Nyaamɗe ɗiɗi ɗe timminti Bakara

Tafsiir sheekh Abdurrahman as-Saadi

Nde aya Alla — ko O woni tedduɗo — woni «So on bayyana ko woni e ɓerɗe mon walla on suuɗii ko woni heen, Alla maa waɗa on hisaab e mum» (Al-Baqara, 2:284) jippinaa, ɗum tampini Muslimɓe, sabu ɓe miijii wonde ko waɗata e ɓerɗe, ko ko tabitɗo e mum walla ko ɗaɓɓitii e mum, e ko goɗɗum, ɓe maa njeyaa e ɗum. Alla habriiɓe e ndee aya wonde O fawataa fittaandu hay huunde so wonaa ko ndu waawi, ɗum woni ko semmbere mayru waawi yarde, O fawataa ndu ko tampinta ndu. Hono no Alla wi’i: «O waɗaani e diina on hay tampere» (Al-Hajj, 22:78).

Laawol ɗaɓɓitanɗe e haɗe ɗee, ko e fuɗɗorde mum, ɗum wonaa ko tampinta fittaaje; ko ñaamɗe wonde e ruuhuuji, cellal e ɓannduuji, e reenugol e bone. Alla fawii e dow jiyaaɓe mum ko O fawii e mum’en, sabu yurmeende e moƴƴere. Kono so ɗiɗi ɗiɗi waɗii, ɗiɗi ɗiɗi ɗi waɗata tampere, yontiɗe e newnugol ɗi, walla ɗiɗi ɗiɗi ɗi yaafana jeyɗo ɗi, walla ɗi yaafana heen seeɗa, hono no newninaa e celluɓe e ɗowruɓe e goɗɓe.

Caggal ɗum Alla habrii wonde kala fittaandu ina jogii ko nde waɗi e moƴƴere, e dow mayru ko nde waɗi e bonannde. Fittaandu ɗowataa juulirde goɗɗo, tee moƴƴe gollal jiyaaɗo njahataa e goɗɗo. Huutoragol «kasabat» e moƴƴere, ɗum hollita wonde gollal moƴƴal heɓata neɗɗo e golle seeɗa, haa ko e niyya ɓernde tan. Huutoragol «iktasabat» e gollal bonngal, ɗum hollita wonde gollal bonngal winndetaaka e neɗɗo haa nde o waɗi ɗum e o waɗi ɗaɓɓitaare mum.

Nde Alla habrii gomɗinal Nulaaɗo e gomɗinɓe ɓe woni e makko, e wonde kala golloowo maa yoɓeede e golle mum, tee neɗɗo ina waawi yottude e leeltugol, juumre e forgetagol, e O habrii wonde O fawataa e amen ko min waawi, O habrii du’a gomɗinɓe ngal. Nulaaɗo ﷺ habrii wonde Alla wi’i: «Mi jaɓii» ngam jaabawol e du’a ngal. Alla wi’i: «Joomi amen, woto a ɗaɓɓit min so min nanii walla min juumii» (Al-Baqara, 2:286).

Ceeɓɗugol hakkunde ɗiɗi ɗee ko: forgetagol ko ɓernde ndee yeltude ko yamiraa, ɗum waɗa neɗɗo acca ɗum e forgetagol; juumre ko neɗɗo yiɗi waɗde huunde nde o waawi yiɗde waɗde, kono gollal mum yahi e ko haani waɗaaka. Alla yaafii ummatoore ndee ko heɓata e ɗiɗi ɗee, sabu yurmeende e moƴƴere. E dow ɗum, so neɗɗo juuli e safaande ñaamɗe, walla e safaande tuunuunde, walla o forgetii tuunuunde e ɓanndu mum, walla o haali e juulde e forgetagol, walla o waɗi huunde fittinnde rewde e forgetagol, walla o waɗi huunde haɗaande e ɗaɗɗiiji ihram ɗi ngalaa bonnugol, e forgetagol, ɗum yaafanaama.

Kono so o waɗii ko o waɗtanii e ɗiɗaande mum e forgetagol, o haraaki. Hono noon, so o juumii ɗum waɗi maande, tee o bonni fittaandu walla jawdi, alaa bakkatu e dow mum, kono yoɓugol bonannde waɗata sabu bonnugol tan. Kadi, ɗo maande haani waɗeede, so neɗɗo accii ɗum e forgetagol, ɗum waɗataa bonannde.

«Joomi amen, woto a faw e amen isran» ko wiya: fawgol ɗaɓɓitanɗe tampuɗe e dow amen, «hono no a fawiri ɗum e dow ɓeen adiiɓe amen». Alla waɗii ɗum, sabu O newnii ummatoore ndee e ɗaɓɓitanɗe laaɓal e sifaaɗi juulde ɗiɗi ɗiɗi, ko O newnanaani ummatooje goɗɗe. «Joomi amen, woto a faw min ko min waawataa»—O waɗii ɗum, e O yettinaama. «Yaafa min, yaafa min, njurma min.»

Yaafugol e cuura mbayɗi bonanɗe e bone, yurmeende heɓtinirta moƴƴere e haalaaji. «Aan ko a mawlaamen» ko: Joomi amen, jeyɗo amen e Alla amen, ɗo hawrataa jokkondiral maa e amen, e fuɗɗoraade nde a tagi min e nde a waɗi min. Neemaaji maa ina rewondiri e amen, ina jokkondiri nder waktuji fof. Caggal ɗum a ɓeydi min neema mawɗo e dokkal tedduɗal, ɗum ko neema Islam, tee neemaaji fof njogii mum.

