آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ، وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ، وَمَلَائِكَتِهِ، وَكُتُبِهِ، وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ، وَقَالُوا سَمِعْنَا، وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ. رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ، وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ. رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا، إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا. رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا. رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ، وَاعْفُ عَنَّا، وَاغْفِرْ لَنَا، وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا، فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ.
آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ
Аудиоро бор кардан нашуд. Баъдтар кӯшиш кунед.
Расул [-и Аллоҳ таоло] ба он чи аз [сӯйи] Парвардигораш бар ӯ нозил шуда, имон овардааст ва муъминон [низ] ҳамагӣ ба Аллоҳ таоло ва фариштагону китобҳо ва паёмбаронаш имон овардаанд; [ва суханашон ин аст, ки]: "Миёни ҳеҷ як аз паёмбаронаш [дар имон ба эшон] тафовуте намегузорем" ва гуфтанд: "Шунидем ва итоат кардем. Парвардигоро, омурзиши Туро [хоҳонем] ва бозгашти [тамоми умур] ба сӯйи Туст" Аллоҳ таоло ҳеҷ касро ҷуз ба андозаи тавонаш таклиф [уҳдадор] намекунад. Он чи [аз хубӣ] ба даст овардааст ба суди ӯст ва он чи [аз бадӣ] касб кардааст, ба зиёни ӯст. [Паёмбарон ва муъминон гуфтанд:] "Парвардигоро, агар фаромӯш ё хато кардем, моро бозхост макун. Парвардигоро, бори гарон [ва таклифи сангин] бар [дӯши] мо магзор; чунон ки онро [ба муҷозоти гуноҳ ва саркашӣ] бар [дӯши] касоне, ки пеш аз мо буданд [яҳудиён] ниҳодӣ. Парвардигоро, он чи, ки тоби таҳаммулашро надорем, бар [дӯши] мо магзор ва моро биёмурз ва ба мо раҳм кун. Ту ёр [-у корсози] моӣ; пас, моро бар гурӯҳи кофирон пирӯз гардон"
Шаклҳо: масдари ҷонишинкунандаи феъл «Ғуфронака» (غُفْرَانَكَ — омурзиши Туро мехоҳем), ки пас аз он шаклҳои манъкунандаи «ло туохизно» (لَا تُؤَاخِذْنَا) ва дархостии «ваъфу анно» (وَاعْفُ عَنَّا) меоянд. Ин ду ояти бузург, сураи «Ал-Бақара»-ро ба поён мерасонанд.
Тафсири шайх Абдурраҳмон ас-Саъдӣ
Вақте ояти «Агар он чиро дар дилҳои худ доред ошкор кунед ё пинҳон доред, Аллоҳ шуморо бар он бозхост мекунад» нозил шуд, ин барои мусулмонон душвор омад, зеро гумон карданд, ки барои он чи дар дил ба таври доимӣ ё муваққатӣ қарор мегирад ва дигар чизҳо низ бозхост мешаванд. Пас, Аллоҳ ба воситаи ин оят ба онҳо хабар дод, ки ҳеҷ касро ҷуз ба андозаи тавонаш таклиф намекунад; яъне ба чизе, ки нерӯяш онро бардошта метавонад, ва чизе бар ӯ таклиф намекунад, ки барояш тангӣ ва машаққат оварад. Ҳамон тавр ки фармудааст: «Ва дар дин бар шумо ҳеҷ тангие қарор надодааст» [Ҳаҷ, 22:78].
Асли амру наҳйҳо аз чизҳое нестанд, ки бар нафсҳо душвор бошанд; балки ғизои рӯҳҳо, давои ҷисмҳо ва ҳифз аз зараранд. Аллоҳи Таоло бандагонро аз рӯи раҳмату эҳсонаш ба он чи амр кардааст, амр фармудааст. Бо вуҷуди ин, ҳар гоҳ узрҳое пеш оянд, ки сабаби машаққат мешаванд, сабукӣ ва осонӣ дода мешавад: ё таклиф аз гардани мукаллаф бардошта мешавад, ё бахше аз он; чунон ки барои бемор, мусофир ва дигарон сабукӣ дода шудааст.
