Ibrohimning Rasul yuborish duosi

Shayx Abdurahmon as-Sa’diy tafsiri

(Robbimiz, ular ichida) ya’ni zurriyotimiz orasida (ulardan bo‘lgan bir Rasulni yuborgin). Shunda ularning darajasi yuksaladi, unga bo‘ysunadilar va uni haqiqiy tanib-biladilar. (U ularga Sening oyatlaringni tilovat qiladi) — ularni lafzan tilovat etadi, yodlaydi va ularga yod oldiradi. (Ularga Kitob va hikmatni o‘rgatadi) — ularning ma’nosini o‘rgatadi.

(Ularni poklaydi) — solih amallarga tarbiyalash va nafslarni poklamaydigan yomon amallardan voz kechishga undash orqali. (Albatta, Sen O‘zing Azizsan) ya’ni hamma narsani bo‘ysundiruvchi, qudratiga hech narsa bas kela olmaydigan Zot. (Hikmatlisan) — narsalarni o‘z o‘rniga qo‘yadigan Zot. Bas, izzating va hikmating ila ular orasiga mana shu Rasulni yuborgin.

Alloh ikkovlarining duosini ijobat qildi va bu ulug‘ Rasulni yubordi. Alloh u sababli ikkovlarining zurriyotiga alohida, barcha xalqqa esa umumiy rahm qildi. Shu bois u zot sollallohu alayhi va sallam: «Men otam Ibrohimning duosiman», dedilar. Alloh Ibrohimni bunday ulug‘lab, uning komil sifatlarini bayon qilganidan so‘ng, Taolo shunday dedi:

Imom Ibn Kasir tafsiri

Alloh taolo Ibrohimning Haram ahli uchun qilgan duosini to‘liq bayon etadi: Alloh ular ichida, ya’ni Ibrohim zurriyotidan bo‘lgan bir Rasulni yuborsin. Bu ijobat bo‘lgan duo Allohning Muhammad sollallohu alayhi va sallamni ummiylar orasiga, so‘ng boshqa tillarda so‘zlashuvchi insonlar va jinlarning barchasiga Rasul qilib tayinlash haqidagi azaliy taqdiriga muvofiq keldi.

Imom Ahmad shunday rivoyat qiladi: Abdurahmon ibn Mahdiy bizga Muoviya ibn Solihdan, u Said ibn Suvayd al-Kalbiydan, u Abdul A’lo ibn Hilol as-Sulamiydan, u Irboz ibn Soriya roziyallohu anhudan rivoyat qildi: Rasululloh sollallohu alayhi va sallam dedilar: «Men Olohning huzurida payg‘ambarlarning so‘nggisiman, holbuki Odam hali loyida yotgan edi. Sizlarga bu ishning avvalini aytib beraman: otam Ibrohimning duosi, Isoning men haqimdagi bashorati va onam ko‘rgan tush. U tushida o‘zidan bir nur chiqqanini ko‘rdi, u nur Shom saroylarini yoritgan edi. Payg‘ambarlarning onalari ham shunday tushlar ko‘radilar».

Ibn Vahb, Lays va uning kotibi Abdulloh ibn Solih ham bu rivoyatni Muoviya ibn Solihdan rivoyat qilganlar. Abu Bakr ibn Abu Maryam ham Said ibn Suvayd orqali shu rivoyatni keltirib, unga ergashgan.

Imom Ahmad yana shunday rivoyat qiladi: Abu Nazr bizga rivoyat qilib, dedi: Faraj bizga Luqmon ibn Omirdan rivoyat qildi: Abu Umomadan eshitdim, u aytdi: «Ey Allohning Rasuli, ishingizning boshlanishi qanday bo‘lgan?» U zot dedilar: «Otam Ibrohimning duosi, Isoning men haqimdagi bashorati va onamning ko‘rgan tushi. U mendan bir nur chiqqanini, u nur Shom saroylarini yoritganini ko‘rdi».