Min ɗaɓɓitay e maa, Joomi amen e mawlaamen, timmital neema maa, ngam a walla min e dow yimɓe kuffarɓe, ɓeen njeddii maa e nulaaɓe maa, yeddii yimɓe diina maa, e acci yamiroore maa. Wallu min e dow maɓɓe, e daliil e bayaan, e laana e sabborde, e waɗde min ɗo leydi, e waɗde ɓe njaɓaama, e hokkitde min gomɗinal e golle ɗe wallal heɓata e mum. Foof, yetto Alla Joomi binnde ɗe fof. Sura Al-Baqara timmii, sabu ballal Alla e tawfeeq makko; Alla yo barkina Muhammadu, O sellina mo.

Alla hollata e ɗee ayat gomɗinal Nulaaɗo e gomɗinɓe ɓe woni e makko, e njaɓaade maɓɓe e ɗoftaade, e ɗaɓɓitaade maɓɓe cuura, tawa e ɗum. O habrii wonde ɓe gomɗinii Alla e malaa'ikaaji makko e defte makko e nulaaɓe makko. Ndee ina waɗi gomɗinal e kala ko Alla habrii e hoore Makko, e ko nulaaɓe Makko habrii e sifaaɗe timmuɗe Makko e mawɗe tedde, e laawol ɗowtorgol e laawol ɓaawo ɗum fof, e laawol laaɓtinde Makko e ceertagol e sifaaɗe tagoore, e e haraade Makko sifaaɗe ɗo ndikka. Ndee ina waɗi gomɗinal e malaa'ikaaji ɗi sharii'aaji ɗiɗi e laawol ɗowtorgol e laawol keeriiɗo, e gomɗinal e nulaaɓe fof e defte.

Maɓɓe gomɗinay kala ko nulaaɓe habrii e ko defte ɗee waɗi e habaru, e yamiroore, e haɗe. Ɓe ceerndataa hay gooto e nulaaɓe Makko, kono ɓe gomɗinay e maɓɓe fof, sabu ɓe ko jokkondirɓe hakkunde Alla e jiyaaɓe Makko. Jeddude gooto e maɓɓe ko jeddude fof, tee ko jeddude Alla.

«Ɓe wi'i: Min nanii» ko min nanii yamiroore maa e haɗe maa, «min ɗoftiima»—min ɗoftii ɗum, min faamii ɗum, min waɗii golle ɗe ɗum ɗaɓɓi. Ɓe wonaa yimɓe ɓe wi’ata: min nanii, kono min ɗoftaaki. Tawa jiyaaɗo ina yiɗi wonde leeltagol e hakkeeji Alla ina waɗata, tee ina sokli cuura Makko sahaa kala, ɓe wi'i: «Yaafugol maa» ko min ɗaɓɓitay yaafugol bakkatuuji amen e leeltagol amen, e momtude ceebɗe ɗe min sifaa. «E maa ko ruttorde.» Ko ruttorde kala tagooji, e maa a yoɓata ɗum ko ɓe gollii, moƴƴere e bonannde.

Tafsiir imaam Ibn Kathiir

Habaruuji ɗi njahdi e fotaare ayat ɗiɗi ɗee tedduɗi

Alla yo nafna min e ɗi. Habaru arande: Al-Bukhari wi’i: Muhammad ibn Kathiir haalanii min, Shu‘bah habri min, ummoraade e Sulaymaan, e Ibraahiim, e ‘Abdur-Rahmaan, e Abu Mas‘uud, ummoraade e Nulaaɗo ﷺ, o wi’i: «Kala mo janngi ɗiɗi ayat ɗee…» Kadi Abu Nu‘aym haalanii min, Sufyaan haalanii min, ummoraade e Mansuur, e Ibraahiim, e ‘Abdur-Rahmaan ibn Yaziid, e Abu Mas‘uud, o wi’i: Nulaaɗo Alla ﷺ wi’i: «Kala mo janngi ɗiɗi ayat ɗiɗi e timmitere sura Al-Baqara e jemma, ɗi maa waɗana mo no feewi.» Gollotooɓe goɗɓe ɗee fof njahdi e riwaaya Sulaymaan ibn Mihraan Al-A‘mash, e isnad mum, hono ɗum.

Ɗum woni kadi e Sahiihayn, ummoraade e Sufyaan Ath-Thawrii, ummoraade e Mansuur, e Ibraahiim, e ‘Abdur-Rahmaan ibn Yaziid, e makko. Ɗum woni kadi e Sahiihayn ummoraade e ‘Abdur-Rahmaan, ummoraade e ‘Alqamah, e Abu Mas‘uud. ‘Abdur-Rahmaan wi’i: Caggal ɗum mi hawrii Abu Mas‘uud, o habri mi ɗum. Hono noon Ahmad ibn Hanbal riwaya ɗum: Yahyaa ibn Aadam haalanii min, Shariik haalanii min, ummoraade e ‘Aasim, e Al-Musayyib ibn Raafi‘, e ‘Alqamah, e Abu Mas‘uud, e Nulaaɗo ﷺ, o wi’i: «Kala mo janngi ɗiɗi ayat ɗiɗi e timmitere sura Al-Baqara e jemma makko, ɗi maa waɗana mo no feewi.»

