Neşir barada

01. Guranda we arap dilinde doganyň mazmuny

Allah Mukaddes Guranda şeýle diýýär: «Rebbiňiz: “Maňa doga ediň, Men hem size jogap bereýin” diýdi» (Gafir 40:60). Arap dilinde d-‘-w (د ع و) köki çagyrmagy, ýüzlenmegi we dileg etmegi aňladýar. Guranyň tekstinde bu kök 207 gezek duş gelýär, olaryň 205 aýaty gönüden-göni doga bilen baglanyşyklydyr. Ymam Abu Süleýman al-Hattabi doganyň mazmunyny bendeleriň Ýaradyjynyň öňünde çuň ruhy mätäçligini (iftikar — إِفْتِقَارٌ) bildirmegi we öz güýjünden hem kuwwatyndan doly ýüz öwürmegi (at-tabarrī min al-haul wa al-kuwwa — التَّبَرِّي مِنَ الْحَوْلِ وَالْقُوَّةِ) diýip kesgitläpdir.

Kazy Abu Bekr ibn al-Arabi ony bendäniň öz Perwerdigärinden alada we kömek soramagy hökmünde kesgitledi (истид‘а аль-‘абд раббаху аль-‘инайя ва истимдадуху аль-ма‘уна).

02. Du‘a al-mas’ala we du‘a al-‘ibada

Şeýh al-Islam Ibn Teýmiýe we ymam Ibn al-Kaýýim Gurhan dilegleriniň iki kategoriýa bölünýändigini düşündiripdirler. Du‘a al-mas’ala (دُعَاءُ الْمَسْأَلَةِ) — dileg etmek: haýyr-yň anyk bir görnüşini soramak ýa-da zyýanyň öňüni almagy dilemek, ýagny günäleriň bagyşlanmagyny, dogry ýola gönükdirilmegi, saglygy, rysgal-nesibäni ýa-da otdan halas bolmagy soramak. Du‘a al-‘ibada (دُعَاءُ الْعِبَادَةِ) — ybadat: alkyş aýtmak, Allanyň ýeke-täkligini ykrar etmek, tesbih we namaz. Ybadat edýän adam şol hereketiň özi bilen sogap we gorag soraýar.

Ibn Teýmiýe Gurhan dilegleriniň köpüsiniň «ar-Rabb» (الرَّبّ) ady bilen başlanmagynyň hikmetini belläpdir: bu at ýaradylmaga, rysgal bermäge, hossarlyk etmäge, ýagdaýy düzetmäge we goramaga yşarat edýär — bularyň ählisi kömek soramagyň manysyna laýyk gelýär.

03. Bize gelip ýeten dogalaryň artykmaçlygy

Beýik Allah Guranda şeýle diýýär: «Ol Adama ähli zatlaryň atlaryny öwretdi…» (Al-Bakara 2:31). Guranda inderilen we Pygamber Muhammetden (oňa Allahyň salamy we bereketi bolsun) gelip ýeten dogalar (al-ad‘iyya al-ma’sura — الْأَدْعِيَةُ الْمَأْثُورَةُ) adamyň özbaşdak düzen islendik dogasyndan doly artykmaçdyr. Olar manylarynyň giň gerimliligi (jawami‘ al-kalim — جَوَامِعُ الْكَلِمِ), doga edep-kadalarynyň kämilligi we aşa gitmegiň ýa-da ýalňyşlygyň bolmazlygy bilen tapawutlanýar. Her bir musulmany bu Gurany dogalary ýat tutmaga, olar bilen Rabbine ýüzlenmäge hem-de öz maşgalasyna we çagalaryna öwretmäge çagyrýarys.

04. Dilegleriň bäş grammatik-retoriki görnüşi

Arap ritorikasynda (balaga) ýaradylan barlygyň Ýaradana gönükdirýän sözi buýruk häsiýetini ýitirip, kiçigöwünli dilege öwrülýär. Gurhanda du‘a bäş görnüş arkaly beýan edilýär.

• Buýruk şekili (fi‘l al-amr — فِعْلُ الْأَمْرِ). «Bagyş et», «Günälerimizi geç», «Bizi berk tut» — 230-dan gowrak kontekst.
• Gadagan etme gurluşlary (asалиб an-nahý — أَسَالِيبُ النَّهْيِ). Ýamanlygyň öňüni almak baradaky dileg: «Bize azap berme», «Ýüreklerimizi ýoldan azaşdyrma».
• Ýerini tutýan masdar (al-masdar an-na’ib — الْمَصْدَرُ النَّائِبُ). Ökünjiň gysga formulalary, mysal üçin, «Gufranaka» (2:285).
• Mätäçlik ýagdaýynyň beýan edilmegi (lisan al-hal — لِسَانُ الْحَالِ). Musaň sözleri: «Eý, Rabbim, maňa inderjek her bir haýyr-yňa mätäçdirin»; Aýýubyň sözleri: «Maňa zyýan ýetdi».
• Retoriki sowal (asалиб al-istifham — أَسَالِيبُ الِاسْتِفْهَامِ). Musaň sözleri: «Aramyzda akylsyzlyk edenleriň eden işi sebäpli bizi heläk edermiň?»

05. Näme üçin ýygyndyda 230-dan gowrak doganyň içinden 60-sy saýlanyp alyndy

Gaty grammatiki görnüşden ugur alsak, aşakdan ýokary — ýaradylandan Ýaradyja — gönükdirilen buýruk şekili (fi‘l al-amr — فِعْلُ الْأَمْرِ) Guranda 230 gezekden gowrak duş gelýär. Emma bu akademiki ýygynda aşakdaky şerigat we usulyýet ölçegleri boýunça saýlanyp alnan diňe 60 sany kanoniki doga girizildi.

• Subýektiň ölçegi. Ýygynda diňe Pygamberleriň we Resullaryň (olara salam bolsun), salyh iman getirenleriň hem-de Arşy göterýän perişdeleriň mübärek ýüzlenmeleri girizildi. Jähennem ýaşaýjylarynyň perýatlary, azgynlaryň dogalary we Iblisiň möhlet berilmegini dilemegi ýygynda girizilmedi, çünki olar Guranda amal etmek üçin görelde hökmünde däl-de, ahyret bilen bagly öwüt hökmünde getirilýär.
• Many taýdan bitewi bölekleri birleşdirmek. Birnäçe aýatdan ybarat bolan doga tekstleri (mysal üçin, 2:127–128, 2:285–286, 3:191–194, 25:65–74) aýratyn söz düzümlerine bölünmän, bitewi doga görnüşinde birleşdirildi.
• Dilege gönükdirilen doga aýratyn ünsi. Ýagşylygy we halas bolmagy göni ýa-da gytaklaýyn dileýän hem-de ýat tutmak we namazda okamak üçin örän amatly bolan taýýar dogalar saýlanyp alyndy (dua al-mas’ala — دُعَاءُ الْمَسْأَلَةِ).