ዕውቀትን የመጨመር ጥያቄ

የሼኽ አብዱርረሕማን አስ-ሰዕዲ ተፍሲር

ከዚያ በፊት አላህ በባሮቹ ላይ የሚፈጽመውን የፍርድ ውሳኔና በመጽሐፉ ውስጥ ያወረደውን የሃይማኖት ትእዛዝ ገልጿል፤ ይህም ከግዛቱ ውጤቶች አንዱ ነው። «አላህ ከሁሉ በላይ ከፍ አለ» ማለትም ከማንኛውም ጉድለትና ጉዳት የጠራ፣ ከፍ ያለና የተቀደሰ ነው። «ንጉሡ» ማለት ንግሥና ባሕርይው የሆነው ነው፤ ፍጥረታት ሁሉ የእርሱ ባሮች ናቸው፤ የንጉሡም የተፈጥሮና የሸሪዓ ውሳኔዎች በእነርሱ ላይ ይፈጸማሉ። «እውነተኛው» ማለት ህልውናው፣ ግዛቱና ፍጹምነቱ እውነት ነው ማለት ነው።

የፍጹምነት ባሕርያት በግርማ ባለቤት ብቻ በእውነት ይኖራሉ። ከእነዚህም ንግሥና አንዱ ነው፤ ከእርሱ ሌላ ፍጡር በአንዳንድ ጊዜና በአንዳንድ ነገር ላይ ግዛት ቢኖረውም፣ ግዛቱ ውስንና ውሸት ነው፤ ይጠፋልም። ጌታ ግን ህያው፣ ሁሉን አቋቋሚና ግርማ ያለው ንጉሥ ሆኖ ለዘላለም ይኖራል፤ ግዛቱም አይጠፋም።

«ወደ አንተ መወረዱ ከመፈጸሙ በፊት በቁርአን አትቸኩል» ማለት ጂብሪል ሲያነብልህ ቁርአኑን በፍጥነት ለመቀበል አትጣደፍ፤ እስኪጨርስ ድረስ ታገሥ። ሲጨርስም አንብበው፤ አላህ በልብህ እንዲሰበስበውና እንድታነበው ዋስትና ሰጥቶሃል። አላህ እንዲህ ብሏል፦ «በእርሱ ለመቸኮል ምላስህን በእርሱ አታንቀሳቅስ። መሰብሰቡና ማንበቡ በእኛ ላይ ነው። ስናነበውም ንባቡን ተከተል። ከዚያም ማብራራቱ በእኛ ላይ ነው» (አልቂያማህ፡ 16–19)።

የነቢዩ ﷺ ወሕይን ለመቀበል መቸኮልና መቅደም ዕውቀትን በጣም እንደሚወድና እንደሚጓጓለት ስለሚያመለክት፣ አላህ ዕውቀቱን እንዲጨምርለት እንዲጠይቀው አዘዘው። ዕውቀት መልካም ነው፤ መልካምነትን ማብዛትም የሚፈለግ ነው፤ እርሱም ከአላህ ነው። ወደ ዕውቀት የሚያደርሰው መንገድ ጥረት ማድረግ፣ ዕውቀትን መናፈቅ፣ አላህን መለመን፣ ከእርሱ እርዳታ መጠየቅና በሁሉም ጊዜ ወደ እርሱ መፈለግ ነው።

ከዚህ የተከበረ አንቀጽ ዕውቀትን በሚቀበሉበት ጊዜ የሚያስፈልገው ሥነ ምግባር ይወሰዳል። ዕውቀትን የሚሰማ ሰው አስተማሪው ወይም የሚያነብለት ሰው ተያያዥ ንግግሩን እስኪጨርስ ድረስ በትዕግሥት መጠበቅ አለበት። ሲጨርስ ጥያቄ ካለው ይጠይቃል፤ ዕውቀትን የሚያቀርበውን ሰው ንግግር በመቋረጥ ጥያቄ ለመጠየቅ አይቸኩልም፤ ይህ ከዕውቀት መከልከል ሊያስከትል ይችላል። እንዲሁም የሚጠየቀው ሰው የጠያቂውን ጥያቄ በጥሞና ሰምቶ ከመመለሱ በፊት የታሰበውን መረዳት አለበት፤ ይህ ትክክለኛውን መልስ ለመስጠት ያግዛል።

የኢማም ኢብን ከሲር ተፍሲር

የአላህ ንግግር «ወደ አንተ መወረዱ ከመፈጸሙ በፊት በቁርአን አትቸኩል» እንደ አላህ በሱረቱ «ላ ኡቅሲሙ ቢየውሚል ቂያማህ» ውስጥ የተናገረው ነው፦ «በእርሱ ለመቸኮል ምላስህን በእርሱ አታንቀሳቅስ። መሰብሰቡና ማንበቡ በእኛ ላይ ነው። ስናነበውም ንባቡን ተከተል። ከዚያም ማብራራቱ በእኛ ላይ ነው» (አልቂያማህ፡ 16–19)። ከኢብኑ ዐባስ በሶሒሕ የተረጋገጠው፣ የአላህ መልእክተኛ ﷺ ወሕይን ሲቀበሉ ከባድ ጥረት እንደሚያደርጉ ነው።

ከዚህም የተነሳ ምላሳቸውን ያንቀሳቅሱ ነበር። አላህም ይህን አንቀጽ አወረደ። ማለትም፣ ጂብሪል ወሕይን ይዞ በመጣ ጊዜ ጂብሪል አንድን አንቀጽ በተናገረ ቁጥር፣ ቁርአኑን ለመጠበቅ ባላቸው ከፍተኛ ጉጉት ምክንያት እርሳቸውም ከእርሱ ጋር ይናገሩት ነበር። አላህም በእርሳቸው ላይ እንዳይከብድ ቀላሉንና የሚያስችለውን መንገድ መራቸው። እንዲህም አለ፦ «በእርሱ ለመቸኮል ምላስህን በእርሱ አታንቀሳቅስ።

