İbrahim peyğəmbərin elçi duası

Şeyx Əbdürrəhman əs-Səədinin təfsiri

(“Ey Rəbbimiz! Onların içərisindən bir elçi göndər”) yəni, nəslimizdən. (“Onlardan olan”) elçi onların dərəcələrinin yüksəlməsinə, ona itaət etmələrinə və onu həqiqi şəkildə tanımalarına səbəb olsun. (“Ayələrini onlara oxusun”) ayələri həm sözlə oxusun, əzbərləsin və onlara əzbərlətdirsin.

(“Kitabı və hikməti onlara öyrətsin”) onların mənasını öyrətsin. (“Onları pak etsin”) saleh əməllər tərbiyəsi verməklə və nəfsləri pak etməyən pis əməllərdən uzaqlaşdırmaqla onları pak etsin. (“Həqiqətən, Sən Qüdrətlisən”) yəni, hər şeyə qalib gələn, qüdrətinin qarşısında heç nəyin dayana bilmədiyi Allahsan. (“Hikmət sahibisən”) hər şeyi öz yerinə qoyansan.

Öz qüdrətin və hikmətinlə onların içərisindən bu elçini göndər. Allah onların duasını qəbul etdi və bu şərəfli elçini göndərdi. Allah onun vasitəsilə həm onların nəslinə, həm də bütün məxluqata rəhm etdi. Buna görə də Peyğəmbər (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) belə buyurmuşdur: “Mən atam İbrahimin duasıyam”.

Allah İbrahimə bu qədər böyük ehtiram göstərdikdən və onun kamil sifətlərini bildirdikdən sonra belə buyurur:

İmam İbn Kəsirin təfsiri

Uca Allah İbrahimin Məkkə əhli üçün etdiyi duanın tamamlandığını xəbər verir: Allah onlara, yəni İbrahimin nəslindən olanlara, özlərindən bir elçi göndərsin. Bu qəbul olunmuş dua Allahın əvvəlcədən müəyyən etdiyi qədərinə uyğun gəldi: Məhəmməd (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) ümmilər arasına, həmçinin başqa dillərdə danışan bütün insanlara və cinlərə elçi olaraq göndərildi.

İmam Əhməd belə demişdir: Bizə Əbdürrəhman ibn Mehdi rəvayət etdi; bizə Müaviyə ibn Saleh, ona Səid ibn Süveyd əl-Kəlbi, ona Əbdülə‘la ibn Hilal əs-Süələmi, ona isə əl-İrbad ibn Sariyə rəvayət etdi ki, Allahın Elçisi (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) belə buyurdu: “Mən Adəm öz palçığında sərilmiş ikən Allah yanında peyğəmbərlərin sonuncusu olaraq yazılmışdım. Sizə işimin başlanğıcını xəbər verəcəyəm: atam İbrahimin duası, İsanın mənim haqqımda müjdəsi və anamın gördüyü yuxu. Peyğəmbərlərin anaları da belə yuxular görürdülər”.

Bu rəvayəti İbn Vəhb, Leys və onun katibi Abdullah ibn Saleh də Müaviyə ibn Salehdən nəql etmişlər. Əbu Bəkr ibn Əbi Məryəm də Səid ibn Süveyd vasitəsilə eyni rəvayəti nəql etmişdir.

İmam Əhməd həmçinin belə demişdir: Bizə Əbu Nadr rəvayət etdi; ona əl-Fərəc, ona Luqman ibn Amir rəvayət etdi. O dedi: Əbu Ümaməni belə deyərkən eşitdim: Mən dedim: “Ey Allahın Elçisi, sənin işinin başlanğıcı necə olmuşdur?” O buyurdu: “Atam İbrahimin duası, İsanın mənim haqqımda müjdəsi və anamın gördüyü yuxu: o, özündən çıxan nurun Şam saraylarını işıqlandırdığını görmüşdü”. Məqsəd budur ki, onun adını ilk dəfə ucaldan və insanlar arasında məşhurlaşdıran İbrahim (əleyhissəlam) olmuşdur.

Onun adı insanlar arasında daim çəkilmiş, məşhurlaşmış və yayılmışdır. Nəhayət, İsrail övladlarının nəsil baxımından sonuncu peyğəmbəri İsa ibn Məryəm (əleyhissəlam) onun adını açıq şəkildə bildirmişdir. O, İsrail övladlarına xütbə edərək demişdir: “Ey İsrail oğulları! Həqiqətən, mən Allahın sizə göndərdiyi elçisiyəm.

