દુનિયા અને આખિરતની ભલાઈ

શેખ અબ્દુર્રહમાન અસ-સાદીની તફસીર

પછી અલ્લાહ તઆલાએ સૃષ્ટિના લોકોની સ્થિતિઓ જણાવી કે બધા જ તેમની પાસે પોતાની જરૂરિયાતો માગે છે અને જે વસ્તુઓ તેમને નુકસાન પહોંચાડે છે તેનાથી રક્ષણ માગે છે; પરંતુ તેમના હેતુઓ જુદા જુદા હોય છે. તેમાંના કેટલાક કહે છે: «હે અમારા પાલનહાર! અમને દુનિયામાં આપ»—એટલે કે તેઓ દુનિયાની પોતાની ઇચ્છાઓ અને જરૂરિયાતોમાંથી માગે છે, અને આખિરતમાં તેમના માટે કોઈ હિસ્સો નથી, કારણ કે તેઓ તેનાથી વિમુખ છે અને તેમની મહત્ત્વાકાંક્ષા માત્ર દુનિયા સુધી સીમિત છે. જ્યારે કેટલાક એવા છે જે અલ્લાહ પાસે બંને ઘરોના હિતની દુઆ કરે છે અને પોતાના દીન તથા દુનિયાના મહત્ત્વના કામોમાં તેની સામે પોતાની નિર્બળતા અને જરૂરિયાત વ્યક્ત કરે છે.

આ બંને પ્રકારના લોકો માટે તેમની કમાણી અને અમલ મુજબ હિસ્સો છે. અલ્લાહ તઆલા તેમને તેમનાં અમલો, મહત્ત્વાકાંક્ષાઓ અને નિયતો અનુસાર બદલો આપશે—એવો બદલો જે ન્યાય અને કૃપા વચ્ચેનો હશે; અને તેના માટે સંપૂર્ણ તથા પરિપૂર્ણ પ્રશંસા છે.

આ આયતમાં આ વાતનો પુરાવો છે કે અલ્લાહ દરેક દુઆ કરનારની દુઆ કબૂલ કરે છે—તે મુસ્લિમ હોય, કાફિર હોય કે પાપી હોય. પરંતુ કોઈ માગનારની દુઆ કબૂલ થવી એ વાતનો પુરાવો નથી કે અલ્લાહ તેને પ્રેમ કરે છે અને તેની નજીક છે; સિવાય કે માગણી આખિરતની બાબતો અને દીનની મહત્ત્વપૂર્ણ જરૂરિયાતો માટે હોય. દુનિયાની જે ભલાઈ માગવામાં આવે છે તેમાં એવી દરેક વસ્તુ આવે છે જે બંદાને સુખદ લાગે: હલાલ, આરામદાયક અને વિશાળ રિઝ્ક; નેક પત્ની; આંખોને ઠંડક આપનાર સંતાન; આરામ; લાભદાયી જ્ઞાન; સદ્કર્મ; અને આના જેવી બીજી પ્રિય તથા જાઈઝ જરૂરિયાતો.

આખિરતની ભલાઈમાં કબર, મહશરના મેદાન અને આગની સજાઓથી સલામતી; અલ્લાહની પ્રસન્નતા પ્રાપ્ત થવી; હંમેશાં રહેતી નેઅમતોમાં સફળતા; અને દયાળુ રબની નિકટતા પ્રાપ્ત થવી સામેલ છે. આમ, આ દુઆ સૌથી વધુ વ્યાપક અને સંપૂર્ણ દુઆ બની; તેને પ્રાથમિકતા આપવી સૌથી યોગ્ય છે. આ જ કારણે નબી ﷺ તેને વારંવાર માગતા અને તેના માટે પ્રોત્સાહિત કરતા.

ઇમામ ઇબ્ન કસીરની તફસીર

તેમનામાંથી કેટલાક કહે છે: «હે અમારા પાલનહાર! અમને દુનિયામાં ભલાઈ આપ, આખિરતમાં પણ ભલાઈ આપ અને અમને આગની યાતનાથી બચાવ.» આ દુઆમાં દુનિયાની દરેક ભલાઈ એકત્ર થઈ છે અને દરેક બુરાઈ દૂર થાય છે. દુનિયાની ભલાઈમાં દુનિયાની દરેક ઇચ્છિત વસ્તુ સામેલ છે: આરોગ્ય, વિશાળ ઘર, સુંદર પત્ની, વિશાળ રિઝ્ક, લાભદાયી જ્ઞાન, સદ્કર્મ, આરામદાયક સવારી અને સુંદર પ્રશંસા—તથા આ સિવાયની બીજી વસ્તુઓ પણ.

