رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ، وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ، وَالْحِكْمَةَ، وَيُزَكِّيهِمْ، إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ.
رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
ئاۋازنى يۈكلەش مەغلۇپ بولدى. كېيىن قايتا سىناڭ.
پەرۋەردىگارىمىز! ئۇلارنىڭ ئىچىدىن ئايەتلىرىڭنى ئۇلارغا تىلاۋەت قىلىپ بېرىدىغان، كىتابىڭنى (قۇرئاننى)، ھېكمەتنى (يەنى سەھىھ سۈننەتنى) ئۇلارغا ئۆگىتىدىغان، ئۇلارنى (مۇشرىكلىك ۋە گۇناھلاردىن...) پاك قىلىدىغان بىر پەيغەمبەر ئەۋەتكىن، ھەقىقەتەن سەن غالىبسەن، ھېكمەت بىلەن ئىش قىلغۇچىسەن» دېدى(129).
بۇ دۇئادا «ئىبعث» (ابْعَثْ) بۇيرۇق شەكلىدە كەلگەن. ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام ئاللاھتىن ئاخىرقى ئەلچى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنى ئەۋەتىشنى تىلىگەن. بۇ دۇئا مېۋىسىنىڭ ئەسىرلەردىن كېيىن نامايان بولۇشى مۇمكىنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
شەيخ ئابدۇرراھمان سەئدىنىڭ تەفسىرى
«پەرۋەردىگارىمىز! ئۇلارنىڭ ئىچىدە» دېگەنلىك، بىزنىڭ ئەۋلادلىرىمىز ئىچىدە دېگەنلىكتۇر. «ئۇلارنىڭ ئىچىدىن بىر ئەلچى ئەۋەتكىن» دېگەنلىكى، بۇنىڭ بىلەن ئۇ ئىككىسىنىڭ مەرتىۋىسى يۇقىرى كۆتۈرۈلۈشى، ئۇلارنىڭ ئەلچىگە بويسۇنۇشى ۋە ئۇنى ھەقىقىي تونۇشى ئۈچۈندۇر. «ئۇلارغا ئايەتلىرىڭنى تىلاۋەت قىلىپ بەرسۇن» دېگەنلىك، ئايەتلەرنى ئوقۇشى، يادلىشى ۋە ئۇلارغا يادلىتىشى دېگەنلىكتۇر.
«ئۇلارغا كىتابنى ۋە ھېكمەتنى ئۆگەتسۇن» دېگەنلىك، مەنىلىرىنى ئۆگەتسۇن دېگەنلىكتۇر. «ئۇلارنى پاكلىسۇن» دېگەنلىك، ياخشى ئەمەللەرنى قىلىشقا تەربىيەلەش ۋە جانلارنى پاكلىمايدىغان يامان ئەمەللەردىن يىراق قىلىش ئارقىلىق پاكلىسۇن دېگەنلىكتۇر. «شۈبھىسىزكى، سەن غالىب» دېگەنلىك، ھەممە نەرسىنى بويسۇندۇرغۇچى، كۈچىگە ھېچ نەرسە قارشى تۇرالمايدىغان زاتسەن دېگەنلىكتۇر. «ھېكمەت بىلەن ئىش قىلغۇچىسەن» دېگەنلىك، ھەر نەرسىنى ئۆز ئورنىغا قويغۇچىسەن دېگەنلىكتۇر.
شۇڭا غالىبلىقىڭ ۋە ھېكمىتىڭ بىلەن ئۇلارنىڭ ئىچىگە بۇ ئەلچىنى ئەۋەتكىن. ئاللاھ ئۇ ئىككىسىنىڭ دۇئاسىنى ئىجابەت قىلىپ، بۇ كەرەملىك ئەلچىنى ئەۋەتتى. ئاللاھ ئۇ ئارقىلىق ئۇ ئىككىسىنىڭ ئەۋلادلىرىغا ئالاھىدە، پۈتۈن مەخلۇقاتقا ئومۇمىي رەھمەت قىلدى. شۇنىڭ ئۈچۈن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام: «مەن ئاتام ئىبراھىمنىڭ دۇئاسىمەن» دېگەن.