Habaru ɗiɗaɓo: Imaam Ahmad wi’i: Husayn haalanii min, Shaybaan haalanii min, ummoraade e Mansuur, e Rib‘ii, e Kharashah ibn Al-Hurr, e Al-Ma‘ruur ibn Suwayd, e Abu Dharr, o wi’i: Nulaaɗo Alla ﷺ wi’i: «Hokkaa-mi timmitere sura Al-Baqara e jawdi suuɗndi les Arsh; nulaaɗo gooto adii mi heɓaani ɗi.» Ibn Mardawayh riwaya ɗum kadi, ummoraade e Al-Ashja‘ii, e Ath-Thawrii, e Mansuur, e Rib‘ii, e Zayd ibn Dhabyān, e Abu Dharr, o wi’i: Nulaaɗo Alla ﷺ wi’i: «Hokkaa-mi timmitere sura Al-Baqara e jawdi suuɗndi les Arsh.»

Habaru tatiɓo: Muslim wi’i: Abu Bakr ibn Abi Shaybah haalanii min, Abu Usaamah haalanii min, Maalik ibn Maghool haalanii min. (H) Ibn Numayr e Zuhayr ibn Harb fof riwaya, ummoraade e ‘Abdullaah ibn Numayr, e lafɗe maɓɓe ɓadti. Ibn Numayr wi’i: Baaba am haalanii min, Maalik ibn Maghool haalanii min, ummoraade e Az-Zubayr ibn ‘Adiyy, e Talhah, e Murrah, e ‘Abdullaah, o wi’i: Nde Nulaaɗo Alla ﷺ waɗaa Israa, o yotti e Sidratul-Muntahaa, ɗum woni e asamaan tatiinde, ko ɗon ko ko yaltinaama ummoraade e leydi ɗi yottata, ɗum nanngetee e ɗon; e ko jippinaa ummoraade e dow mayri yottata e ɗon, ɗum nanngetee e ɗon.

O wi’i: «Nde ko woni ɗaɗɗi ɗaɗɗi no ɗaɗɗirta Sidrah» (An-Najm, 53:16). O wi’i: ɗum ko jiile ɗe ñaamɗi. O wi’i: Nulaaɗo Alla ﷺ heɓi huunde tati: o heɓi juulde jowi, o heɓi timmitere sura Al-Baqara, tee Alla yaafii ummatoore makko ɗe wonaa shirki e Alla, bakkatuuji ɗi bonninta neɗɗo.

Habaru nayɓo: Ahmad wi’i: Ishaaq ibn Ibraahiim Ar-Raazii haalanii min, Salamah ibn Al-Fadl haalanii min, Muhammad ibn Ishaaq habrii mi, ummoraade e Yaziid ibn Abi Habiib, e Marthad ibn ‘Abdullaah Al-Yazanii, e ‘Uqbah ibn ‘Aamir Al-Juhanii, o wi’i: Nulaaɗo Alla ﷺ wi’i am: «Janngu ɗiɗi ayat ɗiɗi e timmitere sura Al-Baqara, sabu hokkaa-mi ɗi les Arsh.» Isnaad ngal moƴƴii, kono ɓe njaltinaani ɗum e defte maɓɓe.

Habaru jowiɓo: Ibn Mardawayh wi’i: Ahmad ibn Kaamil haalanii min, Ibraahiim ibn Ishaaq Al-Harbii haalanii min, Musaddad haalanii min, Abu ‘Awaanah haalanii min, ummoraade e Abi Maalik, e Rib‘ii, e Hudhayfah, o wi’i: Nulaaɗo Alla ﷺ wi’i: «Min ɓuri yimɓe e huunde tati: Hokkaa-mi ɗee ayat e timmitere sura Al-Baqara, e jawdi suuɗndi e hoore Arsh; hay gooto adii mi heɓaani ɗi, tee hay gooto caggal am heɓataa ɗi.» Caggal ɗum o riwaya ɗum kadi ummoraade e Nu‘aym ibn Abi Hind, e Rib‘ii, e Hudhayfah, no ɗum nanndi.

Habaru jeegomɓo: Ibn Mardawayh wi’i: ‘Abdul-Baaqii ibn Naafi‘ haalanii min, Ismaa‘iil ibn Al-Fadl habri min, Muhammad ibn Haatim ibn Bazi‘ haalanii min, Ja‘far ibn ‘Awn haalanii min, Maalik ibn Maghool, ummoraade e Abi Ishaaq, e Al-Haarith, e ‘Alii, o wi’i: Mi miijataa hay gooto faamii Islam, so wonaa o janngi timmitere sura Al-Baqara hade o ɗaɓɓita. Ko jawdi nde hokkaa nulaaɗo mon ﷺ les Arsh. Waki‘ riwaya ɗum ummoraade e Israa’iil, e Abi Ishaaq, e ‘Umayr ibn ‘Amr Al-Khaarifii, e ‘Alii, o wi’i: Mi miijataa hay gooto faamii, e heɓi Islam, so wonaa o janngi Aayat Al-Kursii e timmitere sura Al-Baqara hade o ɗaɓɓita. Sabu ɗum ko jawdi ndee les Arsh.

Habaru jeetatiɓo: Abu ‘Iisaa At-Tirmidhii wi’i: Bundaar haalanii min, ‘Abdur-Rahmaan ibn Mahdii haalanii min, Hammaad ibn Salamah haalanii min, e Ash‘ath ibn ‘Abdur-Rahmaan Al-Jarmii, e Abi Qilaabah, e Abi Al-Ash‘ath As-San‘aanii, e An-Nu‘maan ibn Bashir, ummoraade e Nulaaɗo ﷺ, o wi’i: «Alla winndi deftere hade O tagi asamaan e leydi ɓalo 2,000; O jippini e mayri ayat ɗiɗi, O timmini sura Al-Baqara e ɗi. Ɗe janngetaake e suudu nder balɗe tati, so wonaa e ɗum seyɗaani ɓadii suudu ndu.» Caggal ɗum o wi’i: ɗum ko hadiith gariiɗo e laawol gooto.