મુફસ્સિરોના વિવિધ વર્ણનોમાં આ બધાનો સમાવેશ થાય છે અને તેમની વચ્ચે કોઈ વિરોધાભાસ નથી, કારણ કે એ બધું જ દુનિયાની ભલાઈમાં સમાયેલું છે. આખિરતની ભલાઈમાં સૌથી ઊંચી વસ્તુ જન્નતમાં પ્રવેશ છે. તેમાં મહશરના મેદાનોમાં સૌથી મોટા ભયથી સલામતી, હિસાબ સરળ થવો અને આખિરતની અન્ય સારી બાબતો પણ સામેલ છે. આગથી મુક્તિ મેળવવા માટે દુનિયામાં તેના કારણો સરળ થવા જરૂરી છે: હરામ તથા પાપોથી બચવું અને શંકાસ્પદ તેમજ હરામ વસ્તુઓ છોડી દેવી.

અલ-કાસિમ ઇબ્ન અબ્દુર્રહમાનએ કહ્યું: «જેને આભારી હૃદય, અલ્લાહનું સ્મરણ કરતી જીભ અને ધીરજ રાખતું શરીર આપવામાં આવ્યું, તેને દુનિયામાં ભલાઈ અને આખિરતમાં ભલાઈ આપવામાં આવી અને તેને આગની યાતનાથી બચાવવામાં આવ્યો.» આ કારણે સુન્નતમાં આ દુઆ માટે પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું છે.

અલ-બુખારીએ કહ્યું: અમને અબૂ મઅ્મરે હદીસ વર્ણવી; તેમણે કહ્યું: અમને અબ્દુલવારિસે, અબ્દુલઅઝીઝથી અને તેમણે અનસ ઇબ્ન માલિકથી વર્ણવી કે નબી ﷺ કહેતા: «અલ્લાહુમ્મ, હે અમારા પાલનહાર! અમને દુનિયામાં ભલાઈ આપ, આખિરતમાં પણ ભલાઈ આપ અને અમને આગની યાતનાથી બચાવ.»

ઇમામ અહમદે કહ્યું: અમને ઇસ્માઈલ ઇબ્ન ઇબ્રાહીમે હદીસ વર્ણવી; અમને અબ્દુલઅઝીઝ ઇબ્ન સુહૈબે અનસથી વર્ણવી કે તેમણે કહ્યું: «રસૂલુલ્લાહ ﷺ સૌથી વધુ જે દુઆ કરતા તે આ હતી: “અલ્લાહુમ્મ, હે અમારા પાલનહાર! અમને દુનિયામાં ભલાઈ આપ, આખિરતમાં પણ ભલાઈ આપ અને અમને આગની યાતનાથી બચાવ.”»

ઇબ્ન અબી હાથિમે કહ્યું: મને મારા પિતાએ હદીસ વર્ણવી; તેમને અબૂ નુઅૈમે અને તેમને અબ્દુસ્સલામ ઇબ્ન શદ્દાદ—એટલે કે અબૂ તાલૂત—એ હદીસ વર્ણવી. તેમણે કહ્યું: «હું અનસ ઇબ્ન માલિક પાસે હતો. સાબિતે તેમને કહ્યું: “તમારા ભાઈઓ ઇચ્છે છે કે તમે તેમના માટે દુઆ કરો.” તેમણે કહ્યું: “અલ્લાહુમ્મ, અમને દુનિયામાં ભલાઈ આપ, આખિરતમાં પણ ભલાઈ આપ અને અમને આગની યાતનાથી બચાવ.”»

તેઓ થોડો સમય વાતો કરતા રહ્યા. પછી જ્યારે તેઓ ઊભા થવા લાગ્યા ત્યારે તેમણે કહ્યું: «હે અબૂ હમઝા, તમારા ભાઈઓ જવા માગે છે, તેમના માટે દુઆ કરો.» તેમણે કહ્યું: «શું હું તમારા માટે બાબતોને અલગ અલગ કરીને માગું? જ્યારે અલ્લાહ તમને દુનિયામાં ભલાઈ આપે, આખિરતમાં પણ ભલાઈ આપે અને તમને આગની યાતનાથી બચાવે, તો તેણે તમને બધી જ ભલાઈ આપી દીધી.»