Сипас Аллоҳи Таоло хабар дод, ки ҳар кас подоши он чиро аз некӣ ба даст овардааст, соҳиб мешавад ва бори он чи аз бадӣ касб кардааст, бар дӯши ӯст. Пас, ҳеҷ бори бардоштанӣ бори гуноҳи дигареро барнамедорад ва некӯкориҳои банда ба дигаре намегузаранд. Дар бораи некӣ вожаи «касаба» оварда шудааст, ки бар ин далолат мекунад: некӣ бо саъйи андак ҳам ба инсон ҳосил мешавад, ҳатто бо нияти дил; аммо дар бораи бадӣ «иктасаба» омадааст, то нишон диҳад, ки бадӣ бар инсон навишта намешавад, магар он ки онро анҷом диҳад ва барои он саъй намояд.
Вақте Аллоҳи Таоло аз имони Паёмбар ва муъминони ҳамроҳаш хабар дод ва гуфт, ки ҳар амалкунанда подоши амалашро мегирад, дар ҳоле ки инсон ҳамеша дар маърази кӯтоҳӣ, хато ва фаромӯшист, инчунин хабар дод, ки моро танҳо ба он чи тавоноии анҷомашро дорем, таклиф мекунад; пас, аз дуои муъминон дар ин бора низ хабар дод. Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) хабар додааст, ки Аллоҳ дар посух ба ин дуо фармуд: «Қабул кардам». Онҳо гуфтанд: «Парвардигоро, агар фаромӯш кардем ё хато намудем, моро бозхост макун».
Фарқ миёни ин ду чунин аст: фаромӯшӣ ин аст, ки дил аз он чи ба он амр шудааст ғофил монад ва инсон аз рӯи фаромӯшӣ онро тарк кунад; хато ин аст, ки инсон чизеро қасд мекунад, ки қасди он ҷоиз аст, вале амалаш бар хилофи он чи ҷоиз аст воқеъ мешавад. Аллоҳ аз рӯи раҳмату эҳсонаш аз ин уммат он чиро, ки бар асари ин ду ҳолат рух медиҳад, бахшидааст.
Пас, касе, ки бо либоси ғасбшуда ё наҷис намоз хонад, ё наҷосати баданашро фаромӯш кунад, ё дар намоз аз рӯи фаромӯшӣ сухан гӯяд, ё аз рӯи фаромӯшӣ коре кунад, ки рӯзаашро мешиканад, ё яке аз манъшудаҳои эҳромро, ки боиси талафу зарар нестанд, аз рӯи фаромӯшӣ анҷом диҳад, гуноҳаш бахшида мешавад. Ҳамчунин, касе, ки аз рӯи фаромӯшӣ амали мавриди қасамро анҷом диҳад, қасамшикан ҳисоб намешавад. Агар касе аз рӯи хато ҷони инсон ё молеро талаф диҳад, гуноҳе бар ӯ нест; аммо ҷуброн танҳо бар асоси худи талаф додан бар ӯ воҷиб мешавад.
Ҳамчунин, дар мавридҳое ки гуфтани «Бисмиллоҳ» воҷиб аст, агар касе онро аз рӯи фаромӯшӣ тарк кунад, зараре надорад.
«Парвардигоро, бар мо бори гарон магузор», яъне таклифҳои машаққатоварро бар мо қарор мадеҳ, «чунон ки онро бар касоне, ки пеш аз мо буданд, ниҳодӣ». Аллоҳи Таоло ин дуоро пазируфт, зеро дар амрҳои таҳорат ва ҳолатҳои ибодат бар ин уммат сабукиҳое қарор дод, ки барои дигарон қарор надода буд. «Парвардигоро, он чиро, ки тоқати таҳаммулашро надорем, бар мо магузор» — Аллоҳи Таоло ин дуоро низ пазируфт ва ҳамд аз они Ӯст.