Məndən əvvəl nazil edilmiş Tövratı təsdiq edir və məndən sonra gələcək, adı Əhməd olan bir elçi ilə müjdə verirəm” (əs-Saff, 6). Buna görə də bu hədisdə belə buyurmuşdur: “Atam İbrahimin duası və İsa ibn Məryəmin müjdəsi”. “Anam özündən çıxan nurun Şam saraylarını işıqlandırdığını gördü” sözlərinə gəlincə, deyilmişdir ki, bu, onun hamilə olduğu zaman gördüyü yuxu idi. O, yuxunu öz qövmünə danışdı və bu xəbər onların arasında yayılıb məşhurlaşdı.

Bu, əvvəlcədən hazırlıq və müjdə idi. Nurun görünəcəyi yer olaraq Şamın xüsusi qeyd edilməsi onun dininin Şam diyarında qərar tutacağına və möhkəmlənəcəyinə işarədir. Buna görə də axır zamanda Şam İslamın və müsəlmanların sığınacağı olacaq. Məryəm oğlu İsa endiyi zaman Dəməşqdə, onun şərq tərəfindəki ağ minarənin yanında enəcək.

Buna görə də “Səhih əl-Buxari” və “Səhih Muslim”də belə rəvayət edilmişdir: “Ümmətimdən bir dəstə Allahın əmri gələnədək haqq üzərində üstün olacaq; onları tərk edənlər və onlara qarşı çıxanlar onlara zərər verə bilməyəcəklər; onlar bu halda olacaqlar”. “Səhih əl-Buxari”də isə belədir: “Onlar Şamda olacaqlar”. Əbu Cəfər ər-Razi Rəbi ibn Ənəsdən, o da Əbu əl-Aliyədən “Ey Rəbbimiz! Onların içərisindən bir elçi göndər” ayəsinin təfsirində belə rəvayət etmişdir: “Burada Məhəmmədin (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) ümməti nəzərdə tutulur”.

Ona deyilmişdir: “Sənin duan qəbul olundu və bu, axır zamanda baş verəcək”. Süddi və Qatadə də belə demişlər.

Uca Allahın (“Kitabı onlara öyrətsin”) sözlərində “Kitab” Qurandır. (“Hikməti”) isə sünnədir. Həsən, Qatadə, Müqatil ibn Həyyan, Əbu Malik və başqaları belə demişlər. Həmçinin bunun dinin dərindən dərk edilməsi olduğu da deyilmişdir; bu izahlar bir-birinə zidd deyil.

(“Onları pak etsin”) Əli ibn Əbi Təlhə İbn Abbasdan belə nəql etmişdir: “Yəni, Allaha itaət və ixlas”. Məhəmməd ibn İshaq (“Kitabı və hikməti onlara öyrətsin”) ayəsi haqqında demişdir: “Onlara xeyri öyrədər ki, onu etsinlər, şərdən xəbərdar edər ki, ondan çəkinsinlər; Allaha itaət etdikləri və itaətlərini artırdıqları, Onun qəzəbinə səbəb olan günahlardan uzaq durduqları zaman Allahın onlardan razı olduğunu bildirər”.

Uca Allahın (“Həqiqətən, Sən Qüdrətlisən, Hikmət sahibisən”) sözləri o deməkdir ki, Allah heç nəyin aciz edə bilmədiyi, hər şeyə qadir olan Qüdrətlidir; Öz əməllərində və sözlərində Hikmət sahibidir, hər şeyi öz yerinə qoyur. Onun hikməti və ədaləti vardır. (əs-Saff, 6)

əl-Bəğəvinin təfsiri

(“Onların içərisindən”) yəni, İbrahim və İsmailin nəslindən olan müsəlman ümmətinin içərisindən. Həmçinin Məkkə əhli nəzərdə tutulduğu da deyilmişdir. (“Onlardan olan bir elçi”) yəni, göndərilmiş bir elçi; bununla Məhəmməd (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) nəzərdə tutulur.