ئاللاھ ئىبراھىمنى بۇنداق ئۇلۇغ مەرتىۋىگە كۆتۈرۈپ، ئۇنىڭ كامالەت سۈپەتلىرىنى بايان قىلغاندىن كېيىن، مۇنداق دېدى:
ئىمام ئىبنى كەسىرنىڭ تەفسىرى
ئاللاھ بۇ ئايەتتە ئىبراھىمنىڭ ھەرەم ئەھلى ئۈچۈن قىلغان دۇئاسىنىڭ تولۇقلىنىشىنى بايان قىلىدۇ: ئۇ ئاللاھتىن ئۇلارنىڭ ئىچىگە، يەنى ئىبراھىمنىڭ ئەۋلادلىرىدىن بىر ئەلچى ئەۋەتىشنى تىلىدى. بۇ ئىجابەت بولغان دۇئا ئاللاھنىڭ مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنى ئەرەبلەرگە ۋە باشقا ئەجەم خەلقلەرگە، ئىنسانلار بىلەن جىنلارغا ئەلچى قىلىپ تاللىغان ئىلگىرىكى تەقدىرىگە ئۇيغۇن كەلدى.
ئىمام ئەھمەد مۇنداق رىۋايەت قىلدى: بىزگە ئابدۇرراھمان ئىبنى مەھدى، ئۇنىڭغا مۇئاۋىيە ئىبنى سالىھ، ئۇنىڭغا سەئىد ئىبنى سۇۋەيد ئەلكەلبىي، ئۇنىڭغا ئابدۇلئەلا ئىبنى ھىللال ئەسسۇلەمىي، ئۇنىڭغا ئىرباد ئىبنى سارىيە رىۋايەت قىلىپ بەردىكى، ئاللاھنىڭ ئەلچىسى مۇنداق دېدى: «مەن ئادەم تېخى لاي ھالىتىدە ياتقان چېغىدا ئاللاھنىڭ ھۇزۇرىدا پەيغەمبەرلەرنىڭ خاتىمى ئىدىم. سىلەرگە بۇ ئىشنىڭ بېشىنى ئېيتىپ بېرەي: بۇ ئاتام ئىبراھىمنىڭ دۇئاسى، ئىيسانىڭ مەن توغرىسىدىكى خۇش خەۋىرى ۋە ئانامنىڭ كۆرگەن چۈشىدۇر». ئانام مېنى تۇغقاندا ئۇنىڭدىن بىر نۇر چىقىپ، ئۇ نۇر بىلەن شامنىڭ سارايلىرى يورۇغانلىقىنى كۆرگەن.
بۇ ھەدىسنى ئىبنى ۋەھب، Ләйс ۋە ئۇنىڭ كاتبى ئابدۇللاھ ئىبنى سالىھمۇ مۇئاۋىيە ئىبنى سالىھتىن، ئۇمۇ سەئىد ئىبنى سۇۋەيدتىن رىۋايەت قىلغان. ئەبۇ بەكر ئىبنى ئەبى مەريەممۇ سەئىد ئىبنى سۇۋەيدتىن شۇنىڭغا ئەگىشىپ رىۋايەت قىلغان.
ئىمام ئەھمەد يەنە مۇنداق رىۋايەت قىلدى: بىزگە ئەبۇنەدر، ئۇنىڭغا فەرەج، ئۇنىڭغا لۇقمان ئىبنى ئامىر رىۋايەت قىلىپ بەردى؛ ئۇ ئەبۇ ئۇمامەنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى ئاڭلىغان: مەن: «ئى ئاللاھنىڭ ئەلچىسى! سېنىڭ ئەمرىڭنىڭ دەسلەپكى باشلىنىشى قانداق بولغان؟» دەپ سورىدىم. ئۇ: «ئاتام ئىبراھىمنىڭ دۇئاسى، ئىيسانىڭ مەن توغرىسىدىكى خۇش خەۋىرى ۋە ئانامنىڭ كۆرگەن چۈشىدۇر؛ ئۇ مەندىن بىر نۇر چىقىپ، شامنىڭ سارايلىرىنى يورۇتقانلىقىنى كۆرگەن» دەپ جاۋاب بەردى.
بۇنىڭ مەنىسى، ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام ئۇنىڭ زىكرىنى تۇنجى بولۇپ كىشىلەر ئارىسىدا ياڭراتقان ۋە مەشھۇر قىلغان كىشىدۇر. ئۇنىڭ زىكرى كىشىلەر ئارىسىدا داۋاملىق تىلغا ئېلىنىپ، مەشھۇر بولۇپ كەڭ تارقالدى. تاكى نەسەبى بىلەن ئىسرائىل ئەۋلادلىرىنىڭ پەيغەمبەرلىرىنىڭ خاتىمى بولغان ئىيسا ئىبنى مەريەم ئۇنىڭ ئىسمىنى ئوچۇق ئېيتتى. ئۇ ئىسرائىل ئەۋلادلىرىغا خىتاب قىلىپ: «مەن ئاللاھنىڭ سىلەرگە ئەۋەتكەن ئەلچىسىمەن.