Hono noon Al-Haakim riwaya ɗum e Al-Mustadrak makko, ummoraade e Hammaad ibn Salamah, o wi’i: woni e laawol Sahiih Muslim, kono ɗiɗi ɗee njaltinaani ɗum.

Habaru jowiɗiɓo: Ibn Mardawayh wi’i: ‘Abdur-Rahmaan ibn Muhammad ibn Madiin haalanii min, Al-Hasan ibn Al-Jahm haalanii min, Ismaa‘iil ibn ‘Amr haalanii min, Ibn Abi Maryam haalanii min, Yuusuf ibn Abi Al-Hajjaaj habrii mi, ummoraade e Sa‘iidi, e Ibn ‘Abbaas, o wi’i: Nulaaɗo Alla ﷺ so o janngi timmitere sura Al-Baqara e Aayat Al-Kursii, o miijoto, o wi’i: «Ɗiɗi ɗee ko jawdi Ar-Rahmaan les Arsh.»

So o janngi: «Kala mo waɗi bonannde maa yoɓeede e mayre» (An-Nisaa’, 4:123), e «Neɗɗo heɓataa hay huunde so wonaa ko o ɗaɓɓitii, tee ɗaɓɓitaare mum maa yiyte, caggal ɗum yoɓeede yoɓeede timmuɗo» (An-Najm, 53:39–41), o wi’ata: «Innaa lillaahi wa innaa ilayhi raaji‘uun» e o yaltinay jooma.

Habaru jeenayɓo: Ibn Mardawayh wi’i: ‘Abdullaah ibn Muhammad ibn Kuufii haalanii min, Ahmad ibn Yahyaa ibn Hamzah haalanii min, Muhammad ibn Bakr haalanii min, Makkii ibn Ibraahiim haalanii min, ‘Abdullaah ibn Abi Humayd haalanii min, e Abi Maliih, e Ma‘qil ibn Yasaar, o wi’i: Nulaaɗo Alla ﷺ wi’i: «Hokkaa-mi Fuɗɗorde Deftere e timmitere sura Al-Baqara les Arsh, e Al-Mufassal hokkaa-mi e nawafil.»

Habaru sappoɓo: Yottii ko feewi e fotaare Al-Faatihah, e riwaaya ‘Abdullaah ibn ‘Iisaa ibn ‘Abdir-Rahmaan ibn Abi Laylaa, e Sa‘iidi ibn Jubayr, e Ibn ‘Abbaas, o wi’i: Nde Nulaaɗo Alla ﷺ woni e ɓadii makko Jibriil, o nani fuuɗre dow mum, Jibriil ɓeydi yeeso mum e asamaan, o wi’i: «Ɗum ko dammugal udditaa e asamaan, dammugal ɗum udditaaka hade ɗum.» O wi’i: malaa’ika jippii e mum, o ari Nulaaɗo Alla ﷺ, o wi’i: «Hullee e leegal ɗiɗi ɗi hokkaa-ɗaa, nulaaɗo gooto adii maa heɓaani ɗi: Fuɗɗorde Deftere e timmitere sura Al-Baqara. A janngataa hay harf e ɗi, so wonaa a heɓii ɗum.» Muslim e An-Nasaa’ii riwaya ɗum; ndee ko lafɗe makko.

Ko Alla wi’i: «Nulaaɗo gomɗinii ko jippinaa e makko ummoraade e Joom makko» ko habaru e Nulaaɗo ﷺ e gomɗinal ngal. Ibn Jariir wi’i: Bishr haalanii min, Yaziid haalanii min, Sa‘iidi haalanii min, e Qataadah, o wi’i: Habari min wonde Nulaaɗo Alla ﷺ wi’i nde aya ngal jippinaa: «Ina haani mo gomɗina.»

Al-Haakim riwaya ɗum e Al-Mustadrak makko: Abu An-Nadr Al-Faqiih haalanii min, Mu‘aadh ibn Najdah Al-Qurashii haalanii min, Khallaad ibn Yahyaa haalanii min, Abu ‘Aqiil haalanii min, Yahyaa ibn Abi Kathiir, e Anas ibn Maalik, o wi’i: Nde aya ngal jippinaa e Nulaaɗo Alla ﷺ—«Nulaaɗo gomɗinii ko jippinaa e makko ummoraade e Joom makko»—Nulaaɗo Alla ﷺ wi’i: «Ina haani mo gomɗina.» Caggal ɗum Al-Haakim wi’i: isnaad makko sahiiha, kono ɗiɗi ɗee njaltinaani ɗum.

«E gomɗinɓe» ko ɓeydondiral e «Nulaaɗo». Caggal ɗum O habrii e dow maɓɓe fof, O wi’i: «Kala gomɗinii Alla e malaa’ikaaji Makko, e defte Makko, e nulaaɓe Makko. Min ceerndataa hay gooto e nulaaɓe Makko.» Gomɗinɓe gomɗinay wonde Alla ko gooto, ko gooto tan, e mo alaa goɗɗo e Makko, alaa Alla si wonaa Mo, alaa Joom si wonaa Mo.

