01. په قرآن او عربي ژبه کې د دعا حقیقت
الله تعالی په قرآن کریم کې فرمایي: «ستاسې رب وویل: “ما وبولئ، زه به ستاسې دعا قبوله کړم”» (غافر 40:60). په عربي ژبه کې د د-‘-و (د ع و) ریښه د بلنې، مخ اړولو او غوښتنې معنا لري. په قرآني متن کې دغه ریښه ۲۰۷ ځله راغلې، چې له دې ډلې ۲۰۵ آیتونه په مستقیم ډول له دعا سره تړاو لري. امام ابو سلیمان الخطابي د دعا حقیقت داسې بیان کړی چې بندګان د خپل خالق پر وړاندې خپله ژوره روحي اړتیا (افتقار — إِفْتِقَارٌ) څرګندوي او له خپل ځواک او توان څخه په بشپړه توګه بېزاري کوي (التَّبَرِّي مِنَ الْحَوْلِ وَالْقُوَّةِ).
قاضي ابو بکر ابن العربي دا د بنده له خوا له خپل رب څخه د پاملرنې او مرستې غوښتنه بللې ده (استدعاء العبد ربه العناية و استمداده المعونة).
02. دُعاءُ الْمَسْأَلَةِ او دُعاءُ الْعِبَادَةِ
شیخ الاسلام ابن تیمیه او امام ابن القیم څرګنده کړې ده چې د قرآن دعاوې پر دوو کټګوریو وېشل کېږي. دُعاءُ الْمَسْأَلَةِ (دُعَاءُ الْمَسْأَلَةِ) غوښتنه ده: د خیر مشخص غوښتل یا د زیان دفع کول؛ لکه بښنه، لارښوونه، روغتیا، روزي، یا له اوره ژغورنه. دُعاءُ الْعِبَادَةِ (دُعَاءُ الْعِبَادَةِ) عبادت دی: ستاینه، د الله د یووالي اقرار، تسبیح او لمونځ. کله چې انسان عبادت کوي، په خپل عمل سره د ثواب او ساتنې غوښتنه هم کوي.
ابن تیمیه د دې حکمت یادونه کړې چې د قرآن ډېری دعاوې د «الرَّبّ» (الرَّبّ) له نومه پیلېږي: دا نوم د پیدا کولو، روزۍ ورکولو، پالنې، د حال د سمولو او ساتنې معناوې رانغاړي؛ او دا ټول د مرستې غوښتلو له حقیقت سره سمون لري.
03. د را رسېدلو دعاوو غورهوالی
لوی الله په قرآن کې فرمایي: «آدم ته یې د ټولو شیانو نومونه ور وښودل…» (البقرة 2:31). هغه دعاوې چې په قرآن کې نازلې شوې او له پیغمبر محمد (صلی الله علیه وسلم) څخه روایت شوې دي (الْأَدْعِيَةُ الْمَأْثُورَةُ)، د انسان له ځانه جوړو کړو هر ډول دعاوو په پرتله مطلق غورهوالی لري. دا دعاوې د معناوو د جامعیت (جَوَامِعُ الْكَلِمِ)، د دعا د ادب د بشپړتیا او له مبالغې یا تېروتنو څخه د خونديوالي له پلوه ځانګړې دي. هر مسلمان هڅوو چې دغه قرآني دعاوې حفظ کړي، په هغو سره خپل رب وبولي او خپلې کورنۍ او اولادونو ته یې وروښيي.
04. د دعا پنځه ګرامري او بلاغي بڼې
په عربي بلاغت (بلاغة) کې، هغه وینا چې مخلوق یې خالق ته مخامخ کوي، د امر معنا له لاسه ورکوي او په عاجزانه دعا بدلېږي. په قرآن کې دعا په پنځو بڼو څرګندېږي.
- د امر صیغه (فِعْلُ الْأَمْرِ). «راکړه»، «وبښه»، «ثابت قدمه یې کړه» — په څه باندې ۲۳۰ مواردو کې.
- د منع جوړښتونه (أَسَالِيبُ النَّهْيِ). له شره د پناه غوښتلو دعا: «موږ مه عذابوه»، «زموږ زړونه مه کږوه».
- د مصدر نیابت (الْمَصْدَرُ النَّائِبُ). د مات زړه لنډې ویناوې، لکه «غُفْرَانَكَ» (۲:۲۸۵).
- د اړتیا د حالت بیان (لِسَانُ الْحَالِ). د موسی وینا: «زما ربه، زه هر هغه خیر ته اړ یم چې ته یې راولېږې»؛ د ایوب وینا: «ما ته زیان رسېدلی دی».
- بلاغي پوښتنه (أَسَالِيبُ الِاسْتِفْهَامِ). د موسی وینا: «ایا ته به موږ د هغو کارونو له امله هلاک کړې چې زموږ ناپوهانو کړي دي؟»
05. ولې په ټولګه کې له ۲۳۰ څخه ۶۰ دعاوې دي
که د ګرامر له سخت معیار سره سم وګورو، نو د امر صیغه (فعل الأمر — فِعْلُ الْأَمْرِ) چې له ټیټ مقامه لوړ مقام ته، یعنې له مخلوقه خالق ته متوجه وي، په قرآن کې تر ۲۳۰ ځلو زیات راغلې ده. خو په دې علمي ټولګه کې یوازې ۶۰ منل شوې دعاوې شاملې شوې دي، چې د لاندې شرعي او میتودولوژیکو معیارونو له مخې ټاکل شوې دي.
- د دعا کوونکي معیار. په ټولګه کې یوازې د پیغمبرانو او رسولانو (علیهم السلام)، نېکو مؤمنانو او د عرش وړونکو پرښتو مبارکې دعاوې شاملې شوې دي. د دوزخیانو چیغې، د بدکارانو دعاوې او د ابلیس د مهلت غوښتنه ترې ایستل شوې دي؛ ځکه دا په قرآن کې د آخرت د عبرت په توګه راغلې دي، نه د عمل لپاره د بېلګې په توګه.
- د معنايي برخو یوځای کول. د څو آیتونو لرونکي د دعا متنونه (لکه 2:127–128, 2:285–286, 3:191–194, 25:65–74) په بشپړو دعايي عبارتونو کې یوځای شوي دي، نه دا چې په جلا جلا جملو وېشل شوي وي.
- د غوښتنې پر دعا ټینګار. هغه بشپړې دعاوې ټاکل شوې دي چې د خیر او ژغورنې مستقیمه یا غیر مستقیمه غوښتنه لري او د حفظ او په لمانځه کې د لوستلو لپاره ډېرې مناسبې دي (دُعَاءُ الْمَسْأَلَةِ).
په دې کې څه دي
له هرې دعا سره عربي متن، تلفظ، مانیزه ژباړه، د ځانګړنو شننه، تفسیر او تاییدوونکی حدیث وړاندې کېږي.