«Ва моро бибахш, омурз ва раҳм кун». Бо афв ва мағфират бадиҳо ва чизҳои нохуш аз байн мераванд ва бо раҳмат корҳои инсон ба салоҳ меоянд. «Ту ёри моӣ», яъне Парвардигори мо, Соҳибу маъбуди моӣ; аз он замоне ки моро ба вуҷуд оварда ва офаридаӣ, дӯстиву сарпарастии Ту ҳамеша бо мост. Неъматҳоят пайваста ва дар ҳамаи вақтҳо ба мо мерасанд.
Сипас, бо неъмати бузург ва бахшиши азиме бар мо миннат ниҳодӣ: неъмати Ислом, ки ҳамаи неъматҳои дигар пайрави онанд. Пас, эй Парвардигор ва ёри мо, аз Ту мехоҳем, ки неъмататро бар мо комил гардонӣ ва моро бар гурӯҳи кофирон пирӯз кунӣ; ҳамон касоне, ки ба Ту ва паёмбаронат куфр варзиданд, бо аҳли дини Ту муқобила карданд ва фармони Туро канор гузоштанд. Пас, бо далелу баён ва бо шамшеру найза моро бар онҳо пирӯз гардон: моро дар замин тавоно соз, онҳоро хор гардон ва ба мо имону амалҳоеро рӯзӣ деҳ, ки бо онҳо пирӯзӣ ҳосил мешавад. Ҳамду сипос аз они Аллоҳ, Парвардигори ҷаҳониён аст.
Тафсири сураи Бақара бо ёрӣ ва тавфиқи Аллоҳ ба анҷом расид. Дуруд ва саломи Аллоҳ бар Муҳаммад бод.
Аллоҳи Таоло аз имони Паёмбар ва муъминони ҳамроҳаш ва итоату фармонбардории онҳо хабар медиҳад; онҳо ҳамзамон омурзиш металабанд. Ӯ хабар дод, ки ба Аллоҳ, фариштагон, китобҳо ва паёмбаронаш имон овардаанд. Ин имон ҳамаро дар бар мегирад, ки Аллоҳ дар бораи Худ хабар додааст ва паёмбаронаш дар бораи Ӯ баён кардаанд: сифатҳои камол ва нишонаҳои ҷалоли Ӯ, чи ба таври умумӣ ва чи муфассал; пок донистани Ӯ аз монанд шумурдан, таътил [инкор ё холӣ донистани сифатҳои Ӯ] ва ҳамаи сифатҳои нуқсон.
Инчунин, имон ба фариштагонеро дар бар мегирад, ки шариатҳо онҳоро ба таври умумӣ ва муфассал зикр кардаанд; ва имон ба ҳамаи паёмбарон ва китобҳо, яъне ба ҳар чизе, ки паёмбарон хабар додаанд ва китобҳо аз хабарҳо, амру наҳйҳо дар бар гирифтаанд. Онҳо миёни ҳеҷ як аз паёмбарони Ӯ тафовут намегузоранд, балки ба ҳамаи онҳо имон меоранд, зеро паёмбарон миёни Аллоҳ ва бандагонаш воситаанд. Куфр варзидан ба яке аз онҳо, куфр ба ҳамаи онҳо ва балки куфр ба Аллоҳ аст.
«Ва гуфтанд: “Шунидем”», яъне он чи моро ба он амр ва аз он наҳй кардӣ, шунидем; «ва итоат кардем», яъне дар ин бора ба Ту итоат намудем. Онҳо аз касоне набуданд, ки бигӯянд: «Шунидем ва нофармонӣ кардем». Азбаски банда ногузир дар адои ҳуқуқи Аллоҳи Таоло кӯтоҳӣ мекунад ва ҳамеша ба омурзиши Ӯ ниёз дорад, гуфтанд: «Омурзиши Туро мехоҳем», яъне аз Ту мехоҳем, ки кӯтоҳӣ ва гуноҳҳои аз мо содиршударо биёмурзӣ ва айбҳое, ки ба онҳо мубталоем, маҳв кунӣ. «Ва бозгашт ба сӯи Туст», яъне бозгашти ҳамаи махлуқот ба сӯи Туст ва Ту онҳоро дар рӯзи ҳисоб бар асоси корҳои нек ва бадашон подош медиҳӣ.