Ɓe goongɗinay e nulaaɓe fof e defte ɗe jippinaa ummoraade e asamaan e dow jiyaaɓe Alla, nulaaɓe e annabaaji; ɓe ceerndataa hay gooto e maɓɓe, tawa ɓe gomɗinay e gooto e maɓɓe, e njeddinay goɗɗo. Kono ɓe fof goongɗinɓe, laaɓɓe, feewɓe, tee ɓe ɗowtina e laabi moƴƴi. E hoore ɗum, sharii’aaji ɗiɗi e maɓɓe ina yaltina sharii’a goɗɗo, e yamiroore Alla, haa ɗi fof yaltinaa e sharii’a Muhammadu ﷺ, timmitoowo annabaaji e nulaaɓe. Tawnde maa timmitu e sharii’a makko, tee cuuɓi ummatoore makko maa njogora e goonga haa sahaa woote.

«Ɓe wi’i: Min nanii, min ɗoftiima» ko min nanii haala maa, Joomi amen, min faamii ɗum, min ñaamii ɗum, min waɗii golle ɗe ɗum ɗaɓɓi. «Yaafugol maa, Joomi amen» ko ɗaɓɓitaare yaafugol, yurmeende e newnugol. Ibn Abi Haatim wi’i: ‘Alii ibn Harb Al-Mawsilii haalanii min, Ibn Fudayl haalanii min, ‘Ataa’ ibn As-Saa’ib, e Sa‘iidi ibn Jubayr, e Ibn ‘Abbaas, e haala Alla: «Nulaaɗo gomɗinii ko jippinaa e makko ummoraade e Joom makko e gomɗinɓe» haa «yaafugol maa, Joomi amen», o wi’i: Alla wi’i: «Mi yaafii on.» «E maa ko ruttorde» ko e maa ruttorde e ñiiɓirde, ñande hisaab waɗetee.

Ibn Jariir wi’i: Muhammad ibn Humayd haalanii min, Jariir haalanii min, e Bayaan, e Hakiim, e Jaabir, o wi’i: Nde ayat ngal jippinaa e Nulaaɗo Alla ﷺ—«Nulaaɗo gomɗinii ko jippinaa e makko… ɓe wi’i: Min nanii, min ɗoftiima, yaafugol maa, Joomi amen, e maa ko ruttorde»—Jibriil wi’i: «Alla yettinii maa e ummatoore maa e yettoore moƴƴere; ɗaɓɓit, a maa heɓa.» Nulaaɗo ɗaɓɓitii: «Alla fawataa fittaandu hay ko ndu waawi» haa timmitere aya ngal.

Habaru sappo e gootoɓo: Abu Muhammad ‘Abdullaah ibn ‘Abdir-Rahmaan Ad-Daarimii wi’i e Musnad makko: Abu Al-Mughiirah haalanii min, Safwaan haalanii min, Ayfa‘ ibn ‘Abdullaah Al-Kalaa‘ii haalanii min, o wi’i: Gorko wi’i: «Nulaaɗo Alla, hol aya e Deftere Alla ɓurɗo mawɗe?» O wi’i: «Aayat Al-Kursii: “Alla, alaa Alla si wonaa Mo, O Jooni, O Jokkondirɗo.”» O wi’i: «Hol aya e Deftere Alla a yiɗi heɓde, maa e ummatoore maa?» O wi’i: «Ayat ɗiɗi e timmitere sura Al-Baqara; alaa moƴƴere aduna e laakara nde ɗi haɗaani.»

«Alla fawataa fittaandu hay ko ndu waawi» ko: O fawataa hay gooto ko ɓurɗo semmbere mum. Ndee ko yurmeende Alla e tagoore Makko, yurmeende e moƴƴere Makko e maɓɓe. Ndee ko yaltinde e ɗum, ko sahaa sahaa sahaa Sahaaɓe ɓe hulii, e haala Makko: «So on bayyana ko woni e ɓerɗe mon walla on suuɗii ko woni heen, Alla maa waɗa on hisaab e mum» (Al-Baqara, 2:284). E maanaa mum: O waɗata hisaab e neɗɗo tee O naamna mo, kono O maccataa mo so wonaa e ko neɗɗo waawi dartinde.

Ko wonaa ko o waawi dartinde, hono waswasa fittaandu e haala ɓernde, ɗum neɗɗo fawetaake e mum; tee bonannde waswasa bonngal ko e gomɗinal. «Ndu jogii ko ndu kasbii» ko moƴƴere; «e dow mayru ko nde iktasbii» ko bonannde, ɗum ko golle ɗe ɗaɓɓitannde jokkondiri e mum.

Caggal ɗum Alla ɗowti jiyaaɓe Makko e ɗaɓɓitaade mo, tawa O waɗii e dow Hoore Makko jaabawol, hono no O ɗowtiniɓe e janngude e wi’adde: «Joomi amen, woto a ɗaɓɓit min so»—so min accii farilla e forgetagol, walla min waɗii huunde haram e forgetagol—«walla min juumii», ɗum ko min feewaani e golle, sabu min andaani laawol sharii’a mum. Yottii e Sahiih Muslim e hadiith Abu Hurayrah: «Alla wi’i: Eey.» E hadiith Ibn ‘Abbaas: «Alla wi’i: Mi waɗii.» Ibn Maajah riwaya e Sunan makko, Ibn Hibbaan kadi e Sahiih makko, ummoraade e Abu ‘Amr Al-Awzaa‘ii, e ‘Ataa’; Ibn Maajah e riwaaya makko wi’i e Ibn ‘Abbaas.

