ئىلىم زىيادە بولۇش دۇئاسى

شەيخ ئابدۇرراھمان سەئدىنىڭ تەفسىرى

ئاللاھ بەندىلىرىگە قارىتا جازا ھۆكمىنى ۋە كىتابىدا نازىل قىلغان دىنىي بۇيرۇق ھۆكمىنى بايان قىلغاندىن كېيىن، بۇلارنىڭ ھەممىسى ئۇنىڭ پادىشاھلىقىنىڭ تەسىرلىرىدىن بولغاچقا، مۇنداق دېدى: «ئاللاھ ئۇلۇغدۇر»؛ يەنى ئۇ ھەر قانداق نۇقسان ۋە ئاپەتتىن پاك، ئۇلۇغ ۋە ئۈستۈندۇر. «پادىشاھ» دېگەن سۈپەت ئۇنىڭغا خاستۇر، مەخلۇقاتنىڭ ھەممىسى ئۇنىڭ ئىلكىدىدۇر. پادىشاھنىڭ تەقدىرىي ۋە شەرئىي ھۆكۈملىرى ئۇلارنىڭ ئۈستىدە كۈچكە ئىگىدۇر. «ھەق»؛ يەنى ئاللاھنىڭ مەۋجۇتلۇقى، پادىشاھلىقى ۋە كامالى ھەقتۇر.

كامال سۈپەتلىرى ھەقىقىي مەنىدە پەقەت جالال ئىگىسىگە خاستۇر. پادىشاھلىقمۇ شۇنىڭ جۈملىسىدىندۇر. مەخلۇقاتتىن باشقىلار بەزى ۋاقىتلاردا، بەزى نەرسىلەرگە ئىگە بولسىمۇ، ئۇنىڭ ئىگىدارچىلىقى چەكلىك، باطل ۋە يوقالغۇچىدۇر. پەرۋەردىگارنىڭ پادىشاھلىقى بولسا مەڭگۈلۈك، ھايات، ھەممىنى ئىدارە قىلغۇچى ۋە ئۇلۇغدۇر.

«ساڭا ۋەھىي قىلىنىشى تامام بولۇشتىن ئىلگىرى قۇرئاننى ئوقۇشقا ئالدىرىمىغىن»؛ يەنى جىبرىئىل قۇرئاننى ساڭا تىلاۋەت قىلىۋاتقاندا ئۇنى ئالدىراپ ئېلىۋالما، ئۇ تىلاۋەتنى تۈگەتكۈچە سەۋر قىل. ئۇ تۈگەتكەندىن كېيىن ئوقۇغىن. چۈنكى ئاللاھ ئۇنى كۆكرىكىڭدە جەم قىلىشقا ۋە ساڭا ئوقۇتۇشقا كاپالەت قىلغان. ئاللاھ تائالا مۇنداق دېگەن: «ئۇنى تېز يادلاش ئۈچۈن تىلىڭنى قوزغاتمىغىن.

ئۇنى جەم قىلىش ۋە ئوقۇتۇش بىزنىڭ زىممىمىزدىدۇر. ئۇنى ئوقۇغىنىمىزدا، ئۇنىڭ ئوقۇلۇشىغا ئەگەشكىن. ئاندىن ئۇنى بايان قىلىشمۇ بىزنىڭ زىممىمىزدىدۇر». پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ۋەھىينى دەرھال يادلىۋېلىشقا ئالدىرىشى ئۇنىڭ ئىلىمنى تولىمۇ سۆيىدىغانلىقى ۋە ئۇنى قولغا كەلتۈرۈشكە ئىنتىلىدىغانلىقىنى كۆرسەتكەچكە، ئاللاھ تائالا ئۇنىڭغا ئىلىمنى زىيادە قىلىشىنى تىلەشنى بۇيرۇدى.

چۈنكى ئىلىم ياخشىلىقتۇر، ياخشىلىقنىڭ كۆپ بولۇشى تەلەپ قىلىنىدۇ؛ ئۇ ئاللاھتىندۇر. ئىلىمگە يېتىشنىڭ يولى تىرىشچانلىق كۆرسىتىش، ئىلىمگە ئىشتىياق باغلاش، ئاللاھتىن تىلەش، ئۇنىڭدىن ياردەم سوراش ۋە ھەر ۋاقىت ئۇنىڭغا موھتاج ئىكەنلىكىنى تونۇشتۇر. بۇ كەرەملىك ئايەتتىن ئىلىم ئېلىش ئەدەبىگە دائىر ساۋاقمۇ چىقىدۇ: ئىلىمنى ئاڭلىغۇچى مۇئەللىم ياكى ئوقۇتقۇچى سۆزىنىڭ بىر-بىرىگە ئۇلانغان قىسمىنى تۈگەتكۈچە سالماقلىق قىلىپ، سەۋر بىلەن تىڭشىشى لازىم. ئۇ سۆزىنى تۈگەتكەندىن كېيىن، سوئالى بولسا سورىسۇن؛ ئىلىم يەتكۈزۈۋاتقان كىشىنىڭ سۆزىنى بۆلۈپ ياكى سوئالغا ئالدىراپ كەتمىسۇن.