በደረትህ ውስጥ መሰብሰቡ በእኛ ላይ ነው፤ ከዚያም ከእርሱ ምንም ሳትረሳ ለሰዎች ታነበዋለህ። ስናነበውም ንባቡን ተከተል። ከዚያም ማብራራቱ በእኛ ላይ ነው»። በዚህ አንቀጽ ውስጥም «ወደ አንተ መወረዱ ከመፈጸሙ በፊት በቁርአን አትቸኩል» አለ፤ ማለትም፣ ዝም ብለህ አዳምጥ፤ መልአኩ ማንበቡን ሲጨርስ ከዚያ በኋላ አንብበው።

«ጌታዬ ሆይ! ዕውቀትን ጨምርልኝ» ማለትም፣ ከአንተ ዘንድ ዕውቀትን ጨምርልኝ ማለት ነው። ኢብኑ ዑየይና፣ አላህ ይማረውና፣ «ነቢዩ ﷺ አላህ እስኪያሳልፈው ድረስ ዕውቀቱ በመጨመር ላይ ነበር» አለ። ስለዚህ በሐዲሥ ውስጥ፦ «አላህ በመልእክተኛው ላይ ወሕይን በተከታታይ አወረደ፤ የአላህ መልእክተኛ ﷺ በሞቱበት ቀን ወሕይ ከሁሉ በላይ ብዙ ሆኖ ነበር» ተብሏል።

ኢብኑ ማጃህ እንዲህ አለ፦ አቡ በክር ኢብኑ አቢ ሸይባ ነገረን፤ ዐብዱላህ ኢብኑ ኑመይር ነገረን፤ ከሙሳ ኢብኑ ዑበይዳ፣ ከሙሐመድ ኢብኑ ሣቢት፣ ከአቡ ሁረይራ፣ አላህ ይውደድለትና፣ እንዲህ ሲሉ ተላለፈ፦ የአላህ መልእክተኛ ﷺ እንዲህ ይሉ ነበር፦ «አላህ ሆይ! ያስተማርኸኝን ለእኔ ጠቃሚ አድርግልኝ፤ የሚጠቅመኝንም አስተምረኝ፤ ዕውቀትንም ጨምርልኝ፤ በሁሉም ሁኔታ ምስጋና ለአላህ ይገባል»። አት-ቲርሚዚም ከአቡ ኩረይብ፣ ከዐብዱላህ ኢብኑ ኑመይር በዚሁ ዘገባ አውጥቶታል፤ «ከዚህ መንገድ የተለየ የሆነ ሐዲሥ ነው» ብሏል። አል-ባዛርም ከዐምር ኢብኑ ዐሊ አል-ፈላስ፣ ከአቡ ዐሲም፣ ከሙሳ ኢብኑ ዑበይዳ በዚሁ ዘገባ አውጥቶታል፤ በመጨረሻውም «ከእሳት ሰዎች ሁኔታ በአንተ እጠበቃለሁ» የሚለውን ጨምሯል። ዕውቀትንም [ጠይቋል]።

የአል-በጋዊ ተፍሲር

«አላህ ከሁሉ በላይ ከፍ ያለው፣ እውነተኛው ንጉሥ ነው» ማለት፣ አላህ ከከሓዲዎች ክህደትና ከአጋሪዎች ንግግር የጠራ ነው ማለት ነው።

«በቁርአን አትቸኩል» የሚለው ነቢዩን ﷺ ይመለከታል። ጂብሪል ቁርአንን ይዞ በወረደ ጊዜ፣ ጂብሪል የሚያነበውን ንባብ ከመጨረሱ በፊት እርሳቸው ከእርሱ ጋር ለማንበብ ይቸኩሉ ነበር፤ ይህም ቁርአኑ እንዳይሸሽባቸውና እንዳይረሱት በመፍራት ነበር። አላህም ከለከላቸው፤ «ቁርአንን አትቸኩል» አለ፤ ማለትም፣ ንባቡን ለማፋጠን አትቸኩል፤ «ወደ አንተ መወረዱ ከመፈጸሙ በፊት» ማለት፣ ጂብሪል ማድረሱን ከመጨረሱ በፊት ማለት ነው። ተመሳሳይ የሆነው፦ «በእርሱ ለመቸኮል ምላስህን አታንቀሳቅስ» (ሱረቱል ቂያማህ፡ 16) የሚለው ነው።

የያዕቁብ ንባብ «እንፈጽማለን» በሚል ነው፤ «ን» በፈትሓ፣ «ድ» በከስራ፣ «ያ» በፈትሓ ሲሆን፣ «ወሕይሁ» ደግሞ በነስብ ይነበባል። ሙጃሂድና ቀታዳህ እንዲህ አሉ፦ ትርጉሙ፣ ትርጉሞቹ እስኪገለጡልህ ድረስ ለጓደኞችህ አታንብበው፤ በእነርሱም ላይ አታንብበው ማለት ነው።

«ጌታዬ ሆይ! ዕውቀትን ጨምርልኝ» ማለትም፣ በቁርአኑና በትርጉሞቹ ላይ ዕውቀትን ጨምርልኝ ማለት ነው። ሌላው አተረጓጎም፣ ከዚህ ቀደም ባስተማርኸኝ ላይ ዕውቀትን ጨምርልኝ የሚል ነው። ኢብኑ መስዑድ ይህን አንቀጽ ሲያነብ እንዲህ ይል ነበር፦ «አላህ ሆይ! ጌታዬ፣ ዕውቀትን፣ እምነትንና እርግጠኝነትን ጨምርልኝ»።