At-Tabaraanii e Ibn Hibbaan wi’i e ‘Ataa’, e ‘Ubayd ibn ‘Umayr, e Ibn ‘Abbaas, o wi’i: Nulaaɗo Alla ﷺ wi’i: «Alla yaltinii ummatoore am e juumre, forgetagol, e ko ɗiɗiɗi ɗi ɗaɓɓitanaa e maɓɓe.» Ɗum riwayaa kadi e laabi goɗɗi, Ahmad e Abu Haatim ɗi ɓe yeddii. Alla ina ɓuri anndude. Ibn Abi Haatim wi’i: Baaba am haalanii min, Muslim ibn Ibraahiim haalanii min, Abu Bakr Al-Hudhalii haalanii min, e Shahr, e Umm Ad-Dardaa’, e Nulaaɗo ﷺ, o wi’i: «Alla yaafii ummatoore am e huunde tati: juumre, forgetagol, e ko ɗiɗiɗi ɗi ɗaɓɓitanaa e maɓɓe.»

Abu Bakr wi’i: Mi haalanii Hasan ɗum, o wi’i: Eey, a janngataa ko ɗum e Qur’aan: «Joomi amen, woto a ɗaɓɓit min so min nanii walla min juumii.»

«Joomi amen, woto a faw e amen isran, hono no a fawiri ɗum e dow ɓeen adiiɓe amen» ko: woto a faw e amen golle tampuɗe, hay so min waawii ɗe, hono no A waɗi ɗe e ummatooje adiiɗe amen, ko dirɗe e tampere ɗe wonnoo e maɓɓe. Nulaaɗo maa Muhammadu ﷺ, nulaaɗo yurmeende, imminee ngam wurtinde ɗum e sharii’a mum, nde A neldiri mo, diina laaɓɗo, newɗo, moƴƴo. E Sahiih Muslim, ummoraade e Abu Hurayrah, ummoraade e Nulaaɗo Alla ﷺ, ɗum tabit: «Alla wi’i: Eey.» E riwaaya Ibn ‘Abbaas e Nulaaɗo Alla ﷺ: «Alla wi’i: Mi waɗii.»

Hadiith ngal ari e laabi ɗiɗi ummoraade e Nulaaɗo Alla ﷺ, o wi’i: «Neldiraa-mi e diina hanif, newɗo.»

«Joomi amen, woto a faw min ko min waawataa» ko: e ɗaɓɓitannde e musibaaji e tampere, woto a faw min huunde nde min waawataa dartinde. Makhool wi’i e maanaa «Joomi amen, woto a faw min ko min waawataa»: ɗum ko ɗowru e ñaamre ɗaɓɓi. Ibn Abi Haatim riwaya ɗum. Alla wi’i: «Eey.» E hadiith goɗɗo: «Alla wi’i: Mi waɗii.»

«Yaafa min» ko e hakkunde amen e maa, e ko A anndu leeltagol amen e joomaamen. «Yaafa min» ko e hakkunde amen e jiyaaɓe maa, woto a holluɓe bonanɗe amen e golle bonɗe amen, tee woto a ɓuuɗnu min e maɓɓe. «Njurma min» ko e ko arata, woto a accu min e tawfeeq maa min waɗa bakkatu goɗɗo. Ko ɗum waɗi ɓe wi’i: joom bakkatu ena sokli huunde tati: Alla yaafana mo ko waɗi e hakkunde mum e Alla; O suuɗana mo e jiyaaɓe Makko, tee O ɓuuɗna mo e maɓɓe; e O reena mo, O waɗa mo waɗaaka bakkatu nanndi e mum.

Hadiith ngal yottii, Alla wi’i: «Eey.» E riwaaya goɗɗo: «Alla wi’i: Mi waɗii.»

«Aan ko mawlaamen» ko: Aan ko walle amen e walluɗo amen; e maa min hoolii, e maa min ɗaɓɓita ballal, e maa min fawii haala amen; alaa sembe e alaa bawgal e amen so wonaa e maa. «Walla min e dow yimɓe kuffarɓe» ko: ɓeen njeddii diina maa, njeddii gootinde maa e nulaaɗo maa, e sujjii goɗɗo e maa, e waɗi shirki e maa e tagooji maa. Walla min e maɓɓe, waɗu timmitere e amen e dow maɓɓe aduna e laakara. Alla wi’i: Eey.

E hadiith Muslim riwaya, ummoraade e Ibn ‘Abbaas, o wi’i: «Alla wi’i: Mi waɗii.» Ibn Jariir wi’i: Al-Muthannaa ibn Ibraahiim haalanii min, Abu Nu‘aym haalanii min, Sufyaan haalanii min, ummoraade e Abi Ishaaq, wonde Mu‘aadh — Alla yo weli e mum — so o timmini sura ndee e: «Walla min e dow yimɓe kuffarɓe», o wi’ata: Aamiin. Waki‘ riwaya ɗum e Sufyaan, ummoraade e Abi Ishaaq, e gorko, e Mu‘aadh ibn Jabal, o wi’i: So o timmini Al-Baqara, o wi’ata: Aamiin. Min forgetii.

Tafsiir al-Baghawi

Haala Alla: «Nulaaɗo gomɗinii» ko o goongɗinii «ko jippinaa e makko ummoraade e Joom makko. E gomɗinɓe, kala gomɗinii Alla…» Ko neɗɗo kala e maɓɓe, ɗum waɗi huutorgol fi‘il e doole gooto. «E malaa’ikaaji Makko, e defte Makko, e nulaaɓe Makko.» Hamzah e Al-Kisaa’ii janngi «kitaabahu» (كتابَه) e ɗum gooto, ko Qur’aan; wi’etaama kadi maanaa mum ko defte ɗee fof, hay so ɗum holliraama e kelme gooto, hono haala Alla: «Alla neldii annabaaji, ɓe habrata kabaaruuji moƴƴi e ɓe jeertina, O jippini e maɓɓe Deftere» (Al-Baqara, 2:213).