અહમદે બીજી જગ્યાએ પણ કહ્યું: અમને મુહમ્મદ ઇબ્ન અબી અદીએ હદીસ વર્ણવી; તેમણે હમીદથી અને તેમણે અનસથી વર્ણવી કે રસૂલુલ્લાહ ﷺ એક મુસ્લિમની માંદગી જોવા ગયા, જે ચિકનના બચ્ચા જેવો નબળો થઈ ગયો હતો. રસૂલુલ્લાહ ﷺએ તેને પૂછ્યું: «શું તું અલ્લાહને કોઈ વસ્તુ માટે દુઆ કરતો હતો અથવા તેની પાસે કંઈ માગતો હતો?» તેણે કહ્યું: «હા. હું કહેતો હતો: “હે અલ્લાહ!

આખિરતમાં જે સજા તું મને આપવાનો હોય તે દુનિયામાં જ મને આપી દે.”» રસૂલુલ્લાહ ﷺએ કહ્યું: «સુબ્હાનલ્લાહ! તું તેને સહન કરી શકતો નથી; અથવા તું તેને ઉઠાવી શકતો નથી. તો પછી તેં આમ કેમ ન કહ્યું: “હે અમારા પાલનહાર! અમને દુનિયામાં ભલાઈ આપ, આખિરતમાં પણ ભલાઈ આપ અને અમને આગની યાતનાથી બચાવ.”»

પછી તેણે અલ્લાહને દુઆ કરી અને અલ્લાહે તેને સાજો કરી દીધો. આ હદીસ મુસ્લિમે એકલા જ વર્ણવી છે; તેમણે તેને ઇબ્ન અબી અદીની સનદથી રિવાયત કરી છે.

ઇમામ શાફિઈએ કહ્યું: અમને સઈદ ઇબ્ન સાલિમ અલ-કદ્દાહે, ઇબ્ન જુરૈજથી, તેમણે યહ્યા ઇબ્ન ઉબૈદ—અસ-સાયિબના મુક્ત કરેલા ગુલામ—થી, તેમણે પોતાના પિતાથી અને તેમણે અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન અસ-સાયિબથી વર્ણવી કે તેમણે નબી ﷺને યમાની ખૂણા અને કાળા પથ્થરના ખૂણા વચ્ચે આ દુઆ કરતાં સાંભળ્યા: «હે અમારા પાલનહાર! અમને દુનિયામાં ભલાઈ આપ, આખિરતમાં પણ ભલાઈ આપ અને અમને આગની યાતનાથી બચાવ.» સુફ્યાનએ પણ ઇબ્ન જુરૈજથી આવી જ રિવાયત કરી છે. ઇબ્ન માજાએ અબૂ હુરૈરાથી નબી ﷺની આવી જ હદીસ વર્ણવી છે; તેની સનદમાં નબળાઈ છે—અને અલ્લાહ વધુ જાણે છે.

ઇબ્ન મર્દવૈહે કહ્યું: અમને અબ્દુલબાકીથી, તેમને અહમદ ઇબ્ન અલ-કાસિમ ઇબ્ન મુસાવિરથી, તેમને સઈદ ઇબ્ન સુલૈમાનથી, તેમને ઇબ્રાહીમ ઇબ્ન સુલૈમાનથી, તેમને અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન હુર્મુઝથી, તેમને મુજાહિદથી અને તેમને ઇબ્ન અબ્બાસથી રિવાયત મળી કે રસૂલુલ્લાહ ﷺએ કહ્યું: «હું જ્યારે પણ રુકન પાસેથી પસાર થયો, ત્યારે ત્યાં એક ફરિશ્તો જોયો જે “આમીન” કહેતો હતો. તેથી જ્યારે તમે તેની પાસેથી પસાર થાઓ ત્યારે કહો: “હે અમારા પાલનહાર! અમને દુનિયામાં ભલાઈ આપ, આખિરતમાં પણ ભલાઈ આપ અને અમને આગની યાતનાથી બચાવ.”» અનસ જ્યારે કોઈ દુઆ કરવા ઇચ્છતા ત્યારે આ દુઆ કરતા.

અને જ્યારે કોઈ ખાસ દુઆ માગવા ઇચ્છતા, ત્યારે તેમાં પણ આ દુઆ સામેલ કરતા. અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન બક્ર અસ-સહમી—અમને હમીદથી હદીસ વર્ણવી.