Тафсири имом Ибни Касир
Зикри ҳадисҳое, ки дар бораи фазилати ин ду ояти бузургвор ривоят шудаанд. Аллоҳ моро ба василаи онҳо баҳраманд гардонад.
Ҳадиси аввал: Бухорӣ гуфт: Муҳаммад ибни Касир ба мо ҳадис гуфт; Шуъба ба мо хабар дод, аз Сулаймон, аз Иброҳим, аз Абдурраҳмон, аз Абу Масъуд, аз Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам), ки фармуд: «Ҳар кас он ду оятро бихонад…». Ҳамчунин, ба мо Абу Нуъайм ҳадис гуфт: Суфён ба мо ҳадис гуфт, аз Мансур, аз Иброҳим, аз Абдурраҳмон ибни Язид, аз Абу Масъуд, ки гуфт: Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Ҳар кас дар шаб ду ояти охири сураи Бақараро бихонад, барои ӯ кофӣ мешавад».
Дигар муаллифони китобҳои шашгона низ ин ҳадисро аз тариқи Сулаймон ибни Меҳрони Аъмаш бо ҳамин иснод ва ҳамон мазмун ривоят кардаанд. Ин ҳадис дар «Саҳиҳайн» аз тариқи Саврӣ, аз Мансур, аз Иброҳим, аз Абдурраҳмон, аз ӯ ривоят шудааст. Ҳамчунин дар «Саҳиҳайн» аз Абдурраҳмон, аз Алқама, аз Абу Масъуд омадааст. Абдурраҳмон гуфт: Сипас бо Абу Масъуд вохӯрдам ва ӯ ин ҳадисро бароям нақл кард.
Аҳмад ибни Ҳанбал низ чунин ривоят кардааст: Яҳё ибни Одам ба мо ҳадис гуфт, Шарик ба мо ҳадис гуфт, аз Осим, аз Мусайяб ибни Рофеъ, аз Алқама, аз Абу Масъуд, аз Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам), ки фармуд: «Ҳар кас дар шаби худ ду ояти охири сураи Бақараро бихонад, барои ӯ кофӣ мешавад».
Ҳадиси дуюм: Имом Аҳмад гуфт: Ҳусайн ба мо ҳадис гуфт, Шайбон ба мо ҳадис гуфт, аз Мансур, аз Рибъӣ, аз Харша ибни Ҳурр, аз Маърур ибни Сувайд, аз Абу Зарр, ки гуфт: Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Оятҳои охири сураи Бақара аз ганҷинаи зери Арш ба ман дода шудаанд; пеш аз ман ба ҳеҷ паёмбаре дода нашуда буданд». Ибни Мардавия низ онро аз ҳадиси Аҷшаъӣ, аз Саврӣ, аз Мансур, аз Рибъӣ, аз Зайд ибни Забён, аз Абу Зарр ривоят кардааст, ки Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Оятҳои охири сураи Бақара аз ганҷинаи зери Арш ба ман дода шудаанд».
Ҳадиси сеюм: Муслим гуфт: Абу Бакр ибни Абушайба ба мо ҳадис гуфт, Абу Усома ба мо ҳадис гуфт, Молик ибни Мағавл ба мо ҳадис гуфт. (Ҳ) Ибни Намир ва Зуҳайр ибни Ҳарб ҳар ду аз Абдуллоҳ ибни Намир ривоят карданд; лафзҳои онҳо наздик ба ҳаманд. Ибни Намир гуфт: Падарам ба мо ҳадис гуфт, Молик ибни Мағавл ба мо ҳадис гуфт, аз Зубайр ибни Адӣ, аз Талҳа, аз Мурра, аз Абдуллоҳ, ки гуфт: Вақте Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам)-ро ба шабонасро бурданд, ӯро ба Сидратулмунтаҳо расонданд.
