د رسول د لېږلو دعا

د شیخ عبدالرحمن السعدي تفسیر

(رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ) یعنې: زموږ په اولادونو کې. (رَسُولًا مِنْهُمْ) یعنې: له دوی څخه یو رسول، څو د هغه مقام لوړ وي، دوی یې خبره ومني او په رښتینې توګه یې وپېژني. (يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ) یعنې: ستا آیتونه به پر هغوی په ژبه لولي، له بره به یې زده کوي او هغوی ته به یې ورزده کوي. (وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ) یعنې: د کتاب او حکمت معناوې به ورښيي.

(وَيُزَكِّيهِمْ) یعنې: د نېکو کړنو په روزنه او له بدو کړنو څخه په لرې کولو سره به یې پاکوي؛ ځکه له هغو بدو کړنو سره نفسونه نه پاکېږي. (إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ) یعنې: پر هر څه برلاسی یې او هېڅ شی ستا د ځواک مخه نه شي نیولای. (الْحَكِيمُ) یعنې: هغه ذات چې هر څه پر خپل مناسب ځای ږدي. نو په خپل عزت او حکمت سره په هغوی کې دغه رسول راولېږه.

الله د دوی دعا قبوله کړه او دغه کریم رسول یې ولېږه، چې الله د هغه په وسیله د هغوی پر اولادونو په ځانګړې توګه او پر ټولو مخلوقاتو په عمومي توګه رحم وکړ. له همدې امله رسول الله ﷺ وفرمایل: «زه د خپل پلار ابراهیم دعا یم». او کله چې الله ابراهیم ته دومره ستر مقام ورکړ او د هغه بشپړ صفتونه یې بیان کړل، نو ویې فرمایل:

د امام ابن کثیر تفسیر

الله تعالی د حرم د خلکو لپاره د ابراهیم د دعا د بشپړېدو په اړه خبر ورکوي: هغه له الله وغوښتل چې په هغوی کې له دوی څخه یو رسول راولېږي، یعنې د ابراهیم له اولادې څخه. د دې قبلې شوې دعا موافقت وشو له هغه پخواني الهي تقدیر سره چې محمد ﷺ یې د امیانو لپاره او د ټولو نورو انسانانو او پېریانو لپاره د رسول په توګه ټاکلی و. لکه څنګه چې امام احمد روایت کړی: موږ ته عبدالرحمن بن مهدي روایت وکړ، هغه ته معاویه بن صالح، له سعید بن سوید الکلبي، له عبدالأعلى بن هلال السلمي، له عرباض بن ساریه څخه، چې هغه وویل: رسول الله ﷺ وفرمایل: «زه د الله په نزد د پیغمبرانو وروستی وم، په داسې حال کې چې آدم لا په خپلې خټې کې پروت و.

زه به تاسو ته د دې پیل دروښیم: د خپل پلار ابراهیم دعا، د عیسی زما په اړه زېری، او هغه خوب چې زما مور ولید، او همداسې د پیغمبرانو میندې خوبونه ویني.»

دا روایت ابن وهب، لیث او د هغه لیکوال عبدالله بن صالح هم له معاویه بن صالح څخه نقل کړی دی؛ ابو بکر بن ابي مریم هم له سعید بن سوید څخه ورته روایت کړی دی.

امام احمد دا هم روایت کړي: موږ ته ابو النضر روایت وکړ، هغه ته فرج، هغه ته لقمان بن عامر، چې ویې ویل: له ابو امامه مې واورېدل، ویې ویل: ما وویل: اې د الله رسوله، ستا د کار پیل څه و؟ ویې فرمایل: «د خپل پلار ابراهیم دعا، د عیسی زېری، او زما مور خوب ولید چې له هغې څخه داسې رڼا راووتله چې د شام ماڼۍ یې روښانه کړې.»