Janngooɓe goɗɓe janngi «kutubihi» (كُتُبِهِ), e ɗum jama’. Hono haala Alla: «E malaa’ikaaji Makko, e defte Makko, e nulaaɓe Makko» (An-Nisaa’, 4:136).

«Min ceerndataa hay gooto e nulaaɓe Makko» ko min gomɗinay e gooto, min njeddina goɗɗo, hono no Yahuduɓe e Nasaarɓe waɗiri. E maanaa, kelme ndee ina suuɗi heen: ɓe wi’ata: «Min ceerndataa.» Ya‘quub janngi «laa yufarriqu» (لا يفرّق) e yaa, ɗum waɗa habaru e Nulaaɗo, walla maanaa mum: kala ɓe ceerndataa. Ɓe wi’ii «bayna ahadin» (بين أحد), te ɓe wi’aaki «bayna aahaad», sabu «ahad» waawi wonde gooto e jama’, hono haala Alla: «Hay gooto e mon alaa ko dartina» (Al-Haaqqah, 69:47).

«Ɓe wi’i: Min nanii» ko haala maa, «e min ɗoftiima» ko yamiroore maa. Riwaayaa ummoraade e Hakiim, e Jaabir — Alla yo weli e maɓɓe ɗiɗi — wonde Jibriil, Alla yo O sellino mo, wi’i Nulaaɗo ﷺ nde aya ngal jippinaa: «Alla yettinii maa e ummatoore maa. Ɗaɓɓit, a maa heɓa.» Nulaaɗo ɗaɓɓitii e ɗowtinde Alla: «Yaafugol maa»; ɗum woni masdar o waɗi e nasb, maanaa: «Yaafu min, yaafugol maa», walla «min ɗaɓɓitay yaafugol maa».

«Joomi amen, e maa ko ruttorde. Alla fawataa fittaandu hay ko ndu waawi.» Maanaa e yeeso aya ngal ko jaabawol ɗaɓɓitaare, kono e mum ina suuɗi ɗaɓɓitaare, hono o wi’i: ɓe wi’i: «Woto a faw e amen so wonaa ko min waawi»; O jaabii: «Alla fawataa fittaandu hay ko ndu waawi», ɗum ko semmbere mayru. «Wus‘» ko innde huunde nde neɗɗo waawi waɗde, tee nde tampintaako mo.

Yimɓe ceerndii e maanaa mum. Ibn ‘Abbaas, ‘Ataa’ e ɓuri heewde tafsiirɓe wi’i: ko haala ɓernde ndee, ɗum ko ko haalanaa e haala Alla: «So on bayyana ko woni e ɓerɗe mon walla on suuɗii ko woni heen» (Al-Baqara, 2:284), hono no min habiri. Riwaayaa ummoraade e Ibn ‘Abbaas wonde o wi’i: ɗum ko gomɗinɓe tan; diina mum’en newnanaaɓe, e Alla fawaani e maɓɓe e diina maɓɓe so wonaa ko ɓe waawi, hono haala Alla: «Alla yiɗi e mon newnugol, O yiɗaani e mon tampere» (Al-Baqara, 2:185); Alla wi’i: «O waɗaani e mon hay tampere e diina» (Al-Hajj, 22:78).

Sufyaan ibn ‘Uyaynah naamnaama e haala Alla: «Alla fawataa fittaandu hay ko ndu waawi», o wi’i: ko o yi’ii newnugol ndu, O fawaani ndu ko ɓuri semmbere mayru. Ndee ko haala moƴƴo, sabu wus‘ ko ko les semmbere. Haala Alla: «Ndu jogii ko nde kasbii» ko fittaandu jogii golle moƴƴe e njoddi e njeeyri mayre; «e dow mayru ko nde iktasbii» ko bonannde nde waɗi, njeeyri mum fawi e mayru.

«Joomi amen, woto a ɗaɓɓit min» ko woto a maslina min, «so min nanii» wondu e ɗum goɗɗo woni forgetagol ko forgetagol. Al-Kalbii wi’i: Banii Israa’iil so ɓe forgetii huunde e ko yamiraa, walla ɓe juumii, azaba yottanotooɓe e yaawde, ɓe haɗetee huunde e ñaamɗe walla ɗaamɗe, no nanndi e bakkatu maɓɓe. Alla yamiri gomɗinɓe ɓe ɗaɓɓita mo wonde O wota maslin ɗum e maɓɓe. Ɓe wi’i ɗum ko forgetagol woni ɗoyngol, e woɗnde wi’i ɗum ko accagol, hono haala Alla: «Ɓe forgetii Alla, O acci ɓe» (At-Tawbah, 9:67).

Haala Alla: «Walla min juumii.» Ɓe wi’i maanaa mum ko kasde e kasde, e wi’ete: «Fulaanu juumii» so o waɗii ɗum e kasde. Alla wi’i: «Killing maɓɓe ko juumre mawnde» (Al-Israa’, 17:31). ‘Ataa’ wi’i: «So min forgetii walla min juumii» maanaa mum ko: so min anndaani walla min waɗii ɗum e kasde.

Ko ɓuri heewde tafsiirɓe waɗi ɗum ko juumre nde woni anndugol alaa e forgetagol, sabu bakkatu kasde yaafetaake, kono ɗum woni e yiɗde Alla; juumre yaafetaama. Nulaaɗo Alla ﷺ wi’i: «Juumre, forgetagol e ko ɗiɗiɗi ɗi ɗaɓɓitanaa e ummatoore am, ɗum yaltinaama.»

