Ɗaɓɓaade muñal e ballal Alla

Tafsiir sheekh Abdurrahman as-Saadi

Ko fii ɗum, nde ɓe feññitinii yeeso Jaaluut e konu makko, ɓe fof mbi’i: «Joomi amen, ruf e amen muñal», ɗum firti: semmbin cuuɗi amen, waɗ ngam amen muñal, tee tabintin teppe amen ngam ɓe fof wonaa ɓe ɓennu e ɗaɓɓude dogde. Kadi ballu-min e dow yimɓe kaafirɓe.

Tafsiir imaam Ibn Kathiir

Maana mum woni: nde fedde gomɗinɓe, ɗe ko seeɗa e jamaaɓe Ṭaalut, hawrii e ganyo maɓɓe, jamaaɓe Jaaluut ɗe heewi, ɓe mbi’i: «Joomi amen, ruf e amen muñal», ɗum firti: nattin e amen muñal iwde e maa. «Tabintin teppe amen», ɗum firti: tabintin en nde min hawruɗo e ganyo, tee reenu-min e dogde e ŋakkere. «Ballu-min e dow yimɓe kaafirɓe.» Allaahu Ta’aalaa wi’i: «Ɓe feewni ɓe, e yamiroore Alla»; ɗum firti: ɓe ɓurii ɓe, ɓe ɓeƴƴi ɓe, sabu ballal Alla e maɓɓe.

«Daawuudu wari Jaaluut.» E ɗaɗi Israa’iiliyyaaji ɓe wi’i: Daawuudu wari mo e jooɗorgal ngal wonnoo e juuɗe makko, o daɗi mo, o wari mo. Ṭaalut ko waɗi ɗaɓɓitorde, so o wari Jaaluut, o yoɓoto mo e ɓiy-suka makko, o feccitira e mo jawdi makko, o naatnira mo e golle makko. O timmini ko o wi’i, caggal ɗum laamu arii Daawuudu عليه السلام, wondude e annabaaku mawndu ngal Alla hokki mo.

Ko fii ɗum Allaahu Ta’aalaa wi’i: «Alla hokki mo laamu»—ngu wonnoo e juuɗe Ṭaalut—«e hikima»; ɗum firti: annabaaku caggal Shamwiil. «O janngini mo ko o yiɗi»; ɗum firti: e ganndal ngal Alla yiɗi, ngal Alla heertini mo. Caggal ɗum Allaahu Ta’aalaa wi’i: «So wonaa Alla fowtinaade yimɓe woɓɓe e woɓɓe, leydi maa bonno». Maana mum: so Alla fowtinaano fedde goɗnde e fedde goɗnde, hono no O fowtiri Banii Israa’iil e yahrude Ṭaalut e semmbe Daawuudu, ɓe maa halkinoo.

Hono no O wi’i: «So wonaa Alla fowtinaade yimɓe woɓɓe e woɓɓe, ɗowdiiji, luwaaji, juulirde e juulirɗe, ɗe innde Alla siftetee ɗoon heewi, maa ŋaɓɓinee» [Al-Hajj, 40]. Ibn Jariir رحمه الله wi’i: Abu Humayd al-Himsi Ahmad ibn al-Mughira an yewti yam, o wi’i: Yahyaa ibn Sa’iid an yewti, o wi’i: Hafs ibn Sulaymaan an yewti, iwde e Muhammad ibn Suuqa, iwde e Wabara ibn ‘Abdir-Rahmaan, iwde e Ibn ‘Umar, o wi’i: Rasulullah ﷺ wi’i: «Alla, sabu mo gomɗinɗo moƴƴo gooto, ena ɗowtina belaaji e dow teŋɗe ɗiɗi e teŋɗe makko.» Caggal ɗum Ibn ‘Umar janngii: «So wonaa Alla fowtinaade yimɓe woɓɓe e woɓɓe, leydi maa bonno.»

