رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً، وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً، وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ.
رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ
Horiima loowde ojoo. Eto yeeso.
No he maɓɓe wi'ooɓe: Joomi amen, okku min moƴƴere aduna e laakara, ndanndaa min lebte jayngol
No feewi: ɗaɓɓitde e waɗde. Ko du’a ɓurɗo hattanande e waɗde e Islaam. Nde waɗi e mum timmungal kisal e moƴƴere e nguurndam aduna, e kisnugol abada e Aakhirah.
Tafsiir sheekh Abdurrahman as-Saadi
Allaahu laatani e ɗaɗi ɗiɗi yimɓe, tee kala yimɓe ɗaɓɓata e Makko ko ɓe yiɗi, tee ɓe ɗaɓɓata e Makko reende ɓe e ko bonnanta. Kono ɗaɓɓitanɗe maɓɓe ceertuɗe. Wonɓe e maɓɓe: «Ko waɗi wi’a: “Joomi amen, hokku min moƴƴere e aduna”», ɗum firti ko ɗaɓɓitde e Makko ko ɓe yiɗi e jiidaye aduna, tee alaa heen ko heɓata e Aakhirah, sabu ɓe ɓuri yiɗde aduna, tee ɓe waɗi ɗaɓɓitannde maɓɓe tan e aduna. E goɗɗi e maɓɓe ɗaɓɓata Allaahu ko nafanta ɗiɗi ɗin ɗiɗi; ɓe ɗaɓɓata e Makko e haaje mawɗe diine maɓɓe e aduna maɓɓe.
Kala e ɗeen ɗiɗi, heɓata paykun e ko ɓe golliri e ko ɓe waɗi; Allaahu yo ɓe weltin e nder gollal maɓɓe, ɓaɗte maɓɓe e anniyaaji maɓɓe, weltinde wonde hakkunde peewal e ɓural. Allaahu heewi yettude e yettoore timmuunde e timmunde.
E ndee aaya woni dalil wonde Allaahu jaɓata du’a kala mo ɗaɓɓitii, Muslim walla kafir walla faasiq; kono jaɓugol Makko du’a mo ɗaɓɓitii wonaa dalil yiɗde Makko mo e ɓadugol Makko e makko, so wonaa e ɗaɓɓitanɗe Aakhirah e haaje mawɗe diine.
Moƴƴere ɗaɓɓetee ndee e aduna, naatnata kala ko moƴƴi e ɗum e gite gorko: arzaaq heewɗo, laaɓɗo, laaɓɗo e halal; debbo moƴƴo; ɓiɗɗo mo gite holla; jam; ganndal nafataangal; golle moƴƴe; e ko wayi ɗum, e ko ɗaɓɓetee e ɗaɓɓitanɗe yiɗaaɗe, jaɓaaɗe.
Moƴƴere Aakhirah ko kisnugol e lepte, e nder kaburu, e nokkuure tigiire, e jayngol; e heɓugol weltaare Allaahu, e heɓugol na’imaaji tabitɗi, e ɓadugol Joomiraaɗo yurmiɗo. Ndeen du’a woni du’a ɓurɗo huunde e timmunde, tee ko ɓuri haanude ɓe suɓa. Sabab ɗum, Annabi (ṣallallaahu ʿalayhi wa sallam) ɓuri waɗde du’a ndee, tee ɓuri wallude yimɓe e ndee.
Tafsiir imaam Ibn Kathiir
O wi’i: «E wonɓe e maɓɓe ko wi’a: “Joomi amen, hokku min moƴƴere e aduna, e moƴƴere e Aakhirah, tee reenu min e lepte jayngol”». Ndee du’a renndini moƴƴere kala e aduna, tee ɗaɓɓitii bonanɗe kala. Moƴƴere e aduna naatnata kala ɗaɓɓitannde aduna: cellal, suudu yaajɗo, debbo moƴƴo, arzaaq heewɗo, ganndal nafataangal, golle moƴƴe, ko jogoraaɗo naatata e jam, yettoore moƴƴere, e ko woɗɗi. Ɗum heewi e konngol tafsiirɓe; ɗum ngalaa ko ɗum jeyaaki, sabu ɗum fof naatnata e moƴƴere e aduna.