موخه دا ده چې ابراهیم علیه السلام لومړی هغه څوک و چې د رسول الله ﷺ یاد یې خلکو ته پورته او مشهور کړ. د هغه یاد د خلکو ترمنځ تل روان او مشهور پاتې شو، تر دې چې د بني اسرائیلو د پیغمبرانو وروستي، عیسی د مریم زوی علیه السلام، په څرګندو ټکو د هغه نوم یاد کړ. هغه د بني اسرائیلو په منځ کې وینا وکړه او ویې ویل: «زه تاسو ته د الله رسول یم، د هغه تورات تصدیق کوونکی چې زما تر مخه دی، او د هغه رسول زېری ورکوونکی چې له ما وروسته به راځي، نوم به یې احمد وي» (الصف: ۶). له همدې امله یې په دې حدیث کې وویل: «د خپل پلار ابراهیم دعا او د عیسی زېری.»

او د هغه وینا: «زما مور خوب ولید چې له هغې څخه داسې رڼا راووتله چې د شام ماڼۍ یې روښانه کړې»؛ ویل شوي چې دا هغه خوب و چې مور یې د حمل پر مهال لیدلی و او خپل قوم ته یې بیان کړی و، نو په هغوی کې خپور او مشهور شو. دا د هغه د راتګ لپاره چمتووالی و. د شام ځانګړی یادونه د دې نښه وه چې د هغه دین به په شام کې ټینګ او ثابت شي. له همدې امله به د زمانې په پای کې شام د اسلام او مسلمانانو پناه‌ځای وي، او عیسی د مریم زوی به د دمشق په ختیځ سپینه مناره کې د راکوزېدو پر مهال هلته راکوز شي.

له همدې امله په صحیحینو کې راغلي: «زما د امت یوه ډله به تل پر حق څرګنده وي؛ څوک چې یې یوازې پرېږدي یا ورسره مخالفت وکړي، زیان به ور ونه رسوي، تر هغه چې د الله امر راشي او دوی پر همدې حالت وي.» په صحیح البخاري کې راغلي: «او هغوی به په شام کې وي.»

ابو جعفر رازي له ربیع بن انس، هغه له ابو العالیه څخه، د دې آیت په اړه روایت کړی: (رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا) یعنې: د محمد ﷺ امت. هغه ته وویل شول: ستا دعا قبوله شوې ده او د زمانې په پای کې به پېښه شي. سدي او قتاده هم همدا ویلي دي.

د الله تعالی وینا: (وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ) یعنې: قرآن، او (وَالْحِكْمَةَ) یعنې: سنت. حسن، قتاده، مقاتل بن حیان، ابو مالک او نورو همداسې ویلي دي. ویل شوي چې موخه یې په دین کې پوهه ده، او دا خبرې یو له بل سره ټکر نه لري.

(وَيُزَكِّيهِمْ) د علي بن ابي طلحه روایت دی چې ابن عباس ویلي: یعنې د الله اطاعت او اخلاص. محمد بن اسحاق د (وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ) په اړه ویلي: هغوی ته به د خیر ښوونه وکړي، څو عمل پرې وکړي، او د شر خبر به ورکړي، څو ترې ځان وساتي. او هغوی ته به د خپل رضایت خبر ورکړي، کله چې د الله اطاعت وکړي او ډېر اطاعتونه ترسره کړي، او له هغو ګناهونو ډډه وکړي چې الله ترې ناخوښ دی.

د الله تعالی وینا: (إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ) یعنې: العزيز هغه دی چې هېڅ شی یې بېوسه کولای نه شي او پر هر څه قادر دی؛ او حکیم په خپلو کړنو او ویناوو کې حکمت‌ناک دی، هر څه پر خپل ځای ږدي؛ او دا کار یې د حکمت او عدالت له مخې دی. (الصف: ۶)

د البغوي تفسیر

(رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ) یعنې: د ابراهیم او اسماعیل له اولادې څخه په مسلمان امت کې، او ویل شوي: د مکې له خلکو څخه. (رَسُولًا مِنْهُمْ) یعنې: له دوی څخه یو لېږل شوی رسول؛ موخه ترې محمد ﷺ دی.

