Dünya və axirət xeyri

Şeyx Əbdürrəhman əs-Səədinin təfsiri

Sonra Uca Allah insanların hallarından xəbər verir: onların hamısı Ondan öz istəklərini diləyir və zərərli şeyləri onlardan uzaqlaşdırmasını istəyirlər. Lakin məqsədləri fərqlidir. Onlardan bəziləri: «Rəbbimiz! Bizə dünyada ver!» – deyir, yəni dünya istəklərindən nəfsin arzuladığı şeyləri Ondan istəyir.

Axirətdə isə onun heç bir payı yoxdur, çünki Axirətdən üz döndərmiş və bütün səylərini dünya ilə məhdudlaşdırmışdır. Onlardan bəziləri isə Allahdan hər iki dünyanın xeyrini diləyir, dininin və dünyasının mühüm işlərində Ona möhtac olduğunu bildirir. Həm bunların, həm də o birilərinin qazandıqları və etdikləri əməllərdən payları vardır. Uca Allah onları əməllərinə, səylərinə və niyyətlərinə uyğun olaraq, ədalət və lütf arasında olan bir əvəzlə mükafatlandıracaqdır. Buna görə Ona ən kamil və ən dolğun həmd edilir.

Bu ayədə dəlil vardır ki, Allah dua edən hər kəsin – istər müsəlman, istər kafir, istərsə də günahkar olsun – duasına cavab verir. Lakin duanın qəbul edilməsi, həmin şəxsin Allahın sevimlisi və Ona yaxın olduğuna dəlil deyil; bu, yalnız Axirətlə bağlı istəklərə və dinin mühüm məsələlərinə aiddir.

Dünyada dilənən «həsənə»yə bəndənin gözündə yaxşı olan hər şey daxildir: bol, xoş və halal ruzi, saleh zövcə, gözünün aydınlığı olan övlad, rahatlıq, faydalı elm, saleh əməl və buna bənzər sevimli və mübah istəklər. Axirətin «həsənə»si isə qəbirdə, məhşər meydanında və odda cəzalardan salamat qalmaq, Allahın razılığını qazanmaq, əbədi nemətə nail olmaq və Rəhmli Rəbbə yaxın olmaqdır. Beləcə, bu dua ən əhatəli və ən kamil dua, seçilməyə ən layiqli dua oldu. Buna görə də Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) bu dua ilə tez-tez dua edər və onu etməyə təşviq edərdi.

İmam İbn Kəsirin təfsiri

O buyurdu: «Onlardan: “Rəbbimiz! Bizə dünyada həsənə, Axirətdə də həsənə ver və bizi odun əzabından qoru!” – deyənlər də vardır» (əl-Bəqərə, 2:201). Bu dua dünya xeyrinin hamısını özündə birləşdirir və bütün şərri uzaqlaşdırır. Dünyadakı həsənə sağlamlıq, geniş ev, gözəl zövcə, bol ruzi, faydalı elm, saleh əməl, rahat minik, gözəl tərif və təfsir alimlərinin ifadələrində qeyd olunan digər dünya istəklərinin hamısını əhatə edir.

Bunlar arasında ziddiyyət yoxdur, çünki hamısı dünyadakı həsənənin tərkibinə daxildir.

Axirətdəki həsənənin ən ucası Cənnətə daxil olmaqdır. Buraya məhşər meydanlarında böyük dəhşətdən amanda olmaq, hesabın asanlaşdırılması və Axirətin digər xeyirli işləri də daxildir. Oddan qurtulmaq isə dünyada buna səbəb olan əməllərin asanlaşdırılmasını tələb edir: haramlardan və günahlardan uzaq durmaq, şübhəli və haram şeyləri tərk etmək.

Qasim ibn Əbdürrəhman demişdir: «Şükür edən qəlb, Allahı zikr edən dil və səbirli bədən verilən kəsə dünyada da, Axirətdə də həsənə verilmiş və o, odun əzabından qorunmuşdur».

