Waa'ee maxxansaa

01. Dhugaa Du’aa’ii Qur’aanaa fi Afaan Arabaa Keessatti

Allaah Qur’aana Qulqulluu keessatti akkana jedha: «Gooftaan keessan akkana jedhe: “Na kadhadhaa, isiniif nan awwaadha”» (Ghaafir 40:60). Afaan Arabaa keessatti hundeen d-‘-w (د ع و) waamicha, gara namaatti garagaluu fi gaaffii dhiyeessuu jechuudha. Barreeffama Qur’aanaa keessatti hundeen kun yeroo 207 argama; aayata 205 keessaa kallattiin kadhannaadha. Imaam Abu Sulaymaan al-Khattaabi dhugaa kadhannaa akka gabroonni Uumaa isaanii duratti hiyyummaa hafuuraa gadi fagoo (iftikaar — إِفْتِقَارٌ) isaanii ibsanii fi humnaafi dandeettii ofii guutumaan guutuutti dhiisuu (at-tabarrī min al-ḥawl wa al-quwwa — التَّبَرِّي مِنَ الْحَوْلِ وَالْقُوَّةِ) ta’etti hiike.

Қаади Абу Бакр ибн ал-Арабӣ онро ҳамчун аз ҷониби банда аз Парвардигораш талаб кардани ғамхорӣ ва ёрӣ таъриф кардааст (истид‘а ал-‘абд раббаҳу ал-‘инайя ва истимдадуҳу ал-ма‘уна).

02. Du’aa al-mas’alaa fi du’aa al-‘ibaadaa

Shaykh al-Islaam Ibn Taymiyyaafi imaam Ibn al-Qayyim, kadhimaa Qur’aana keessatti dhimaatan, du’aa gosa lamatti qoodama jechuun ibsan. Du’aa al-mas’alaa (دُعَاءُ الْمَسْأَلَةِ) jechuun kadhannaa: gaarii argachuu yookaan miidhaa ofirraa deebisuuf addatti kadhachuu, kanneen akka araarama, qajeelcha, fayyaa, rizqii, yookaan ibidda irraa baraaramuu. Du’aa al-‘ibaadaa (دُعَاءُ الْعِبَادَةِ) jechuun ibaadaa: faaruu, tokkummaa Allaah mirkaneessuu, tasbiihii fi salaata. Namni ibaadaa yeroo raawwatu, gocha isaa qofaan mindaa fi eegumsa kadhata.

Ibn Taymiyya ogummaa maqaan “ar-Rabb” (الرَّبّ) du’aawwan Qur’aanaa keessaa irra caalaan isaanii ittiin jalqaban ibse: maqaan kun uumuu, rizqii kennuu, kunuunsuu, haala sirreessuu fi eegumsa agarsiisa; kunis hiika gargaarsa kadhachuu wajjin walsima.

03. Caallatti Kadhannoowwan Nu Ga’an

Allaah Olta’aan Qur’aana keessatti akkana jedha: «Aadam maqoota wantoota hunda barsiise…» (Al-Baqara 2:31). Kadhannoowwan Qur’aana keessatti buufamanii fi Nabii Muhammad irraa dabarfaman (nagaa fi rahmanni Allaah isa irratti haa jiraatu) (al-ad‘iya al-ma’thūra — الْأَدْعِيَةُ الْمَأْثُورَةُ), kadhannoowwan namni ofuma isaatiin qopheessu kamiyyuu caalaa guutummaatti caalu. Isaan hiika bal’aa qabaachuu (jāmi‘ al-kalim — جَوَامِعُ الْكَلِمِ), naamusa kadhannaa guutuu qabaachuu fi daangaa darbuu yookaan dogoggora irraa bilisa ta’uu mirkanaa’een adda ta’u. Muslimni hundi du’aa’iiwwan Qur’aanaa kana akka qalbeeffatu, isaaniin Gooftaa isaa akka kadhatu, maatii fi ijoollee isaas akka barsiisu ni jajjabeessina.