بۇنداق قىلىش ئىلىمدىن مەھرۇم قېلىشقا سەۋەب بولىدۇ. سوئال سورالغۇچىمۇ جاۋاب بېرىشتىن ئىلگىرى سوئالنى ياخشى ئاڭلاپ، سورىغۇچىنىڭ مەقسىتىنى چۈشىنىۋېلىشى كېرەك؛ بۇ توغرا جاۋابقا يېتىشنىڭ سەۋەبىدۇر.

ئىمام ئىبنى كەسىرنىڭ تەفسىرى

«ساڭا ۋەھىي قىلىنىشى تامام بولۇشتىن ئىلگىرى قۇرئاننى ئوقۇشقا ئالدىرىمىغىن» دېگەن سۆز ئاللاھنىڭ «ئۇنى تېز يادلاش ئۈچۈن تىلىڭنى قوزغاتمىغىن. ئۇنى جەم قىلىش ۋە ئوقۇتۇش بىزنىڭ زىممىمىزدىدۇر. ئۇنى ئوقۇغىنىمىزدا، ئۇنىڭ ئوقۇلۇشىغا ئەگەشكىن. ئاندىن ئۇنى بايان قىلىشمۇ بىزنىڭ زىممىمىزدىدۇر» دېگەن سۆزىگە ئوخشايدۇ.

ئىبنى ئابباستىن سەھىھتە مۇنداق رىۋايەت قىلىنغان: ئاللاھنىڭ ئەلچىسىگە ۋەھىي كەلگەندە ئۇنىڭغا ئېغىر كېلەتتى؛ ئۇ شۇ سەۋەبتىن تىلىنى ھەرىكەتلەندۈرەتتى. شۇنىڭ بىلەن ئاللاھ بۇ ئايەتنى نازىل قىلدى. يەنى جىبرىئىل ئۇنىڭغا ۋەھىي ئېلىپ كەلگەندە، قۇرئاننى يادلاپ قېلىشقا بولغان كۈچلۈك ئىنتىلىشىدىن، جىبرىئىل بىر ئايەتنى دېسە ئۇمۇ بىللە تەكرارلايتتى. ئاللاھ تائالا ئۇنىڭغا ئۆزىگە ئاسان ۋە يېنىك بولغان يولنى كۆرسىتىپ، ئۇنىڭغا ئېغىرچىلىق بولماسلىقى ئۈچۈن مۇنداق دېدى: «ئۇنى تېز يادلاش ئۈچۈن تىلىڭنى قوزغاتمىغىن.

ئۇنى كۆكرىكىڭدە جەم قىلىش بىزنىڭ زىممىمىزدىدۇر». يەنى ئۇنى كۆكرىكىڭدە جەم قىلىمىز، ئاندىن ئۇنىڭدىن ھېچ نەرسىنى ئۇنتۇماستىن كىشىلەرگە ئوقۇپ بېرىسەن. «ئۇنى ئوقۇغىنىمىزدا، ئۇنىڭ ئوقۇلۇشىغا ئەگەشكىن. ئاندىن ئۇنى بايان قىلىشمۇ بىزنىڭ زىممىمىزدىدۇر».

بۇ ئايەتتە ئاللاھ: «ساڭا ۋەھىي قىلىنىشى تامام بولۇشتىن ئىلگىرى قۇرئاننى ئوقۇشقا ئالدىرىمىغىن» دېدى. يەنى، جىبرىئىل ئۇنى ساڭا ئوقۇپ بەرگەندە سۈكۈت قىلىپ تىڭشا؛ پەرىشتە ئوقۇپ بولغاندا ئاندىن ئۇنىڭدىن كېيىن ئوقۇغىن. «پەرۋەردىگارىم! ئىلىمىمنى زىيادە قىلغىن!»

يەنى، ئۆز دەرگاھىڭدىن ماڭا ئىلىم زىيادە قىلغىن. ئىبنى ئۇيەينە رەھىمەھۇللاھ مۇنداق دېگەن: پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئاللاھ ئۇنى ۋاپات قىلدۇرغانغا قەدەر ئىلىمدە زىيادىلىشىپ باردى. شۇنىڭ ئۈچۈن ھەدىستە: «ئاللاھ ئەلچىسىگە ۋەھىينى ئۈزلۈكسىز نازىل قىلدى، ھەتتا ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ۋاپات بولغان كۈنى ۋەھىي ئەڭ كۆپ نازىل بولغان كۈن بولدى» دېيىلگەن. ئىبنى ماجە مۇنداق دېگەن: ئەبۇ بەكر ئىبنى ئەبى شەيبە بىزگە ھەدىس سۆزلەپ بەردى؛ ئابدۇللاھ ئىبنى نۇمەير مۇسە ئىبنى ئۇبەيدەدىن، ئۇ مۇھەممەد ئىبنى ثابتتىن، ئۇ ئەبۇ ھۇرەيرە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن رىۋايەت قىلدى: ئاللاھنىڭ ئەلچىسى مۇنداق دەيتتى: «ئى ئاللاھ!