Buna görə də Sünnədə bu duanı etməyə təşviq edilmişdir. əl-Buxari demişdir: Bizə Əbu Mə’mər rəvayət etdi, ona Əbdülvaris, ona Əbdüləziz, ona da Ənəs ibn Malik rəvayət etdi. O dedi: «Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) belə deyərdi: “Allahım! Rəbbimiz, bizə dünyada həsənə, Axirətdə də həsənə ver və bizi odun əzabından qoru!”»

İmam Əhməd demişdir: Bizə İsmail ibn İbrahim rəvayət etdi, ona Əbdüləziz ibn Süheyb, ona da Ənəs rəvayət etdi. O dedi: «Allah Rəsulunun (sallallahu aleyhi və səlləm) ən çox etdiyi dua bu idi: “Allahım! Rəbbimiz, bizə dünyada həsənə, Axirətdə də həsənə ver və bizi odun əzabından qoru!”»

İbn Əbu Hatim demişdir: Atam bizə rəvayət etdi, ona Əbu Nəim, ona Əbdüssəlam ibn Şəddad – yəni Əbu Talut – rəvayət etdi. O dedi: «Ənəs ibn Malikin yanında idim. Sabit ona dedi: “Qardaşların sənin onlar üçün dua etməyini istəyirlər”. Ənəs dedi: “Allahım!

Bizə dünyada həsənə, Axirətdə də həsənə ver və bizi odun əzabından qoru!” Bir müddət söhbət etdilər. Ayağa qalxmaq istəyəndə Ənəs dedi: “Ey Əbu Həmzə, qardaşların getmək istəyirlər, onlar üçün dua et”. Ənəs dedi: “İşləri sizin üçün ayrı-ayrılıqda sadalamağımı istəyirsiniz?

Allah sizə dünyada həsənə və Axirətdə həsənə versə, sizi odun əzabından qorusa, deməli, sizə bütün xeyirləri vermişdir”».

İmam Əhməd həmçinin demişdir: Bizə Məhəmməd ibn Əbu Ədi Hümeyd vasitəsilə Ənəsdən rəvayət etdi ki, Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) müsəlmanlardan bir xəstəyə baş çəkdi. Xəstə cücəyə bənzəyəcək qədər zəifləmişdi. Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) ondan soruşdu: «Allahdan bir şey diləyirdin, yaxud Ondan nəsə istəyirdin?» O dedi: «Bəli.

Mən belə deyirdim: “Allahım, Axirətdə mənə verəcəyin cəzanı elə dünyada ikən mənə ver”». Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) buyurdu: «Subhanallah! Sən buna dözə bilməzsən, buna gücün çatmaz. Bəs niyə belə demədin: “Rəbbimiz!

Bizə dünyada həsənə, Axirətdə də həsənə ver və bizi odun əzabından qoru!”» Ənəs dedi: «O, Allaha dua etdi və Allah ona şəfa verdi». Bu rəvayəti yalnız Muslim təklikdə rəvayət etmişdir; o, bunu İbn Əbu Ədinin hədisindən nəql etmişdir.

İmam Şafii demişdir: Səid ibn Salim əl-Qaddah bizə İbn Cüreyc vasitəsilə, o da əs-Saibin mövlası Yəhya ibn Übeyd, onun da atasının vasitəsilə Abdullah ibn əs-Saibdən rəvayət etdi ki, o, Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) Yəmən guşəsi ilə Qara Daşın guşəsi arasında belə dediyini eşitmişdir: «Rəbbimiz! Bizə dünyada həsənə, Axirətdə də həsənə ver və bizi odun əzabından qoru!» Sövri də bunu İbn Cüreycdən eyni şəkildə rəvayət etmişdir. İbn Macə Əbu Hüreyrədən, onun da Peyğəmbərdən (sallallahu aleyhi və səlləm) buna bənzər rəvayət nəql etmişdir.