Moƴƴere e Aakhirah, ɓurnde mawɗe e mum ko naatde Aljanna, e ko rewti e mum: kisnugol e kulol mawngol e nokkuuji yaltinaaɗi, laɓɓingol hisaab, e ko goɗɗi e haalaaji Aakhirah moƴƴi. Kisal e jayngol, ɗum naamninta laɓɓingol sababuuji mum e aduna: haayde ko Allaahu haɗi e bonanɗe, e accugol ko ɗaɓɓittee e ɗum, ko ɗaɓɓittee e mum ɗum humpitoo, e ko haram.
Al-Qaasim ibn ʿAbdir-Raḥmaan wi’i: «Mo heɓi ɓernde yettootoonde, ɗemngal siftotoongal Allaahu, e ɓandu muñɗo, heɓii moƴƴere e aduna e moƴƴere e Aakhirah, tee reenaa e lepte jayngol».
Sabab ɗum, Sunnah ardi e cuɓoraaɗi e ndee du’a. Al-Bukhaari wi’i: Abu Maʿmar anndinani min, ʿAbdul-Waarith anndinani min, ɗum e ʿAbdul-ʿAziiz, ɗum e Anas ibn Maalik, o wi’i: Annabi (ṣallallaahu ʿalayhi wa sallam) ko wi’a: «Allaahu, Joomi amen, hokku min moƴƴere e aduna, e moƴƴere e Aakhirah, tee reenu min e lepte jayngol».
Imaam Aḥmad wi’i: Ismaaʿiil ibn Ibraahiim anndinani min, ʿAbdul-ʿAziiz ibn Ṣuhayb, ɗum e Anas, o wi’i: du’a ɓurɗo yeeso ko Annabi Allaahu (ṣallallaahu ʿalayhi wa sallam) du’a waɗirta ko: «Allaahu, Joomi amen, hokku min moƴƴere e aduna, e moƴƴere e Aakhirah, tee reenu min e lepte jayngol».
Ibn Abii Ḥaatim wi’i: baaba am anndinani min, Abu Nuʿaym anndinani min, ʿAbdus-Salaam ibn Shaddaad—ko Abu Ṭaalut—wi’i: mi wonnoo e Anas ibn Maalik. Thaabit wi’i mo: «Ko gorko’en amen yiɗi a du’a waɗana ɓe». O wi’i: «Allaahu, hokku min moƴƴere e aduna, e moƴƴere e Aakhirah, tee reenu min e lepte jayngol». Ɓe haaldii duuɓi seeɗa, haa ɓe yiɗi yahaade, o wi’i: «Ee Abu Ḥamzah, gorko’en maa yiɗi yahaade; du’a waɗan ɓe».
O wi’i: «Aɗon yiɗi mi feccita on haalaaji ɗin? So Allaahu hokkii on moƴƴere e aduna e moƴƴere e Aakhirah, tee reeni on e lepte jayngol, o hokkii on ko moƴƴi fof».
Aḥmad kadi wi’i: Muḥammad ibn Abii ʿAdiyy anndinani min, ɗum e Ḥumayd, ɗum e Anas: Annabi Allaahu (ṣallallaahu ʿalayhi wa sallam) yillii gorko e Muslimɓe, ɓandu makko waylii no ɓiɗɗo naange. Annabi Allaahu wi’i mo: «Aɗa ɗaɓɓata Allaahu huunde walla ɗaɓɓata ɗum e Makko?» O jaabi: «Eey, miɗo wi’a: Allaahu, ko maa njalaa mi e mum e Aakhirah, yaaɓin ɗum am e aduna». Annabi Allaahu wi’i: «Subḥaanallaah!
A waawataa ɗum, walla a heɓataa sembe e mum. Miɗa yiɗi a wi’a: “Joomi amen, hokku min moƴƴere e aduna, e moƴƴere e Aakhirah, tee reenu min e lepte jayngol”». O du’a Allaahu, Allaahu sellini mo. Muslim tan waɗi ɗum e Sahih makko, o riwoyii ɗum e hadith Ibn Abii ʿAdiyy.