Он дар осмони шашум аст; ҳар чизе, ки аз замин ба боло бардошта мешавад, то он ҷо мерасад ва аз он ҷо қабул мегардад; ва он чи аз болои он поён оварда мешавад, низ то он ҷо мерасад ва аз он ҷо қабул мешавад. Ӯ гуфт: «Он гоҳ сидраро он чи фаро мегирад, фаро гирифт» [Наҷм, 53:16]. Гуфт: «Он парвонаҳои тилло буданд». Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) се чиз дода шуд: панҷ намоз, оятҳои охири сураи Бақара ва омурзиши гуноҳони ҳалокатбори касоне аз умматаш, ки ба Аллоҳ чизеро шарик наовардаанд.
Ҳадиси чорум: Аҳмад гуфт: Исҳоқ ибни Иброҳими Розӣ ба мо ҳадис гуфт, Салама ибни Фазл ба мо ҳадис гуфт, Муҳаммад ибни Исҳоқ ба ман ҳадис гуфт, аз Язид ибни Абӣ Ҳабиб, аз Мурсад ибни Абдуллоҳи Язанӣ, аз Уқба ибни Омири Ҷуҳанӣ, ки гуфт: Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ба ман фармуд: «Ду ояти охири сураи Бақараро бихон, зеро он дуро аз зери Арш ба ман додаанд». Ин иснод ҳасан аст ва онҳо онро дар китобҳои худ наовардаанд.
Ҳадиси панҷум: Ибни Мардавия гуфт: Абдурраҳмон ибни Муҳаммад ибни Мадин ба мо ҳадис гуфт, Ҳасан ибни Ҷаҳм ба мо хабар дод, Исмоил ибни Амр ба мо хабар дод, Ибни Абӣ Марям ба мо хабар дод, Юсуф ибни Абилҳаҷҷоҷ ба ман ҳадис гуфт, аз Саид, аз Ибни Аббос, ки гуфт: Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ҳар гоҳ охири сураи Бақара ва Оятулкурсиро мехонд, механдид ва мефармуд: «Ин ду аз ганҷинаи Раҳмон дар зери Аршанд».
Ва ҳар гоҳ «Ҳар кас бадӣ кунад, ҷазои онро мегирад» [Нисо, 4:123] ва «Барои инсон ҷуз он чи кӯшидааст, чизе нест ва кӯшиши ӯ ба зудӣ дида мешавад, сипас подоши комил дода мешавад» [Наҷм, 53:39–41]-ро мехонд, «Инно лиллоҳ» мегуфт ва фурӯтан мешуд.
Ҳадиси шашум: Ибни Мардавия гуфт: Абдулбоқӣ ибни Нофеъ ба мо ҳадис гуфт, Исмоил ибни Фазл ба мо хабар дод, Муҳаммад ибни Ҳотам ибни Базӣъ ба мо хабар дод, Ҷаъфар ибни Авн ба мо хабар дод, аз Молик ибни Мағавл, аз Абу Исҳоқ, аз Ҳорис, аз Алӣ, ки гуфт: «Ба гумонам касе, ки Исломро дарк кардааст, то охири сураи Бақараро нахонад, набояд бихобад, зеро он ганҷинаест, ки аз зери Арш ба Паёмбари шумо дода шудааст».
Вакиъ аз Исроил, аз Абу Исҳоқ, аз Умайр ибни Амри Хорифӣ, аз Алӣ ривоят кардааст, ки гуфт: «Гумон намекунам касе, ки Ислом ба ӯ расида ва ақл дорад, бихобад, то Оятулкурсӣ ва оятҳои охири сураи Бақараро нахонад, зеро онҳо аз ганҷинаи зери Аршанд».