04. Bifa nahwii fi balaghaa kadhannaa shan

Balaghaa Arabiffaa keessatti haasaan uumama irraa Gara Uumaa isaatti dhiyaatu, ajaja ta’uu dhiisee kadhannaa gad of qabuu ta’a. Qur’aana keessatti du’aan bifa shaniin ibsama.

• Haala ajajaa (fi‘l al-amr — فِعْلُ الْأَمْرِ). “Naa kenni”, “Naaf araarami”, “Na jabeessi” — haala 230 ol keessatti.
• Ijaarsa dhorkaa (asaaliib an-nahy — أَسَالِيبُ النَّهْيِ). Kadhannaa hammina ofirraa deebisuuf dhiyaatu: “Nu hin adabin”, “Onnee keenya hin jallisin”.
• Maqaa gochimaa bakka bu’aa (al-masdar an-naa’ib — الْمَصْدَرُ النَّائِبُ). Himoota gabaabaa gad-of-qabuu ibsan, fakkeenyaaf “Ghufraanaka” (2:285).
• Haala rakkinaa ibsuu (lisaan al-haal — لِسَانُ الْحَالِ). Jechoota Muusaa: “Yaa Gooftaa koo, ani toltuu ati naaf buuftu kamiyyuu nan barbaada”; jechoota Ayyuub: “Rakkinni na tuqeera”.
• Gaaffii balaghaa (asaaliib al-istifhaam — أَسَالِيبُ الِاسْتِفْهَامِ). Jechoota Muusaa: “Waan warri gowwoonni nu keessaa hojjatan qofaaf nu balleessitaa?”

05. Maaliif Walitti Qabama Keessatti Kadhannoowwan 230+ keessaa 60 Qofa Filataman

Yoo bifa caasaa himaa cimaa irratti hundaa’ame, bifa ajajaa (fi‘l al-amr — فِعْلُ الْأَمْرِ) kan uumamtoota irraa gara Uumaatti ol ka’uun dhiyaatu Qur’aana keessatti yeroo 230 ol argama. Haa ta’u malee, walitti qabama barnoota olaanaa kana keessatti kadhannoowwan seera qabeessa ta’an 60 qofa kanneen ulaagaalee shari’aa fi mala qorannoo armaan gadiitiin filataman galaniiru.

• Ulaagaa Eenyummaa Kadhataa. Walitti qabama kana keessatti kadhannoowwan kabajamoo Raajotaa fi Ergamaa (nagaan isaan irratti haa jiraatu), mu’minoota gaggaarii fi malaa’ikota Arshii baatan qofatu hammatame. Iyyannoowwan warra Jahannamii, kadhannoowwan warra faasiqootaa fi Iblis yeroo dabalataa argachuuf dhiyeesse, Qur’aana keessatti gorsaa waa’ee Aakhirah kennuuf malee akka fakkeenya hojiirra ooluuf waan hin dhiyaanneef, keessaa baafamaniiru.
• Kutaa Hiikaa Walfakkaatan Walitti Qindeessuu. Barreeffamoonni kadhannaa aayata hedduu of keessatti qabatan (fakkeenyaaf, 2:127–128, 2:285–286, 3:191–194, 25:65–74) himoota adda addaatti qoodamuu mannaa, kadhannoowwan guutuu ta’anii walitti qindaa’aniiru.
• Du’aa’ii Gaaffii Dhiyeessuu Irratti Xiyyeeffachuu. Kadhannoowwan qophaa’oo, kanneen kallattiin yookaan al-kallattiin kheeyrii fi nagaa gaafatan, akkasumas salphaatti qalbeeffatamanii fi salaata keessatti dubbifamuuf mijatan filatamaniiru (du‘ā’ al-mas’ala — دُعَاءُ الْمَسْأَلَةِ).