Imaam Ash-Shaafiʿi wi’i: Saʿiid ibn Saalim al-Qaḍḍaaḥ anndinani min, ɗum e Ibn Jurayj, ɗum e Yaḥyaa ibn ʿUbayd—mawlaa As-Saa’ib—ɗum e baaba makko, ɗum e ʿAbdullaah ibn As-Saa’ib: o nanii Annabi (ṣallallaahu ʿalayhi wa sallam) wi’a e hakkunde rukna Yamaani e rukna Hawduga: «Joomi amen, hokku min moƴƴere e aduna, e moƴƴere e Aakhirah, tee reenu min e lepte jayngol». Ath-Thawri riwaya ɗum kadi e Ibn Jurayj hono ɗum. Ibn Maajah riwaya ɗum e Abu Hurayrah, e Annabi (ṣallallaahu ʿalayhi wa sallam), konngol nannduɗo ɗum. E sanad mum woni sembe woyi, Allaahu ɓuri anndude.
Ibn Mardawayh wi’i: ʿAbdul-Baaqi anndinani min, Aḥmad ibn al-Qaasim ibn Musaawar, Saʿiid ibn Sulaymaan, Ibraahiim ibn Sulaymaan, ʿAbdullaah ibn Hurmuz, Mujaahid, ɗum e Ibn ʿAbbaas, o wi’i: Annabi Allaahu (ṣallallaahu ʿalayhi wa sallam) wi’i: «Mi waɗaani ɗum ko mi yahi e rukna, so wonaa mi yi’i malayka e mum ina wi’a: “Aamiin”. So on yahii e mum, wi’ee: “Joomi amen, hokku min moƴƴere e aduna, e moƴƴere e Aakhirah, tee reenu min e lepte jayngol”». O wi’i: Anas ko so o yiɗi du’a, o waɗata ndee du’a; so o yiɗi du’a e goɗɗum, o waɗata ndee du’a e mum. ʿAbdullaah ibn Bakr as-Sahmi, Ḥumayd anndinani min.
Tafsiir al-Baghawi
«E wonɓe e maɓɓe ko wi’a: “Joomi amen, hokku min moƴƴere e aduna, e moƴƴere e Aakhirah, tee reenu min e lepte jayngol”», ɗum ko mi’iɓe. Ɓe ceerti e ma’ana ɗiɗi ndee moƴƴere. ʿAli ibn Abii Ṭaalib (Allaahu welta e makko) wi’i: «Moƴƴere e aduna ko debbo peewɗo; moƴƴere e Aakhirah ko Aljanna».
Abu al-Qaasim ʿAbdullaah ibn Muḥammad al-Ḥaniifi anndinani min, Abu al-Ḥasan Muḥammad ibn Yaʿquub aṭ-Ṭuusi, Abu Bakr Aḥmad ibn Yuusuf ibn Khallaad, al-Ḥaarith ibn Abii Usaamah, Abu ʿAbdir-Raḥmaan al-Muqri, Ḥaywah e Ibn Lahiʿah, ɓe ɗiɗo wi’i: Shuraḥbiil ibn Shariik anndinani min, o nana Abu ʿAbdir-Raḥmaan al-Ḥubuli haalande e ʿAbdullaah ibn ʿAmr ibn al-ʿAaṣ (Allaahu welta e makko), e Annabi Allaahu (ṣallallaahu ʿalayhi wa sallam), o wi’i: «Aduna fof ko ko ɗaɓɓetee; tee ko ɓuri moƴƴude e ko ɗaɓɓetee e mum ko debbo peewɗo».
Al-Ḥasan wi’i: «Moƴƴere e aduna ko ganndal e ibada; moƴƴere e Aakhirah ko Aljanna». As-Suddi e Ibn Ḥibbaan wi’i: «“E aduna moƴƴere” ko arzaaq halal e golle moƴƴe; “e Aakhirah moƴƴere” ko yaafugol e njoɓdi».
Abu Bakr ibn Muḥammad ibn ʿAbdullaah ibn Abii Tawbah anndinani min, Abu Ṭaahir Muḥammad ibn Aḥmad al-Ḥaarith, Abu al-Ḥasan Muḥammad ibn Yaʿquub al-Kasaa’i, ʿAbdullaah ibn Maḥmuud, Ibraahiim ibn ʿAbdullaah al-Khallaal, ʿAbdullaah ibn al-Mubaarak, Yaḥyaa ibn Ayyuub wi’i: ʿUbaydullaah ibn Zaḥr haalani min, ʿAli ibn Yaziid, al-Qaasim Abu ʿAbdir-Raḥmaan, Abu Umaamah, e Annabi Allaahu (ṣallallaahu ʿalayhi wa sallam), o wi’i: «Ko ɓuri ɓernde am weltaade e awliyaa am ko gomɗinɗo ɗo darti, mo heɓi e salaaji, mo moƴƴini ɓeydude Allaahu, tee o ɗowtii mo e suuɗi, o anndaa e yimɓe, ɗum waɗi yimɓe laaɓaani e ɗowtude mo e gite, arzaaq makko heewaani ɗaɓɓitde, o muñii ɗum».