ماڭا ئۆگەتكەنلىرىڭنى ماڭا پايدىلىق قىلغىن، ماڭا پايدىلىق بولىدىغان نەرسىلەرنى ئۆگەتكىن ۋە ئىلىمىمنى زىيادە قىلغىن. ھەر قانداق ئەھۋالدا ئاللاھقا ھەمدۇسانا بولسۇن». تىرمىزى بۇ ھەدىسنى ئەبۇ كۇرەيبتىن، ئۇ ئابدۇللاھ ئىبنى نۇمەيردىن رىۋايەت قىلغان. ئۇ: «بۇ يول بىلەن كەلگەن غەلىتە ھەدىس» دېگەن.

بەلزارمۇ ئۇنى ئەمر ئىبنى ئەلى فەللاسدىن، ئۇ ئەبۇ عاسىمدىن، ئۇ مۇسە ئىبنى ئۇبەيدەدىن رىۋايەت قىلغان. ئاخىرىغا: «دوزاخ ئەھلىنىڭ ھالىتىدىن ئاللاھقا سىغىنىمەن» دېگەننى قوشقان. (قىيامەت سۈرىسى، 16–19-ئايەتلەر) ئىلىم ھەققىدە.

بەغاۋىنىڭ تەفسىرى

«ئاللاھ پادىشاھ، ھەق بولۇش سۈپىتى بىلەن ئۇلۇغدۇر»؛ يەنى ئاللاھ دىنسىزلارنىڭ ئېتىقادىدىن ۋە مۇشرىكلارنىڭ ئېيتقانلىرىدىن پاكتۇر. «قۇرئاننى ئوقۇشقا ئالدىرىمىغىن» دېگەن بۇيرۇق پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا قارىتىلغان. جىبرىئىل ئۇنىڭغا قۇرئان نازىل قىلغاندا، جىبرىئىل ئوقۇماقچى بولغان تىلاۋەتنى تۈگىتىشتىن بۇرۇن ئۇنىڭ بىلەن بىللە ئوقۇشقا ئالدىرايتتى؛ قۇرئاننىڭ يادتىن چىقىپ كېتىشىدىن ۋە ئۇنتۇلۇشىدىن ئەنسىرەيتتى. ئاللاھ ئۇنى بۇنىڭدىن توسۇپ: «قۇرئاننى ئوقۇشقا ئالدىرىمىغىن» دېدى؛ يەنى «ساڭا ۋەھىي قىلىنىشى تامام بولۇشتىن بۇرۇن ئۇنى ئوقۇشقا ئالدىرىمىغىن» دېگەنلىكتۇر.

بۇ «ئۇنى تېز يادلاش ئۈچۈن تىلىڭنى قوزغاتمىغىن» دېگەن ئايەتكە ئوخشايدۇ (قىيامەت سۈرىسى، 16-ئايەت). ياقۇب «نَقْضِي»نى نۇننى پەتىھە، زادنى كەسرە، يانى فەتىھە بىلەن ئوقۇغان؛ «وَحْيَهُ»نى نەسب ھالىتىدە ئوقۇغان. مۇجاھىد ۋە قەتادە: مەنىسى «ئۇنىڭ مەنىلىرى ساڭا ئېنىق بولغۇچە ئۇنى ساھابىلىرىڭغا ئوقۇپ بەرمىگىن ۋە ئۇلارغا دىكتە قىلما» دېگەن، دەپ ئېيتقان. «پەرۋەردىگارىم!

ئىلىمىمنى زىيادە قىلغىن!» دېگەنلىك قۇرئان ۋە ئۇنىڭ مەنىلىرى ھەققىدە ئىلىمىمنى زىيادە قىلغىن دېگەنلىكتۇر. يەنە: «ماڭا ئۆگەتكەن ئىلىمىڭنىڭ ئۈستىگە ئىلىم زىيادە قىلغىن» دېيىلگەن. ئىبنى مەسئۇد بۇ ئايەتنى ئوقۇغاندا: «ئى ئاللاھ، پەرۋەردىگارىم! ئىلىمىمنى، ئىمانىمنى ۋە ئىشەنچىمنى زىيادە قىلغىن!» دەيتتى.