مەندىن ئىلگىرى نازىل قىلىنغان تەۋراتنى تەستىقلىغۇچى، مەندىن كېيىن كېلىدىغان، ئىسمى ئەھمەد بولغان بىر ئەلچى بىلەن خۇش خەۋەر بەرگۈچىمەن» دېدى. شۇنىڭ ئۈچۈن بۇ ھەدىستە: «ئاتام ئىبراھىمنىڭ دۇئاسى ۋە ئىيسا ئىبنى مەريەمنىڭ خۇش خەۋىرى» دېيىلگەن.
«ئانام مەندىن بىر نۇر چىقىپ، شامنىڭ سارايلىرىنى يورۇتقانلىقىنى كۆرگەن» دېگەن سۆز ھەققىدە: بۇنى ئۇ ھامىلدار ۋاقتىدا كۆرگەن چۈش ئىدى، دېيىلگەن. ئۇ چۈشنى قەۋمىگە سۆزلەپ بەرگەن، شۇنداق قىلىپ ئۇلار ئارىسىدا تارقىلىپ مەشھۇر بولغان. بۇ ئۇنىڭ كېلىشىگە ئالدىن تەييارلىق بولغان. نۇرنىڭ كۆرۈنىشىدە شامنىڭ ئالاھىدە تىلغا ئېلىنىشى، ئۇنىڭ دىنىنىڭ شام زېمىنىدا مۇقىملىشىپ، مەھكەم ئورنىشىغا ئىشارەتتۇر.
شۇنىڭ ئۈچۈن ئاخىر زاماندا شام ئىسلام ۋە ئەھلى ئۈچۈن پاناھگاھ بولىدۇ. ئىيسا ئىبنى مەريەم چۈشكەندە، دەمەشقتىكى ئاق شەرقىي مۇنارغا چۈشىدۇ. بۇ سەۋەبتىن سەھىھەيندە مۇنداق كەلگەن: «ئۈممىتىمدىن بىر تائىپە ھەق ئۈستىدە ئۈستۈن بولۇپ تۇرىدۇ؛ ئۇلارنى ياردەمسىز قالدۇرغانلار ۋە ئۇلارغا قارشى چىققانلار ئۇلارغا زىيان يەتكۈزەلمەيدۇ. ھەتتا ئاللاھنىڭ ئەمرى كەلگۈچە ئۇلار شۇ ھالەتتە بولىدۇ». سەھىھ بۇخارىيىدە: «ئۇلار شامدا بولىدۇ» دېيىلگەن.
ئەبۇ جەئفەر رازىي رەبىئى ئىبنى ئەنس، ئۇ ئەبۇلئالىيەدىن «پەرۋەردىگارىمىز! ئۇلارنىڭ ئىچىگە بىر ئەلچى ئەۋەتكىن» دېگەن ئايەت ھەققىدە: بۇ مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۈممىتىدۇر، دەپ رىۋايەت قىلدى. ئۇنىڭغا: «سەن تىلىگەن نەرسە ئىجابەت بولدى؛ ئۇ ئاخىر زاماندا ۋۇجۇدقا كېلىدۇ» دېيىلدى. سۇددى ۋە قەتادەمۇ شۇنداق دېگەن.
«ئۇلارغا كىتابنى ئۆگىتىدۇ» دېگەنلىك، قۇرئاننى ئۆگىتىدۇ دېگەنلىكتۇر. «ھېكمەتنى» دېگەنلىك، سۈننەتنى كۆرسىتىدۇ. بۇنى ھەسەن، قەتادە، مۇقاتىل ئىبنى ھەييان، ئەبۇ مالىك ۋە باشقىلار ئېيتقان. يەنە دىننى چۈشىنىش دېيىلگەن. بۇ مەنىلەرنىڭ ئارىسىدا زىتلىق يوق.
«ئۇلارنى پاكلايدۇ» دېگەنلىك ھەققىدە ئەلى ئىبنى ئەبى تەلھە ئىبنى ئابباسنىڭ: بۇ ئاللاھقا ئىتائەت قىلىش ۋە ئىخلاس دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلغان. مۇھەممەد ئىبنى ئىسھاق «ئۇلارغا كىتابنى ۋە ھېكمەتنى ئۆگىتىدۇ» دېگەن ئايەتنى: ئۇلارغا ياخشىلىقنى ئۆگىتىدۇ، شۇنىڭ بىلەن ئۇلار ئۇنى قىلىدۇ؛ يامانلىقنى بىلدۈرىدۇ، شۇنىڭ بىلەن ئۇنىڭدىن ساقلىنىدۇ؛ ئاللاھقا ئىتائەت قىلىپ، ئىتائەتنى كۆپ قىلغان ۋە ئاللاھ يامان كۆرگەن ئاسىيلىقتىن يىراق تۇرغان چاغدا، ئاللاھنىڭ ئۇلاردىن رازى بولغانلىقىنى ئۇلارغا خەۋەر قىلىدۇ، دەپ چۈشەندۈرگەن.