Refti o fecciti juuɗe makko, o wi’i: «Helle leɗɗe makko yaaɓi, ko fewndo ɓe yuɓɓata e nder ɓerɗe maɓɓe; ko jeyaaɗi makko heewaani». Qataadah wi’i: «E aduna moƴƴere ko cellal; e Aakhirah moƴƴere ko cellal». ʿAwf wi’i e ndee aaya: «Mo Allaahu hokkii Islaam, Al-Qur’an, galle e ɓesngu, e jawdi, o heɓii moƴƴere e aduna e moƴƴere e Aakhirah».
Ash-Shaykh Abu al-Qaasim ʿAbdullaah ibn ʿAli al-Karkaani aṭ-Ṭuusi anndinani min, Abu Ṭaahir Muḥammad ibn Mahmesh az-Ziyaadi, Abu al-Faḍl ʿAbduus ibn al-Ḥusayn ibn Manṣuur as-Simsaar, Abu Ḥaatim Muḥammad ibn Idriis al-Ḥanẓali ar-Raazi, Muḥammad ibn ʿAbdullaah al-Anṣaari, Ḥumayd aṭ-Ṭawiil, Thaabit al-Banaani, ɗum e Anas ibn Maalik (Allaahu welta e makko) wi’i: Annabi Allaahu yi’i gorko, ɓandu makko waylii no ɓiɗɗo naange. O wi’i: «Aɗa du’a Allaahu huunde walla a ɗaɓɓata huunde e Makko?» Gorko wi’i: «Eey, miɗo wi’a: Allaahu, ko maa njalaa mi e mum e Aakhirah, yaaɓin ɗum am e aduna».
Annabi Allaahu wi’i: «Subḥaanallaah! Ndeen a waawataa ɗum, tee a heɓataa sembe e mum. Miɗa yiɗi a wi’a: “Allaahu, Joomi amen, hokku min moƴƴere e aduna, e moƴƴere e Aakhirah, tee reenu min e lepte jayngol”».
Abu al-Ḥasan Muḥammad ibn Muḥammad as-Sarakhsi anndinani min, Abu al-Ḥasan Aḥmad ibn Muḥammad ibn Abii Isḥaaq al-Ḥajjaaji, Abu al-ʿAbbaas Muḥammad ibn ʿAbdir-Raḥmaan ad-Daghuuli, Muḥammad ibn Mishkaan, Abu Daawuud, Shuʿbah, Thaabit, ɗum e Anas, wi’i: Annabi Allaahu (ṣallallaahu ʿalayhi wa sallam) ko ɓuri waɗde konngol: «Joomi amen, hokku min moƴƴere e aduna, e moƴƴere e Aakhirah, tee reenu min e lepte jayngol».
ʿAbdul-Wahhaab ibn Muḥammad al-Kasaa’i anndinani min, ʿAbdul-ʿAziiz ibn Aḥmad al-Khallaal, Abu al-ʿAbbaas aṣ-Ṣamm, ar-Rabiiʿ ibn Sulaymaan, Ash-Shaafiʿi, Saʿiid ibn Saalim al-Qaḍḍaaḥ, ɗum e Ibn Jurayj, ɗum e Yaḥyaa ibn ʿUbayd—mawlaa As-Saa’ib—ɗum e baaba makko ʿAbdullaah ibn As-Saa’ib: o nanii Annabi (ṣallallaahu ʿalayhi wa sallam) wi’a e hakkunde rukna gorko’en Banii Jumah e rukna Hawduga: «Joomi amen, hokku min moƴƴere e aduna, e moƴƴere e Aakhirah, tee reenu min e lepte jayngol».
E «Ṣaḥiiḥ al-Bukhaari» (№ 4522) e «Ṣaḥiiḥ Muslim» (№ 2688) riwayaama e Anas ibn Maalik wonde du’a ɓurɗo heewde e ɗaɓɓitde e Annabi (ṣallallaahu ʿalayhi wa sallam) ko ɗeen konngol.