Bu rəvayətin sənədində zəiflik vardır. Allah daha yaxşı bilir.

İbn Mərdəveyh demişdir: Əbdülbaqi bizə rəvayət etdi, ona Əhməd ibn Qasim ibn Musavir, ona Səid ibn Süleyman, ona İbrahim ibn Süleyman, ona Abdullah ibn Hərməz, ona Mücahid, ona da İbn Abbas rəvayət etdi ki, Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) belə buyurmuşdur: «Mən hər dəfə guşənin yanından keçəndə orada “Amin!” deyən bir mələk görürəm. Siz də onun yanından keçəndə belə deyin: “Rəbbimiz! Bizə dünyada həsənə, Axirətdə də həsənə ver və bizi odun əzabından qoru!”»

Ənəs dua etmək istəyəndə bu dua ilə edərdi. Həmçinin o, bir başqası üçün dua etmək istəyəndə də bu duanı edərdi. Abdullah ibn Bəkr əs-Səhmi bizə rəvayət etdi, ona da Hümeyd rəvayət etdi.

əl-Bəğəvinin təfsiri

«Onlardan: “Rəbbimiz! Bizə dünyada həsənə, Axirətdə də həsənə ver və bizi odun əzabından qoru!” – deyənlər də vardır» (əl-Bəqərə, 2:201). Burada möminlər nəzərdə tutulur. İki həsənənin mənası barədə fərqli fikirlər söylənmişdir.

Əli ibn Əbu Talib (Allah ondan razı olsun) demişdir: «Dünyadakı həsənə saleh zövcə, Axirətdəki həsənə isə Cənnətdir». Əbu əl-Qasim Abdullah ibn Məhəmməd əl-Hənəfi bizə xəbər verdi: Əbu əl-Həsən Məhəmməd ibn Yaqub ət-Tusi bizə xəbər verdi: Əbu Bəkr Əhməd ibn Yusuf ibn Xəllad bizə xəbər verdi: əl-Haris ibn Əbu Usamə bizə xəbər verdi: Əbu Əbdürrəhman əl-Müqri bizə xəbər verdi: Həyvə və İbn Ləhiyə bizə Şurahbil ibn Şərik vasitəsilə xəbər verdilər.

O, Əbu Əbdürrəhman əl-Hübülidən, o da Abdullah ibn Əmr ibn əl-Asdan (Allah hər ikisindən razı olsun), onun da Allah Rəsulundan (sallallahu aleyhi və səlləm) belə dediyini eşitmişdi: «Dünya bütünlüklə müvəqqəti faydadan ibarətdir. Onun ən xeyirli faydası isə saleh qadındır».

Həsən demişdir: «Dünyadakı həsənə elm və ibadət, Axirətdəki həsənə isə Cənnətdir». əs-Südiy və İbn Hibban demişlər: «Dünyadakı həsənə halal ruzi və saleh əməl, Axirətdəki həsənə isə bağışlanma və savabdır».

Əbu Bəkr ibn Məhəmməd ibn Abdullah ibn Əbu Təvbə bizə xəbər verdi: Əbu Tahir Məhəmməd ibn Əhməd ibn əl-Haris bizə xəbər verdi: Əbu əl-Həsən Məhəmməd ibn Yaqub əl-Kəsai bizə xəbər verdi: Abdullah ibn Mahmud bizə xəbər verdi: İbrahim ibn Abdullah əl-Xəllal bizə rəvayət etdi: Abdullah ibn əl-Mübarək bizə Yəhya ibn Əyyub vasitəsilə, o da Übeydullah ibn Zəhr, Əli ibn Yezid, Qasim Əbu Əbdürrəhman və Əbu Ümamənin vasitəsilə Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) belə buyurduğunu xəbər verdi: «Mənim dostlarım arasında ən çox qibtə etdiyim kəs yüngül yükü olan, namazdan payı olan, Rəbbinə gözəl ibadət edən,

Ona gizlində itaət göstərən, insanlar arasında tanınmayan və barmaqla göstərilməyən mömindir. Onun ruzisi ona yetəcək qədərdir və o, buna səbir edir». Sonra əlini yelləyib dedi: «Ölümü tez gəldi, ağlayanları az, mirası da az oldu».

