Басылым туралы

01. Құрандағы және араб тіліндегі дұғаның мәні

Алла Тағала Қасиетті Құранда: «Раббыларың: “Маған жалбарыныңдар, сендерге жауап беремін”, — деді» (Ғафир 40:60). Араб тіліндегі д-‘-в (د ع و) түбірі шақыру, жалбарыну және өтініш білдіру дегенді білдіреді. Құран мәтінінде бұл түбір 207 рет кездеседі, оның 205 аяты тікелей дұғаға қатысты. Имам Әбу Сүлейман әл-Хаттаби дұғаның мәнін құлдардың Жаратушының алдында рухани мұқтаждығын терең сезінуі (ифтикар — إِفْتِقَارٌ) және өз күш-қуатынан толықтай бас тартуы (ат-табарри мин аль-хауль ва аль-кувва — التَّبَرِّي مِنَ الْحَوْلِ وَالْقُوَّةِ) деп анықтаған.

Қади Әбу Бәкір ибн әл-Араби оны құлдың Раббысынан қамқорлық пен көмек сұрауы деп анықтаған (истид‘а әл-‘абд раббаху әл-‘инайа уә истимдадуһу әл-ма‘уна).

02. Дұға әл-мәс’әлә және дұға әл-‘ибада

Шейх әл-Ислам Ибн Таймия мен имам Ибн әл-Қаййим Құрандағы дұғалар екі санатқа бөлінетінін түсіндірген. Дұға әл-мәс’әлә (دُعَاءُ الْمَسْأَلَةِ) — тілек-дұға: игілікті нақты сұрау немесе зиянды қайтаруды тілеу; ол кешірім, тура жол, денсаулық, ризық немесе Оттан құтқару болуы мүмкін. Дұға әл-‘ибада (دُعَاءُ الْعِبَادَةِ) — ғибадат: мадақ айту, Алланың бірлігін мойындау, тәсбих айту және намаз оқу. Ғибадат еткен адам осы амалдың өзімен-ақ сауап пен қорған сұрайды.

Ибн Таймия Құрандағы дұғалардың басым көпшілігі «ар-Рабб» (الرَّبّ) есімімен басталуының даналығын атап өткен. Бұл есім жаратуды, ризық беруді, қамқорлықты, жағдайды түзетуді және қорғауды білдіреді — бұлар көмек сұраудың мәніне сай келеді.

03. Бізге жеткен дұғалардың артықшылығы

Алла Тағала Құранда: «Адамға барлық нәрсенің аттарын үйретті…» (Әл-Бақара 2:31) дейді. Құранда түсіріліп, Мұхаммед пайғамбардан (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) жеткен дұғалардың (аль-ад‘иййа аль-ма’сура — الْأَدْعِيَةُ الْمَأْثُورَةُ) адам өзі құрастырған кез келген дұғадан артықшылығы шексіз. Олар мағыналарының ауқымдылығымен (джами‘ аль-калим — جَوَامِعُ الْكَلِمِ), дұға әдебінің кемелдігімен және шектен шығу мен қателіктерден ада болуымен ерекшеленеді. Әрбір мұсылманды осы Құран дұғаларын жаттауға, олармен Раббысына жалбарынуға және оларды отбасына, балаларына үйретуге шақырамыз.

04. Дұғаның бес грамматикалық-риторикалық формасы

Араб риторикасында (бәләға) жаратылыстың Жаратушыға қарата айтқан сөзі бұйрық рай сипатын жоғалтып, кішіпейіл жалбарынуға айналады. Құранда дұға бес форма арқылы беріледі.

• Бұйрық рай (фи‘ль әл-әмр — فِعْلُ الْأَمْرِ). «Сыйла», «Кешір», «Бекем ет» — 230-дан астам қолданыс.
• Тыйым конструкциялары (асалиб ән-нәһй — أَسَالِيبُ النَّهْيِ). Жамандықты қайтаруды сұрайтын дұға: «Бізді жазалама», «Жүректерімізді тайдырма».
• Орынбасар масдар (әл-масдар ән-нә’иб — الْمَصْدَرُ النَّائِبُ). Мүжілгендік пен мойынсұнуды білдіретін қысқа формулалар, мысалы, «Ғуфранака» (2:285).
• Мұқтаждық күйін сипаттау (лисан әл-хәл — لِسَانُ الْحَالِ). Мұсаның сөзі: «Раббым! Маған түсіретін кез келген игілігіңе мұқтажбын»; Әйюбтің сөзі: «Маған зиян тиді».
• Риторикалық сұрақ (асалиб әл-истифһам — أَسَالِيبُ الِاسْتِفْهَامِ). Мұсаның сөзі: «Арамыздағы ақылсыздар істеген нәрселері үшін бізді құртасың ба?»

05. Неліктен жинақта 230-дан астам дұғаның ішінен 60 дұға берілген

Қатаң грамматикалық өлшемге сүйенсек, төменнен жоғарыға — жаратылыстан Жаратушыға бағытталған бұйрық рай (фи‘ль аль-амр — فِعْلُ الْأَمْرِ) Құранда 230-дан астам рет кездеседі. Алайда бұл академиялық жинаққа шариғи және әдіснамалық мына өлшемдер бойынша іріктелген 60 канондық дұға ғана енгізілді.

• Дұға етушіге қатысты өлшем. Жинаққа тек пайғамбарлар мен елшілердің (оларға Алланың сәлемі болсын), ізгі мүміндердің және Аршты көтеріп тұрған періштелердің берекелі жалбарынулары ғана енгізілді. Тозақ тұрғындарының зар-налалары, күнәһарлардың дұғалары және Іблистің мұрсат сұрауы енгізілмеді, себебі олар Құранда амал етуге үлгі ретінде емес, ақырет туралы ғибрат ретінде келтірілген.
• Мағыналық бөліктерді біріктіру. Бірнеше аяттан тұратын дұға мәтіндері (мысалы, 2:127–128, 2:285–286, 3:191–194, 25:65–74) жеке тіркестерге бөлшектенбей, тұтас дұға үлгілері ретінде біріктірілді.
• Дұға-тілекке басымдық беру. Жақсылық пен құтылуды тікелей немесе жанама түрде сұрайтын әрі жаттап алуға және намазда оқуға өте қолайлы дайын дұғалар іріктелді (дуа аль-мас’аля — دُعَاءُ الْمَسْأَلَةِ).