Haala Alla: «Joomi amen, woto a faw e amen isran» ko ahadu tedduɗo e wa’adi ɗe min waawataa ɗoftude, e ngam ɗum a azaba min so min bonni e acci ɗum, «hono no a fawiri ɗum e dow ɓeen adiiɓe amen» ko Yahuduɓe; ɓe ɗoftaayi ɗum, Alla azabiɓe. Ndee ko haala Mujaahid, ‘Ataa’, Qataadah, As-Suddii, Al-Kalbii e goɗɓe. Aya nde ina ɗowta ɗum: «E on jaɓii e dow ɗum isram am» (Aali ‘Imraan, 3:81), maanaa: ahadu am.

Ɓe wi’i kadi maanaa mum ko: woto a ɓeydu tampere e yamiroore amen, hono no a ɓeydi e ɓeen adiiɓe amen, Yahuduɓe; Alla waɗaniiɓe juulde sappo e jowi, e yamiri maɓɓe yo ɓe hokku ñaari jawdi maɓɓe; neɗɗo mo tuunuunde heɓii safaande mum, o taƴa nde; neɗɗo mo waɗi bakkatu, bakkatu mum winndetee e hoore dammugal makko hade subaka; e ɗum nanndi e dirɗe e tampere. Ndee ko maanaa haala ‘Uthmaan, ‘Ataa’, Maalik ibn Anas, Abu ‘Ubaydah e jama’a. Aya nde ina ɗowta ɗum: «O ittata e maɓɓe isran maɓɓe e dirɗe ɗe wonnoo e dow maɓɓe» (Al-A‘raaf, 7:157).

Ɓe wi’i kadi isr ko bakkatu nde alaa tuubagol; maanaa mum: hokkiten min reende e ɗum. Fuɗɗorde kelme ndee ko ɗowtorgol e tabitinde.

Haala Alla: «Joomi amen, woto a faw min ko min waawataa» ko: woto a faw min golle ɗe min waawataa. Ɓe wi’i kadi ko haala ɓernde e waswasa. Makhool wi’a ko ɗum woni ñaamre wonde, e wi’ete ko yurmeende njawdi e ɓernde. Ibraahiim wi’i ko yiɗde.

Muhammad ibn ‘Abdul-Wahhaab wi’i ko dow yiɗde haa njiiɓi. Ibn Jurayj wi’i ko waylitaade e gorille e puccu. Ɓe wi’i kadi ko weltaare ganyoɓe, walla seertagol e ceertagol; min ɗaɓɓitay Alla yaafa min ɗum.

Haala Alla: «Yaafa min» ko: accu e min, momtu bakkatuuji amen. «Yaafa min» ko: suuɗu bakkatuuji amen, woto a ɓuuɗnu min. «Njurma min», sabu min heɓataa golle so wonaa e ɗoftaade maa, min accataa bakkatu so wonaa e yurmeende maa. «Aan ko mawlaamen» ko walle amen, ndeenɗo amen, mawla amen. «Walla min e dow yimɓe kuffarɓe.»

Sa‘iidi ibn Jubayr riwaya ummoraade e Ibn ‘Abbaas — Alla yo weli e maɓɓe ɗiɗi — e haala Alla: «Yaafugol maa, Joomi amen», o wi’i Alla wi’i: «Mi yaafii on.» E haala: «Woto a ɗaɓɓit min so min nanii walla min juumii», O wi’i: «Mi ɗaɓɓitaake on.» «Joomi amen, woto a faw e amen isran», O wi’i: «Mi fawataa e mon isran.» «Woto a faw min ko min waawataa», O wi’i: «Mi fawataa ɗum e mon.»

«Yaafa min» haa timmitere, O wi’i: «Mi yaafii on, mi cuurii on, mi njurmii on, mi wallii on e dow yimɓe kuffarɓe.»

Mu‘aadh ibn Jabal so o timmini sura Al-Baqara, o wi’ata: Aamiin.

Ismaa‘iil ibn ‘Abdul-Qaahir habri min: Abu ‘Abdul-Ghaafir ibn Muhammad habri min, Muhammad ibn ‘Iisaa Al-Juluudii habri min, Ibraahiim ibn Muhammad ibn Sufyaan habri min, Muslim ibn Al-Hajjaaj habri min, Abu Bakr ibn Abi Shaybah habri min, Abu Usaamah habri min, Maalik ibn Maghool haalanii min, ummoraade e Az-Zubayr ibn ‘Adiyy, e Talhah ibn ‘Alii ibn Musarrif, e Murrah, e ‘Abdullaah, o wi’i: Nde Nulaaɗo Alla ﷺ waɗaa Israa, o yotti e Sidratul-Muntahaa, nde woni e asamaan tatiinde; ko ko yaltinaama e leydi ɗi yottata e mayri, ɗum nanngetee heen; e ko jippinaa ummoraade e dow mayri yottata e mayri, ɗum nanngetee heen.

O wi’i: «Nde ko woni ɗaɗɗi ɗaɗɗi no ɗaɗɗirta Sidrah» (An-Najm, 53:16), o wi’i ɗum ko jiile ɗe ñaamɗi. O wi’i: Nulaaɗo Alla ﷺ heɓi huunde tati: juulde jowi, timmitere sura Al-Baqara, e cuura gomɗinɓe e ummatoore makko ɓe shirkii Alla hay huunde, bakkatuuji mawɗi ɗi bonninta neɗɗo.