Ҳадиси ҳафтум: Абу Исо Тирмизӣ гуфт: Бундор ба мо ҳадис гуфт, Абдурраҳмон ибни Маҳдӣ ба мо ҳадис гуфт, Ҳаммод ибни Салама ба мо ҳадис гуфт, аз Ашъас ибни Абдурраҳмони Ҷармӣ, аз Абу Қилоба, аз Абул-Ашъаси Санъонӣ, аз Нӯъмон ибни Башир, аз Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам), ки фармуд: «Аллоҳ ду ҳазор сол пеш аз офаридани осмонҳо ва замин китобе навишт ва аз он ду оят нозил кард, ки сураи Бақараро бо онҳо ба поён расонд. Дар ҳеҷ хонае се шаб пайи ҳам хонда намешаванд, магар ин ки шайтон ба он наздик намешавад». Сипас Тирмизӣ гуфт: «Ин ҳадис ғариб аст».
Ҳоким низ дар «Мустадрак»-и худ онро аз Ҳаммод ибни Салама бо ҳамин тариқ ривоят карда ва гуфтааст: «Иснодаш бар шарти Муслим саҳеҳ аст, вале онро наовардаанд».
Ҳадиси ҳаштум: Ибни Мардавия гуфт: Абдурраҳмон ибни Муҳаммад ибни Мадин ба мо ҳадис гуфт, Ҳасан ибни Ҷаҳм ба мо хабар дод, Исмоил ибни Амр ба мо хабар дод, Ибни Абӣ Марям ба мо хабар дод, Юсуф ибни Абилҳаҷҷоҷ ба ман ҳадис гуфт, аз Саид, аз Ибни Аббос, ки гуфт: Ҳар гоҳ Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) охири сураи Бақара ва Оятулкурсиро мехонд, механдид ва мефармуд: «Ин ду аз ганҷинаи Раҳмон дар зери Аршанд».
Ва чун «Ҳар кас бадӣ кунад, ҷазои онро мегирад» ва «Барои инсон ҷуз он чи кӯшидааст, чизе нест ва кӯшиши ӯ ба зудӣ дида мешавад, сипас подоши комил дода мешавад» мехонд, «Инно лиллоҳ» мегуфт ва фурӯтан мешуд.
Ҳадиси нӯҳум: Ибни Мардавия гуфт: Абдуллоҳ ибни Муҳаммад ибни Куфӣ ба мо ҳадис гуфт, Аҳмад ибни Яҳё ибни Ҳамза ба мо ҳадис гуфт, Муҳаммад ибни Бакр ба мо ҳадис гуфт, Маккӣ ибни Иброҳим ба мо ҳадис гуфт, Абдуллоҳ ибни Абӣ Ҳумайд ба мо ҳадис гуфт, аз Абу Малиҳ, аз Маъқил ибни Ясор, ки гуфт: Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Фотиҳатулкитоб ва оятҳои охири сураи Бақара аз зери Арш ба ман дода шуданд, ва сураҳои муфассал [сураҳои кӯтоҳи охири Қуръон] нафл ҳастанд».
Ҳадиси даҳум: Дар боби фазилатҳои Фотиҳа қаблан ривояте аз Абдуллоҳ ибни Исо ибни Абдурраҳмон ибни Абӣ Лайло, аз Саид ибни Ҷубайр, аз Ибни Аббос оварда шуд. Ӯ гуфт: Рӯзе Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) назди Ҷабраил буд, ки садои тақ-тақеро аз болояшон шунид. Ҷабраил чашм ба осмон баланд кард ва гуфт: «Ин дарест аз осмон, ки акнун кушода шуд ва пеш аз ин ҳаргиз кушода нашуда буд». Сипас фариштае аз он фуруд омад ва назди Паёмбар омаду гуфт: «Ба ду нуре, ки ба ту дода шудаанд ва пеш аз ту ба ҳеҷ паёмбаре дода нашудаанд, мужда бод: Фотиҳатулкитоб ва оятҳои охири сураи Бақара.