Bundan murod shuki, odamlar orasida u zotning zikrini ilk bor olqishlab, mashhur qilgan kishi Ibrohim alayhissalom bo‘lgan. U zotning zikri odamlar orasida tilga olinib, mashhur bo‘lib, keng tarqalib kelgan. Nihoyat, nasabi bilan Bani Isroil payg‘ambarlarining so‘nggisi Iso ibn Maryam alayhissalom uning nomini ochiq aytdi. U Bani Isroil orasida xutba qilib: «Men sizlarga Allohning Rasuliman.

O‘zimdan oldingi Tavrotni tasdiqlayman va mendan keyin keladigan, Ahmad ismli Rasul haqida xushxabar beraman», dedi. Shu bois hadisda: «Otam Ibrohimning duosi va Iso ibn Maryamning xushxabari», deyiladi.

U zotning: «Onam mendan bir nur chiqqanini, u nur Shom saroylarini yoritganini ko‘rdi», degan so‘zlari haqida aytilishicha, bu onasi u zotga homilador bo‘lganida ko‘rgan tushidir. U tushini qavmiga aytgan, natijada bu xabar ular orasida tarqalib, mashhur bo‘lgan. Bu esa oldindan hozirlash bo‘lgan. Nurning namoyon bo‘lish joyi sifatida Shomning alohida tilga olinishi, u zotning dinining Shom diyorida qaror topib, mustahkamlanishiga ishoradir.

Shu bois oxir zamonda Shom Islom va uning ahlining qo‘rg‘oni bo‘ladi. Iso ibn Maryam tushganida Damashqdagi sharqiy oq minoraga tushadi. Shu sababli «Sahihayn»da shunday kelgan: «Ummatimdan bir toifa haq ustida g‘olib bo‘lib turadi; ularni yordamsiz qoldirganlar ham, ularga qarshi chiqqanlar ham zarar yetkaza olmaydi. Allohning amri kelgunicha ular shu holatda bo‘ladilar».

«Sahih al-Buxoriy»da esa: «Ular Shomda bo‘ladilar», deyilgan.

Abu Ja’far Roziy Rabiy’ ibn Anasdan, u Abu Oliya’dan, «Robbimiz, ular ichida bir Rasul yuborgin» oyati haqida: «Bu Muhammad sollallohu alayhi va sallamning ummatidir», deganini rivoyat qiladi. Unga: «Sening duoying ijobat qilindi, u oxir zamonda keladi», deyilgan. Sudiy va Qatoda ham shunday deganlar.

Alloh taoloning (Ularga Kitobni o‘rgatadi) deganidan murod — Qur’ondir. (Va hikmatni) deganidan murod — sunnatdir. Buni Hasan, Qatoda, Muqotil ibn Hayyon, Abu Molik va boshqalar aytganlar. Shuningdek, «dinni anglash» degan fikr ham bor. Bular bir-biriga zid emas.

(Ularni poklaydi.) Ali ibn Abu Talha Ibn Abbosdan buni Allohga itoat va ixlos, deb rivoyat qilgan. Muhammad ibn Ishoq (Ularga Kitob va hikmatni o‘rgatadi) haqida shunday deydi: «Ularga yaxshilikni o‘rgatadi, toki uni qilsinlar; yomonlikni o‘rgatadi, toki undan saqlansinlar. Ular itoat qilib, itoatni ko‘paytirganlarida Alloh ulardan rozi bo‘lishini va gunoh sifatida nafrat qilgan narsalaridan chetlanganlarini ularga bildiradi».

Alloh taoloning (Albatta, Sen O‘zing Aziz va hikmatlisan) degani: Aziz — hech narsa Uni ojiz qoldira olmaydigan, har narsaga qodir Zotdir. U so‘zlari va amallarida hikmat egasidir: narsalarni o‘z o‘rniga qo‘yadi; Uning hikmati va adolati shundandir. (As-Saff, 6).

Al-Bag‘aviy tafsiri

(Robbimiz, ular ichida) ya’ni Ibrohim va Ismoil zurriyotidan bo‘lgan musulmon ummat orasida, deyiladi; yana Makka ahlidan, degan fikr ham bor. (Ulardan bo‘lgan bir Rasulni) ya’ni elchi qilib yuboriladigan Rasulni. Bundan Muhammad sollallohu alayhi va sallam nazarda tutilgan.