«شۈبھىسىزكى، سەن غالىب، ھېكمەت بىلەن ئىش قىلغۇچىسەن» دېگەنلىك، غالىب زات ھېچ نەرسە ئۇنى ئاجىز قىلالمايدىغان، ھەممە نەرسىگە قادىر زاتتۇر؛ ئۇ ئۆزىنىڭ ئىشلىرى ۋە سۆزلىرىدە ھېكمەتلىك بولۇپ، نەرسىلەرنى ئۆز ئورنىغا قويىدۇ. بۇ ئۇنىڭ ھېكمىتى ۋە ئادالىتىدۇر. (ئاسسەف، 6)
بەغاۋىنىڭ تەفسىرى
«پەرۋەردىگارىمىز! ئۇلارنىڭ ئىچىدە» دېگەنلىك، ئىبراھىم بىلەن ئىسمائىلنىڭ ئەۋلادلىرىدىن بولغان مۇسۇلمان ئۈممەت ئىچىدە دېگەنلىكتۇر. يەنە: مەككە ئەھلىدىن دېيىلگەن. «ئۇلارنىڭ ئىچىدىن بىر ئەلچى» دېگەنلىك، ئۇلارغا ئەۋەتىلگەن بىر ئەلچى بولۇپ، بۇنىڭ بىلەن مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام كۆزدە تۇتۇلغان.
سەييىد ئەبۇلقاسىم ئەلى ئىبنى مۇسا ئەلمۇساۋىي بىزگە رىۋايەت قىلدى: ئۇنىڭغا ئەبۇبەكر ئەھمەد ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى ئابباس ئەلبەلخىي، ئۇنىڭغا ئىمام ئەبۇ سۇلايمان ھەمد ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى ئىبراھىم ئەلخەتتابىي، ئۇنىڭغا مۇھەممەد ئىبنى مەككىي، ئۇنىڭغا ئىسھاق ئىبنى ئىبراھىم، ئۇنىڭغا ئىبنى ۋەھبنىڭ جىيەنى، ئۇنىڭغا تاغىسى، ئۇنىڭغا مۇئاۋىيە، ئۇنىڭغا سالىھ، ئۇنىڭغا سەئىد ئىبنى سۇۋەيد، ئۇنىڭغا ئابدۇلئەلا ئىبنى ھىللال ئەسسۇلەمىي، ئۇنىڭغا ئىرباد ئىبنى سارىيە رىۋايەت قىلىپ بەردىكى، ئاللاھنىڭ ئەلچىسى مۇنداق دېدى: «مەن ئادەم تېخى لايغا يىقىلغان ھالىتىدە تۇرغان چاغدا ئاللاھنىڭ ھۇزۇرىدا پەيغەمبەرلەرنىڭ خاتىمى دەپ يېزىلغان ئىدىم.
سىلەرگە ئەمرىمنىڭ باشلىنىشىنى ئېيتىپ بېرەي: مەن ئىبراھىمنىڭ دۇئاسى، ئىيسانىڭ خۇش خەۋىرى ۋە ئانامنىڭ مېنى تۇغقان چاغدا كۆرگەن چۈشىمەن. ئانامدىن بىر نۇر چىقىپ، ئۇ نۇر بىلەن شامنىڭ سارايلىرى ئۇنىڭغا يورۇغان ئىدى».
ئىبراھىمنىڭ دۇئاسى دېگەنلىك، ئۇنىڭ ئىسمائىلنىڭ ئەۋلادلىرى ئىچىگە بىر ئەلچى ئەۋەتىشنى تىلىگەن دۇئاسىدۇر. ئىبنى ئابباس مۇنداق دېگەن: «بارلىق پەيغەمبەرلەر ئىسرائىل ئەۋلادلىرىدىن، پەقەت ئون كىشى بۇنىڭ سىرتىدا: نۇھ، ھۇد، سالىھ، شۇئەيب، لۇت، ئىبراھىم، ئىسمائىل، ئىسھاق، يەئقۇب ۋە مۇھەممەد. ئۇلارنىڭ ھەممىسىگە ئاللاھنىڭ دۇرۇدى ۋە سالامى بولسۇن».