سید ابو القاسم علي بن موسی الموسوي موږ ته روایت وکړ، ویې ویل: ابو بکر احمد بن محمد بن عباس البلخي راته روایت وکړ، ویې ویل: امام ابو سلیمان حمد بن محمد بن ابراهیم الخطابي راته روایت وکړ، ویې ویل: محمد بن المکي راته روایت وکړ، ویې ویل: اسحاق بن ابراهیم راته روایت وکړ، ویې ویل: د ابن وهب وراره راته روایت وکړ، ویې ویل: زما تره راته روایت وکړ، له معاویه، له صالح، له سعید بن سوید، له عبدالأعلى بن هلال السلمي، له عرباض بن ساریه، له رسول الله ﷺ څخه، چې ویې فرمایل: «زه د الله په نزد د پیغمبرانو د وروستي په توګه لیکل شوی وم، په داسې حال کې چې آدم لا په خپلې خټې کې پروت و.

زه به تاسو ته د خپل کار د پیل خبر درکړم: زه د ابراهیم دعا، د عیسی زېری، او زما د مور هغه خوب یم چې د زېږېدو پر مهال یې ولید؛ له هغې څخه رڼا راووتله او د هغې لپاره یې د شام ماڼۍ روښانه کړې.» د ابراهیم د دعا موخه همدا ده، ځکه هغه دعا کړې وه چې د اسماعیل په اولاد کې یو رسول راولېږل شي.

ابن عباس ویلي: «له نوح، هود، صالح، شعیب، لوط، ابراهیم، اسماعیل، اسحاق، یعقوب او محمد پرته، ټول پیغمبران د بني اسرائیلو له ډلې دي؛ د هغوی ټولو درود او سلام دې وي.»

(يَتْلُو) یعنې: لولي. (عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ) یعنې: ستا کتاب، مطلب قرآن دی. په قرآن کې آیت د وینا هغه پرله‌پسې برخه ده چې تر یوې پای‌نښې پورې رسېږي. او ویل شوي: آیت د تورو یوه ډله ده؛ لکه د عربو وینا: «خلک له خپلې ډلې سره ووتل.»

(وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ) یعنې: قرآن. (وَالْحِكْمَةَ) مجاهد ویلي: «د قرآن پوهه.» مقاتل ویلي: «د قرآن نصیحتونه او هغه احکام چې پکې دي.» ابن قتیبه ویلي: «حکمت پوهه او عمل دی، او سړی تر هغو حکیم نه شي کېدای چې دواړه سره راټول نه کړي.»

ویل شوي: موخه سنت دی؛ او ویل شوي: احکام او قضاوت؛ او هم ویل شوي: فقاهت. ابو بکر بن دريد ویلي: «هره خبره چې تا ته نصیحت وکړي، یا دې د عزتمن کار لور ته راوبولي، یا دې له بد کاره منع کړي، هغه حکمت دی.»

(وَيُزَكِّيهِمْ) یعنې: هغوی له شرک او ګناهونو پاکوي. او ویل شوي: د هغوی له مالونو زکات اخلي. ابن کیسان ویلي: «د تزکیې له معنا، چې عدالت ثابتول دي، د قیامت په ورځ به د هغوی د عدالت ګواهي ورکوي، ځکه هغوی د پیغمبرانو د پیغام رسولو شاهدي ورکړې ده.»

(إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ) ابن عباس ویلي: «العزيز هغه دی چې ساری نه لري.» کلبی ویلي: «بدله اخیستونکی دی؛ د دې دلیل د الله تعالی وینا ده: (وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ)؛ الله برلاسی او د بدلې خاوند دی.» ویل شوي: هغه نه ماتېدونکی ذات دی چې لاسونه ورته نه رسېږي او هېڅ شی ورته نه شي رسېدای؛ او ویل شوي: ځواکمن دی، ځکه عزت د ځواک په معنا دی. الله تعالی فرمایي: (فَعَزَّزْنَا بِثَالِثٍ) یعنې: موږ په درېیم کس سره ځواکمن کړل.

او ویل شوي: غالب دی، لکه څنګه چې الله تعالی د هغوی د وینا په اړه خبر ورکوي: (وَعَزَّنِي فِي الْخِطَابِ) یعنې: په خبرو کې یې پر ما غلبه وکړه. په متل کې ویل کېږي: «څوک چې غالب شي، لوټ یې کړي.» (آل عمران: ۴؛ یس: ۱۴؛ ص: ۲۳)