Qətadə demişdir: «Dünyadakı həsənə sağlamlıq, Axirətdəki həsənə də sağlamlıqdır». Əvf bu ayə haqqında demişdir: «Allahın İslamı, Qur’anı, ailəni və malı verdiyi kəsə dünyada da, Axirətdə də həsənə verilmişdir».

Şeyx Əbu əl-Qasim Abdullah ibn Əli əl-Kərkani ət-Tusi bizə xəbər verdi: Əbu Tahir Məhəmməd ibn Məhmiş əz-Ziyadi bizə xəbər verdi: Əbu əl-Fəzl Əbdus ibn əl-Hüseyn ibn Mənsur əs-Səmsar bizə xəbər verdi: Əbu Hatim Məhəmməd ibn İdris əl-Hənzəli ər-Razi bizə xəbər verdi: Məhəmməd ibn Abdullah əl-Ənsari bizə rəvayət etdi: Hümeyd ət-Təvil bizə Sabit əl-Bünani vasitəsilə Ənəs ibn Malikdən (Allah ondan razı olsun) rəvayət etdi. O dedi: «Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) cücəyə bənzəyəcək qədər zəifləmiş bir adamı gördü və soruşdu: “Allaha dua edib nəsə diləyirdinmi?”

O dedi: “Ey Allahın Rəsulu, mən belə deyirdim: ‘Allahım, Axirətdə mənə verəcəyin cəzanı elə dünyada ikən mənə ver’”. Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) buyurdu: “Subhanallah! Onda sən buna dözə bilməzsən, buna gücün çatmaz. Bəs niyə belə demədin: ‘Allahım!

Rəbbimiz, bizə dünyada həsənə, Axirətdə də həsənə ver və bizi odun əzabından qoru!’”»

Əbu əl-Həsən Məhəmməd ibn Məhəmməd əs-Sərəxsi bizə xəbər verdi: Əbu əl-Həsən Əhməd ibn Məhəmməd ibn Əbu İshaq əl-Həccaci bizə xəbər verdi: Əbu əl-Abbas Məhəmməd ibn Əbdürrəhman əd-Dəğuli bizə xəbər verdi: Məhəmməd ibn Mişkan bizə xəbər verdi: Əbu Davud bizə rəvayət etdi: Şöbə bizə Sabit vasitəsilə Ənəsdən rəvayət etdi. Ənəs dedi: «Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) tez-tez belə deyərdi: “Rəbbimiz! Bizə dünyada həsənə, Axirətdə də həsənə ver və bizi odun əzabından qoru!”»

Əbdülvəhhab ibn Məhəmməd əl-Kəsai bizə xəbər verdi: Əbdüləziz ibn Əhməd əl-Xəllal bizə xəbər verdi: Əbu əl-Abbas əl-Əsam bizə xəbər verdi: ər-Rəbi ibn Süleyman bizə xəbər verdi: əş-Şafii bizə xəbər verdi: Səid ibn Salim əl-Qaddah bizə İbn Cüreyc vasitəsilə, o da əs-Saibin mövlası Yəhya ibn Übeyd, onun da atası Abdullah ibn əs-Saib vasitəsilə rəvayət etdi ki, o, Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) Bəni Cüməh guşəsi ilə Qara Daşın guşəsi arasında belə dediyini eşitmişdir: «Rəbbimiz! Bizə dünyada həsənə, Axirətdə də həsənə ver və bizi odun əzabından qoru!»