«تىلاۋەت قىلىدۇ» دېگەنلىك، ئوقۇيدۇ دېگەنلىكتۇر. «ئۇلارغا ئايەتلىرىڭنى» دېگەنلىك، كىتابىڭنى، يەنى قۇرئاننى كۆرسىتىدۇ. قۇرئاننىڭ ئايىتى بولسا، بىر-بىرىگە ئۇلانغان سۆزنىڭ ئاخىرلاشقان يېرىگىچە بولغان قىسمىدۇر. يەنە ئايەت بىر توپ كىشىلەر دېگەن مەنىدىمۇ كېلىدۇ؛ «قەۋم ئايەتلىرى بىلەن چىقتى» دېيىلسە، ئۇلار بىر توپ بولۇپ چىقتى دېگەن بولىدۇ.
«ئۇلارغا كىتابنى ئۆگىتىدۇ» دېگەنلىك، قۇرئاننى ئۆگىتىدۇ دېگەنلىكتۇر. «ھېكمەتنى» دېگەنلىك ھەققىدە مۇجاھىد: «قۇرئاننى چۈشىنىش» دېگەن؛ مۇقاتىل: «قۇرئاننىڭ ۋەز-نەسىھەتلىرى ۋە ئۇنىڭدىكى ھۆكۈملەر» دېگەن. ئىبنى قۇتەيبە: «ئۇ ئىلم بىلەن ئەمەلدۇر؛ ئادەم بۇ ئىككىسىنى جەم قىلمىغۇچە ھېكمەتلىك بولمايدۇ» دېگەن. يەنە سۈننەت، ھۆكۈم ۋە قازىلىق، ياكى فىقھ دېيىلگەن.
ئەبۇبەكر ئىبنى دۇرەيد: «سېنى ۋەز-نەسىھەت قىلغان، ياخشىلىققا چاقىرغان ياكى يامانلىقتىن توسقان ھەر بىر سۆز ھېكمەتتۇر» دېگەن.
«ئۇلارنى پاكلايدۇ» دېگەنلىك، ئۇلارنى شېرىك ۋە گۇناھلاردىن پاكلايدۇ دېگەنلىكتۇر. يەنە ماللىرىدىن زاكات ئالىدۇ دېيىلگەن. ئىبنى كەيسان: «ئۇلار پەيغەمبەرلەرنىڭ ۋەھىينى يەتكۈزگەنلىكىگە گۇۋاھلىق بەرگەندە، ئۇلارنىڭ ئادالەتلىك ئىكەنلىكىگە قىيامەت كۈنى گۇۋاھلىق بېرىدۇ» دېگەن. بۇ يەردىكى «پاكلاش» ئادىل دەپ گۇۋاھلىق بېرىش مەنىسىدىدۇر.
«شۈبھىسىزكى، سەن غالىب، ھېكمەت بىلەن ئىش قىلغۇچىسەن» دېگەن ھەقتە ئىبنى ئابباس: «غالىب دېگەنلىك، ئۇنىڭغا ئوخشاش ھېچكىم يوقتۇر» دېگەن. كەلبي: «ئىنتىقام ئالغۇچى» دېگەن؛ بۇنىڭ دەلىلى ئاللاھنىڭ «ئاللاھ غالىبتۇر، ئىنتىقام ئالغۇچىدۇر» دېگەن سۆزىدۇر. يەنە يېتىشكىلى بولمايدىغان، قوللار يېتەلمەيدىغان ۋە ھېچ نەرسە ئۇنىڭغا يېتەلمەيدىغان زات، ياكى كۈچلۈك دېيىلگەن. «غەززەت» كۈچ دېگەن مەنىدىدۇر.
ئاللاھ: «بىز ئۇلارنى ئۈچىنچىسى بىلەن كۈچەيتتۇق» دېگەن. يەنە غالىب دېيىلگەن؛ ئاللاھ ئۇلارنىڭ سۆزىنى بايان قىلىپ: «ئۇ سۆزلىشىشتە مەندىن غالىب كەلدى» دېگەن، يەنى مەغلۇپ قىلدى دېگەن. ماقالدا: «كىم غالىب كەلسە، غەنىيمەتنى ئالىدۇ» دېيىلىدۇ. (ئال ئىمران، 4؛ ياسىن، 14؛ ساد، 23)
ئىمام ئەھمەدنىڭ «مۇسنەد»ىدە (17163-نومۇر) رىۋايەت قىلىنىشىچە، ساھابىلەر پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن: «بىزگە ئۆزىڭىز ھەققىدە سۆزلەپ بېرىڭ» دەپ سورىغان. ئۇ: «مەن ئاتام ئىبراھىمنىڭ دۇئاسى…» دەپ جاۋاب بەرگەن.