяты туранан-тура доғаға ҡағыла. Имам Әбү Сөләймән әл-Хаттаби доғаның асылын ҡолдарҙың Яратыусы алдында тәрән рухи мохтажлығын белдереүе (ифтикар — إِفْتِقَارٌ) һәм үҙ көсө менән ҡеүәтенән тулыһынса баш тартыуы (ат-табарри мин әл-хаул вә әл-кувва — التَّبَرِّي مِنَ الْحَوْلِ وَالْقُوَّةِ) тип билдәләгән.

Ҡади Әбү Бәкр ибн әл-Ғәрәби уны ҡолдоң Раббынан хәстәрлек һәм ярҙам һорауы тип билдәләгән (истид‘а әл-‘абд раббаху әл-‘инайя вә истимдадуху әл-ма‘уна).

02. Дуа әл-мәс’әлә һәм дуа әл-‘ибәдә

Шәйех әл-Ислам Ибн Таймийя һәм имам Ибн әл-Ҡаййим Ҡөрьәндәге доғаларҙың ике төркөмгә бүленеүен аңлатҡандар. Дуа әл-мәс’әлә (دُعَاءُ الْمَسْأَلَةِ) — һорау: изгелекте һорап мөрәжәғәт итеү йәки зыянды ҡайтарыуҙы үтенеү; мәҫәлән, ғәфү, тура юлға күндереү, һаулыҡ, ризыҡ йәки Уттан ҡотолоу. Дуа әл-‘ибәдә (دُعَاءُ الْعِبَادَةِ) — ғибәҙәт: Аллаһты маҡтау, Уның Берҙән-берлеген таныу, тәсбих әйтеү һәм намаҙ уҡыу. Ғибәҙәт ҡылып, кеше ошо ғәмәле менән әжер һәм һаҡлау һорай.

Ибн Таймийя Ҡөрьәндәге доғаларҙың күпселеге ни өсөн «әр-Рабб» (الرَّبّ) исеме менән башланыуын аңлатҡан: был исем яралтыуға, ризыҡландырыуға, хәстәрләүгә, хәлде төҙәтеүгә һәм һаҡлауға ишара итә — былар ярҙам һорауҙың асылына тап килә.

03. Беҙгә килеп еткән доғаларҙың өҫтөнлөгө

Аллаһ Тәғәлә Ҡөрьәндә әйтә: «Ул Әҙәмгә бар нәмәнең исемдәрен өйрәтте…» (Әл-Бәҡара 2:31). Ҡөрьәндә иңдерелгән һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙән (Аллаһтың уға салауаты һәм сәләме булһын) риүәйәт ителгән доғалар (әл-әд‘иййә әл-мә’ҫура — الْأَدْعِيَةُ الْمَأْثُورَةُ) кешенең үҙенән сығарып төҙөгән һәр төрлө доғаһынан һис шикһеҙ өҫтөн. Улар мәғәнәләренең киңлеге (джами‘ әл-калим — جَوَامِعُ الْكَلِمِ), доға ҡылыу әҙәбенең камиллығы һәм артыҡлыҡ йә хаталар булмауы менән айырылып тора. Һәр мосолманды был Ҡөрьән доғаларын ятларға, Раббыһына улар менән мөрәжәғәт итергә һәм үҙ ғаиләһенә, балаларына өйрәтергә саҡырабыҙ.

04. Доғаның биш грамматик-риторик формаһы

Ғәрәп риторикаһында (бәләға) яралтылған заттың Яралтыусыға өндәшеүе бойороҡ биреү мәғәнәһен юғалта һәм баҫалҡы доғаға әйләнә. Ҡөрьәндә доға биш форма аша белдерелә.

• Бойороҡ һөйкәлеше (фи‘ль әл-әмр — فِعْلُ الْأَمْرِ). «Бир», «Ғәфү ит», «Нығыт» — 230-ҙан ашыу контекста.
• Тыйыу конструкциялары (әсәлиб ән-нәһй — أَسَالِيبُ النَّهْيِ). Яуызлыҡты ҡайтарыуҙы һораған доға: «Беҙҙе язаға тарттырма», «Ҡал йөрәктәребеҙҙе ситкә борма».
• Алмаштырыусы масдар (әл-масдар ән-нә’иб — الْمَصْدَرُ النَّائِبُ). Үкенес һәм тәүбә белдергән ҡыҫҡа формулалар, мәҫәлән, «Ғуфранака» (2:285).
• Хаҡлыҡҡа мохтажлыҡ хәлен тасуирлау (лисан әл-хәл — لِسَانُ الْحَالِ). Мусаның һүҙҙәре: «Раббым, Һин миңә индергән һәр бер изгелеккә мохтажмын»; Әйүптең һүҙҙәре: «Миңә бәлә ҡағылды».
• Риторик һорау (әсәлиб әл-истифһам — أَسَالِيبُ الِاسْتِفْهَامِ). Мусаның һүҙҙәре: «Арабыҙҙағы аҡылһыҙҙар ҡылған эштәре өсөн Һин беҙҙе һәләк итәсәкһеңме?»

05. Ни өсөн йыйынтыҡта 230-ҙан ашыу доғанан 60-ы ғына

Ҡәтғи грамматик формаға таянғанда, бойороҡ һөйкәлеше (фи‘ль әл-әмр — فِعْلُ الْأَمْرِ), йәғни түбәндән өҫкә — яратылған заттан Яратыусыға йүнәлтелгән форма, Ҡөрьәндә 230-ҙан ашыу тапҡыр осрай. Әммә был академик йыйынтыҡҡа шәриғәт һәм методологияның түбәндәге талаптары буйынса һайлап алынған 60 ҡанунлаштырылған доға ғына индерелде.

• Доға ҡылыусыға ҡағылышлы талап. Йыйынтыҡҡа Пәйғәмбәрҙәрҙең һәм Илселәрҙең (уларға сәләм булһын), изге мөғьминдәрҙең һәм Ғәреште күтәреүсе фәрештәләрҙең генә бәрәкәтле мөрәжәғәттәре индерелде. Йәһәннәм әһелдәренең үкереүе, боҙоҡ кешеләрҙең доғалары һәм Иблистең ғүмерен кисектереүҙе һорауы алынды, сөнки Ҡөрьәндә улар ғибәҙәт өлгөһө итеп түгел, ә Ахирәт тураһында иҫкәртеү өсөн килтерелә.
• Мәғәнәүи өлөштәрҙе берләштереү. Бер нисә аяттан торған доға текстарын (мәҫәлән, 2:127–128, 2:285–286, 3:191–194, 25:65–74) айырым фразаларға бүлмәйенсә, бер бөтөн формулалар итеп берләштерҙек.
• Доға-үтенескә иғтибар. Изгелек һәм ҡотолоуҙы тура йәки ситләтеп һораған, ятлау һәм намаҙҙа уҡыу өсөн уңайлы булған әҙер доғалар һайлап алынды (дуа әл-мәс’әлә — دُعَاءُ الْمَسْأَلَةِ).