Sayyid Abu al-Qosim Ali ibn Muso al-Musaviy bizga rivoyat qilib, dedi: Abu Bakr Ahmad ibn Muhammad ibn Abbos al-Balxiy menga rivoyat qildi: Imom Abu Sulaymon Hamd ibn Muhammad ibn Ibrohim al-Xattobiy menga xabar berdi: Muhammad ibn al-Makkiy menga rivoyat qildi: Ishoq ibn Ibrohim menga rivoyat qildi: Ibn Vahbning jiyani menga rivoyat qildi: amakim bizga rivoyat qildi: Muoviya bizga Solihdan, u Said ibn Suvaydadan, u Abdul A’lo ibn Hilol as-Sulamiydan, u Irboz ibn Soriya orqali Rasululloh sollallohu alayhi va sallamdan rivoyat qildi.

U zot dedilar: «Men Allohning huzurida payg‘ambarlarning so‘nggisi sifatida yozilganman, holbuki Odam hali loyida yotgan edi. Sizlarga ishimning boshini aytib beraman: men Ibrohimning duosi, Isoning bashorati va onam meni dunyoga keltirayotganida ko‘rgan tushiman. U mendan chiqqan bir nurni ko‘rdi, undan Shom saroylari yorishgan edi».

Ibrohimning duosi deganda, u Ismoil avlodiga o‘zlaridan bir Rasul yuborilishini so‘rab qilgan duosi nazarda tutilgan. Ibn Abbos: «Nuh, Hud, Solih, Shu’ayb, Lut, Ibrohim, Ismoil, Ishoq, Ya’qub va Muhammad alayhimussalomdan boshqa barcha payg‘ambarlar Bani Isroildan bo‘lgan», degan.

(U tilovat qiladi) — o‘qiydi. (Ularga Sening oyatlaringni) — Kitobingni, ya’ni Qur’onni. Qur’on oyati esa uzilgunicha bir-biriga tutash bo‘lgan kalomdir. Yana: «Oyat» — harflardan iborat bir guruh, deyiladi. «Odamlar o‘z oyatlari bilan chiqdi» deyilsa, guruhlari bilan chiqdi, degan ma’noni bildiradi.

(Ularga Kitobni o‘rgatadi) — Qur’onni. (Va hikmatni.) Mujohid: «Qur’onni anglash», degan. Muqotil: «Qur’onning pand-nasihatlari va undagi hukmlar», degan. Ibn Qutayba: «U ilm va amaldir. Kishi ikkovini jamlamaguncha hakim bo‘la olmaydi», degan.

Yana: «U sunnat», «hukmlar va qozilik», «fiqh», degan qarashlar bor. Abu Bakr ibn Durayd: «Senga pand beradigan, seni ezgu fazilatga chaqiradigan yoki qabih ishdan qaytaradigan har bir so‘z hikmatdir», degan.

(Ularni poklaydi) — ya’ni shirk va gunohlardan poklaydi, deyiladi. Yana: «U mol-mulklaridan zakot oladi», degan fikr bor. Ibn Kayson: «Poklashdan murod — qiyomat kuni ular payg‘ambarlarning risolatni yetkazganiga guvohlik berganlarida, ularning adolatli ekaniga guvohlik berishdir», degan.

(Albatta, Sen O‘zing Aziz va hikmatlisan.) Ibn Abbos: «Aziz — unga teng keladigani topilmaydigan Zot», degan. Kalbiy: «Intiqom oluvchi Zot», degan va dalil sifatida: «Alloh Aziz va intiqom sohibidir», oyatini keltirgan. Yana: «Qo‘llar yetolmaydigan va hech narsa unga erisha olmaydigan, yengilmas Zot», «Kuchli Zot» degan fikrlar bor.

“Izzat” kuch-quvvat ma’nosidadir. Alloh taolo: «Biz ularni uchinchisi bilan quvvatladik», degan; ya’ni kuch berdik. Yana g‘olib, degan ma’no ham bor. Alloh taolo: «U gapda meni yengdi», degan; ya’ni meni mag‘lub qildi. Maqolda: «Kim g‘olib bo‘lsa, o‘lja oladi», deyiladi. (Oli Imron, 4; Yosin, 14; Sod, 23).