અલ-બગવીની તફસીર

«તેમનામાંથી કેટલાક કહે છે: “હે અમારા પાલનહાર! અમને દુનિયામાં ભલાઈ આપ, આખિરતમાં પણ ભલાઈ આપ અને અમને આગની યાતનાથી બચાવ”»—એનો અર્થ મોમિનો છે. આ બે ભલાઈઓનો અર્થ શું છે તે વિશે વિદ્વાનોમાં મતભેદ છે.

અલી ઇબ્ન અબી તાલિબ رضي الله عنهએ કહ્યું: દુનિયાની ભલાઈ એટલે નેક પત્ની અને આખિરતની ભલાઈ એટલે જન્નત.

અમને અબૂ અલ-કાસિમ અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન મુહમ્મદ અલ-હનિફીએ હદીસ વર્ણવી; તેમને અબૂ અલ-હસન મુહમ્મદ ઇબ્ન યઅકૂબ આત-તૂસીએ, તેમને અબૂ બક્ર અહમદ ઇબ્ન યુસુફ ઇબ્ન ખલ્લાદે, તેમને અલ-હારિસ ઇબ્ન અબી ઉસામાએ, તેમને અબૂ અબ્દુર્રહમાન અલ-મુકરીએ, તેમને હયવાહ અને ઇબ્ન લહીયઆએ—બંનેએ કહ્યું: અમને શુરહબીલ ઇબ્ન શરીકે વર્ણવ્યું કે તેમણે અબૂ અબ્દુર્રહમાન અલ-હુબુલીને અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન અમ્ર ઇબ્ન અલ-આસ رضي الله عنهથી, અને તેમણે રસૂલુલ્લાહ ﷺથી હદીસ વર્ણવતા સાંભળ્યા: «દુનિયા આખી એક ઉપયોગની વસ્તુ છે અને તેની સૌથી ઉત્તમ ઉપયોગની વસ્તુ નેક પત્ની છે.»

અલ-હસને કહ્યું: દુનિયાની ભલાઈ એટલે જ્ઞાન અને ઇબાદત; અને આખિરતની ભલાઈ એટલે જન્નત.

અસ-સુદ્દી અને ઇબ્ન હિબ્બાને કહ્યું: «દુનિયામાં ભલાઈ» એટલે હલાલ રિઝ્ક અને સદ્કર્મ, અને «આખિરતમાં ભલાઈ» એટલે માફી અને સવાબ.

અમને અબૂ બક્ર મુહમ્મદ ઇબ્ન અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન અબી તૌબાએ હદીસ વર્ણવી; તેમને અબૂ તાહિર મુહમ્મદ ઇબ્ન અહમદ ઇબ્ન અલ-હારિસે, તેમને અબૂ અલ-હસન મુહમ્મદ ઇબ્ન યઅકૂબ અલ-કિસાઈએ, તેમને અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન મહમૂદે, તેમને ઇબ્રાહીમ ઇબ્ન અબ્દુલ્લાહ અલ-ખલ્લાલે, તેમને અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન અલ-મુબારકે, તેમને યહ્યા ઇબ્ન અય્યૂબે કહ્યું: મને ઉબૈદુલ્લાહ ઇબ્ન ઝહરે, અલ-કાસિમ અબૂ અબ્દુર્રહમાનથી, તેમણે અબૂ ઉમામાથી અને તેમણે નબી ﷺથી હદીસ વર્ણવી કે તેમણે કહ્યું: «મારા વલીઓમાં મને સૌથી વધુ ગમતો મોમિન એવો છે જે સાદું જીવન જીવતો હોય, નમાઝમાં પોતાનો હિસ્સો ધરાવતો હોય, પોતાના રબની ઉત્તમ રીતે ઇબાદત કરતો હોય અને ગુપ્ત રીતે તેની આજ્ઞા પાળતો હોય;

લોકોમાં તે જાણીતો ન હોય કે આંગળીઓથી તેની તરફ ઈશારો કરવામાં આવતો ન હોય; તેનું રિઝ્ક પૂરતું હોય અને તે તેના પર ધીરજ રાખે.» પછી તેમણે હાથ હલાવીને કહ્યું: «તેનું મૃત્યુ વહેલું આવે, તેના માટે રડનારાઓ ઓછા હોય અને તેની વારસાઈ ઓછી હોય.»

કતાદાએ કહ્યું: દુનિયામાં ભલાઈ એટલે આરોગ્ય અને આખિરતમાં ભલાઈ એટલે આરોગ્ય. ઔફે આ આયત વિશે કહ્યું: જેને અલ્લાહે ઇસ્લામ, કુરઆન, પરિવાર અને માલ આપ્યો, તેને દુનિયામાં ભલાઈ અને આખિરતમાં ભલાઈ આપવામાં આવી.