Isnaad ngal ko ŋakki; sabu Yahyaa ibn Sa’iid ko Abu Zakariyyaa al-‘Aṭṭaar al-Himsi, tee ko raawiɗo moƴƴaani haa no feewi. Caggal ɗum Ibn Jariir wi’i: Abu Humayd al-Himsi an yewti, o wi’i: Yahyaa ibn Sa’iid an yewti, o wi’i: ‘Uthmaan ibn ‘Abdir-Rahmaan an yewti, iwde e Muhammad ibn al-Munkadir, iwde e Jaabir ibn ‘Abdillaah, o wi’i: Rasulullah ﷺ wi’i: «Alla ena feewnitira laawol gorko musulmi moƴƴo ɓiɓɓe makko e ɓiɓɓe ɓiɓɓe makko, e yimɓe suudu makko e suuduiji ɓe ɓadii. Ɓe maa heddoo e reende Alla عز وجل haa nde tawi ɓe ngoni.» Ɗum kadi ko riwaaya yaajɗo, ŋakki, sabu ɗum ko no wi’etee e dow.

Abu Bakr ibn Mardawayh wi’i: Muhammad ibn Ahmad ibn Ibraahiim an yewti, o wi’i: ‘Ali ibn Ismaa’iil ibn Hammaad an yewti, o wi’i: Ahmad ibn Muhammad ibn Yahyaa ibn Sa’iid an yewti, o wi’i: Zayd ibn al-Hubbaab an yewti, o wi’i: Hammaad ibn Zayd an yewti, iwde e Ayyuub, iwde e Abu Qilaabah, iwde e Abu Asmaa’, iwde e Thawbaan, o waɗi hadith ngol haa arii to Nabi ﷺ: «E maɓɓe maa heɓa heddoo ko yimɓe sappo ɗiɗi; sabu maɓɓe ɓe ngartaa ballaa, e maɓɓe ndiyam maa wulɓe, e maɓɓe ɓe maa heɓa rizq, haa nde yamiroore Alla arii.»

Ibn Mardawayh kadi wi’i: Muhammad ibn Ahmad an yewti, o wi’i: Muhammad ibn Jariir ibn Yaziid an yewti, o wi’i: Abu Mu’aadh Nahaar ibn ‘Uthmaan al-Laythi an yewti, o wi’i: Zayd ibn al-Hubbaab an yewti, o wi’i: ‘Umar al-Bazzaar an yewti, iwde e ‘Anbasa al-Khawwaas, iwde e Qataadah, iwde e Abu Qilaabah, iwde e Abu al-Ash’ath aṣ-Ṣan’aanee, iwde e ‘Ubaadah ibn aṣ-Ṣaamit, o wi’i: Rasulullah ﷺ wi’i: «Abaadaal e umma am ko yimɓe tati cappanɗe; sabu maɓɓe leydi ndee ena tabita, e maɓɓe ndiyam ena wulɓe, e maɓɓe ɓe ngartaa ballaa.» Qataadah wi’i: Miɗo ɗaɓɓita wonde Al-Hasan ko e maɓɓe.

Kono Alla ko Joomu neema e dow yimɓe»; ɗum firti: O waɗi e maɓɓe yurmeende, O ena ɗowtina belaaji e woɓɓe sabu woɓɓe, laamu e hikima e hujja Alla ko makko e dow tagooje makko e golle mum e haalaaji mum fof. Al-Hajj: 40. Ɗum woni ko ɗum.

Tafsiir al-Baghawi

«Nde ɓe feññitinii»—ɗum firti: Ṭaalut e konu makko, ɗum firti gomɗinɓe—«e yeeso Jaaluut e konu makko»—ɗum firti kaafirɓe. Maana «feññitinii» ko ɓe ari e dow leydi laaɓndi, ɗiɗi ɗi uydi e ɗi laaɓi. «Ɓe mbi’i: Joomi amen, ruf e amen»; ɗum ko: nattin, ruf. «Muñal, tee tabintin teppe amen»; ɗum firti: cuuɗi amen. «Ballu-min e dow yimɓe kaafirɓe.»