Bizə əs-Seyyid Əbül-Qasim Əli ibn Musa əl-Musəvi rəvayət etdi; o dedi: Mənə Əbu Bəkr Əhməd ibn Məhəmməd ibn Abbas əl-Bəlxi rəvayət etdi; o dedi: Bizə imam Əbu Süleyman Həmd ibn Məhəmməd ibn İbrahim əl-Xəttabi xəbər verdi; o dedi: Bizə Məhəmməd ibn əl-Məkki rəvayət etdi; o dedi: Bizə İshaq ibn İbrahim rəvayət etdi; o dedi: Bizə İbn Vəhbin qardaşı oğlu rəvayət etdi; o dedi: Mənə əmim rəvayət etdi; o da Müaviyədən, o Salehdən, o Səid ibn Süveyddən, o Əbdülə‘la ibn Hilal əs-Süələmidən, o əl-İrbad ibn Sariyədən, o da Allahın Elçisindən (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) rəvayət etdi.

Allahın Elçisi belə buyurdu: “Mən Allah yanında peyğəmbərlərin sonuncusu olaraq yazılmışdım, Adəm isə öz palçığında sərilmişdi. Sizə işimin başlanğıcını xəbər verəcəyəm: mən İbrahimin duası, İsanın müjdəsi və anamın məni dünyaya gətirərkən gördüyü yuxuyam: o, özündən çıxan və onun üçün Şam saraylarını işıqlandıran bir nur görmüşdü”. İbrahimin duası dedikdə, onun İsmail oğullarının içərisindən bir elçi göndərilməsi üçün etdiyi dua nəzərdə tutulur.

İbn Abbas demişdir: “Nuh, Hud, Saleh, Şüeyb, Lut, İbrahim, İsmail, İshaq, Yaqub və Məhəmməd olmaqla on nəfərdən başqa bütün peyğəmbərlər İsrail oğullarındandır. Allahın salavatı və salamı onların hamısının üzərinə olsun”.

(“Oxusun”) yəni, qiraət etsin. (“Ayələrini onlara”) yəni, Kitabını — Quranı. Qurandakı ayə, bir yerdə başlayıb başqa yerdə tamamlanan, bütöv mətn parçasıdır. Həmçinin onun bir qrup hərfdən ibarət olduğu da deyilmişdir. “Qövm öz ayələri ilə çıxdı” ifadəsində “ayə” sözü “qrup” mənasındadır.

(“Kitabı onlara öyrətsin”) yəni, Quranı. (“Hikməti”) Mücahid demişdir: “Quranı anlamaqdır”. Müqatil demişdir: “Quranın öyüdləri və onda olan hökmlərdir”. İbn Quteybə demişdir: “Elm və əməldir; insan ikisini birləşdirməyincə hikmət sahibi olmaz”.

Həmçinin sünnə, hökmlər və məhkəmə qərarları, yaxud fiqh olduğu da deyilmişdir. Əbu Bəkr ibn Düreyd demişdir: “Sənə nəsihət edən, səni yaxşılığa çağıran və ya pislikdən çəkindirən hər bir söz hikmətdir”.

(“Onları pak etsin”) yəni, onları şirkdən və günahlardan təmizləsin. Həmçinin mallarından zəkat alsın mənasında olduğu da deyilmişdir. İbn Kisan demişdir: “Pak etmə (təzkiyə) — onlar peyğəmbərlərin risaləti çatdırdıqlarına şəhadət etdikləri zaman Qiyamət günü onların ədalətli olduqlarına şahidlik etməkdir”.

(“Həqiqətən, Sən Qüdrətlisən, Hikmət sahibisən”) İbn Abbas demişdir: “Qüdrətli — Onun misli olmayan deməkdir”. Kəlbi demişdir: “İntiqam alan deməkdir”. Buna dəlil Uca Allahın “Allah Qüdrətlidir, intiqam sahibidir” (Ali-İmran, 4) ayəsidir. Həmçinin Onun əllərin çata bilmədiyi və heç bir şeyin yetişə bilmədiyi, qüvvətli olduğu da deyilmişdir.

Ərəbcə “azza” sözü “qüvvətləndirdi” mənasında işlənir. Uca Allah “Biz onları üçüncü ilə qüvvətləndirdik” (Yasin, 14) buyurmuşdur. Həmçinin qalib gələn mənasındadır. Uca Allah onların sözü barəsində “O, sözdə mənə üstün gəldi” (Sad, 23) buyurmuşdur.

Atalar sözündə də belə deyilir: “Kim güclü gələrsə, qəniməti götürər” — yəni, kim qalib gələrsə, məğlub olanın əlindəkini alar.