અમને અશ-શૈખ અબૂ અલ-કાસિમ અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન અલી અલ-કરકાની આત-તૂસીએ હદીસ વર્ણવી; તેમને અબૂ તાહિર મુહમ્મદ ઇબ્ન મહમશ અઝ-ઝિયાદીએ, તેમને અબૂ અલ-ફદ્લ અબ્દૂસ ઇબ્ન અલ-હુસૈન ઇબ્ન મન્સૂર અસ-સિમસારએ, તેમને અબૂ હાથિમ મુહમ્મદ ઇબ્ન ઇદ્રીસ અલ-હન્ઝલી અર-રાઝીએ, તેમને મુહમ્મદ ઇબ્ન અબ્દુલ્લાહ અલ-અન્સારીએ, તેમને હમીદ આત-તવીલે અને તેમને સાબિત અલ-બુનાનીએ અનસ ઇબ્ન માલિક رضي الله عنهથી હદીસ વર્ણવી કે રસૂલુલ્લાહ ﷺએ એક માણસને જોયો જે ચિકનના બચ્ચા જેવો થઈ ગયો હતો. તેમણે પૂછ્યું: «શું તું અલ્લાહને કોઈ વસ્તુ માટે દુઆ કરતો હતો અથવા તેની પાસે કંઈ માગતો હતો?» તેણે કહ્યું: «હે અલ્લાહના રસૂલ, હું કહેતો હતો: “હે અલ્લાહ!

આખિરતમાં જે સજા તું મને આપવાનો હોય તે દુનિયામાં જ મને આપી દે.”» તેમણે કહ્યું: «સુબ્હાનલ્લાહ! તો પછી તું તેને સહન કરી શકતો નથી કે ઉઠાવી શકતો નથી. તો પછી તેં આમ કેમ ન કહ્યું: “હે અલ્લાહ, હે અમારા પાલનહાર! અમને દુનિયામાં ભલાઈ આપ, આખિરતમાં પણ ભલાઈ આપ અને અમને આગની યાતનાથી બચાવ.”»

અમને અબૂ અલ-હસન મુહમ્મદ ઇબ્ન મુહમ્મદ અસ-સરખસીએ હદીસ વર્ણવી; તેમને અબૂ અલ-હસન અહમદ ઇબ્ન મુહમ્મદ ઇબ્ન અબી ઇસ્હાક અલ-હજ્જાજીએ, તેમને અબૂ અલ-અબ્બાસ મુહમ્મદ ઇબ્ન અબ્દુર્રહમાન અદ-દગૂલીયે, તેમને મુહમ્મદ ઇબ્ન મિશ્કાને, તેમને અબૂ દાઉદે અને તેમને શોઅબાએ સાબિતથી, તેમણે અનસથી વર્ણવી કે તેમણે કહ્યું: «રસૂલુલ્લાહ ﷺ વારંવાર કહેતા: “હે અમારા પાલનહાર! અમને દુનિયામાં ભલાઈ આપ, આખિરતમાં પણ ભલાઈ આપ અને અમને આગની યાતનાથી બચાવ.”»

અમને અબ્દુલવહાબ મુહમ્મદ અલ-કિસાઈએ હદીસ વર્ણવી; તેમને અબ્દુલઅઝીઝ ઇબ્ન અહમદ અલ-ખલ્લાલે, તેમને અબૂ અલ-અબ્બાસ અલ-અસમે, તેમને અર-રબી ઇબ્ન સુલૈમાનએ, તેમને ઇમામ શાફિઈએ, તેમને સઈદ ઇબ્ન સાલિમ અલ-કદ્દાહે ઇબ્ન જુરૈજથી, તેમણે યહ્યા ઇબ્ન ઉબૈદ—અસ-સાયિબના મુક્ત કરેલા ગુલામ—થી, તેમણે તેમના પિતા અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન અસ-સાયિબથી વર્ણવી કે તેમણે નબી ﷺને બનૂ જુમહના ખૂણા અને કાળા પથ્થરના ખૂણા વચ્ચે કહેતા સાંભળ્યા: «હે અમારા પાલનહાર! અમને દુનિયામાં ભલાઈ આપ, આખિરતમાં પણ ભલાઈ આપ અને અમને આગની યાતનાથી બચાવ.»