Ҳеҷ ҳарферо аз онҳо намехонӣ, магар ин ки подоши он ба ту дода мешавад». Муслим ва Насоӣ онро ривоят кардаанд ва ин лафзи Насоӣ аст.
Пас, сухани Аллоҳи Таоло: «Паёмбар ба он чи аз ҷониби Парвардигораш бар ӯ нозил шудааст, имон овард» хабарест дар бораи имони Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ба он. Ибни Ҷарир гуфт: Башр ба мо ҳадис гуфт, Язид ба мо ҳадис гуфт, Саид аз Қатода ривоят кард, ки гуфт: Ба мо нақл шудааст, ки чун ин оят нозил шуд, Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Бар ӯ лозим аст, ки имон оварад».
Ҳоким дар «Мустадрак»-и худ ривоят кардааст: Абу Назр Фақиҳ ба мо ҳадис гуфт, Муоз ибни Наҷда Қурашӣ ба мо ҳадис гуфт, Халлод ибни Яҳё ба мо ҳадис гуфт, Абу Ақил ба мо ҳадис гуфт, аз Яҳё ибни Абӣ Касир, аз Анас ибни Молик, ки гуфт: Вақте ин оят бар Паёмбар нозил шуд: «Паёмбар ба он чи аз ҷониби Парвардигораш бар ӯ нозил шудааст, имон овард», Паёмбар фармуд: «Бар ӯ воҷиб аст, ки имон оварад». Сипас Ҳоким гуфт: «Иснодаш саҳеҳ аст, вале онро наовардаанд».
Сухани Ӯ: «ва муъминон» ба «Паёмбар» пайваст шудааст. Сипас дар бораи ҳамаи онҳо хабар дод: «Ҳама ба Аллоҳ, фариштагонаш, китобҳояш ва паёмбаронаш имон оварданд. Миёни ҳеҷ яке аз паёмбаронаш тафовут намегузоранд». Муъминон имон доранд, ки Аллоҳ Ягона, Беҳамто ва Бениёз аст; маъбуде ҷуз Ӯ ва Парвардигоре ғайр аз Ӯ нест.
Онҳо ҳамаи паёмбарон ва расулон ва китобҳои нозилшуда аз осмон бар бандагони фиристода ва паёмбари Аллоҳро тасдиқ мекунанд. Миёни ҳеҷ яке аз онҳо тафовут намегузоранд, ки ба баъзе имон оварда, баъзеро инкор кунанд; балки ҳамаи онҳо назди муъминон ростгӯ, некӯкор, ҳидоятёфта ва ҳидоятгар ба роҳҳои некӣ ҳастанд. Агарчӣ шариати баъзе аз онҳо бо иҷозати Аллоҳ шариати дигареро насх мекард, то ин ки ҳамаи шариатҳо бо шариати Муҳаммад (саллаллоҳу алайҳи ва саллам), хотами паёмбарон ва расулон, насх шуданд.
Қиёмат дар ҳоле барпо мешавад, ки мардум бар шариати ӯ ҳастанд ва ҳамеша гурӯҳе аз умматаш бар ҳақ ошкору устувор мемонанд.
«Ва гуфтанд: “Шунидем ва итоат кардем”», яъне сухани Туро, эй Парвардигори мо, шунидем, фаҳмидем ва ба он амал карда, тақозои онро ба ҷо овардем. «Омурзиши Туро, эй Парвардигори мо, мехоҳем» — дархости бахшиш, раҳмат ва лутф аст. Ибни Абӣ Ҳотим гуфт: Алӣ ибни Ҳарб ал-Мавсилӣ ба мо ҳадис гуфт, Ибни Фузайл ба мо ҳадис гуфт, аз Ато ибни Соиб, аз Саид ибни Ҷубайр, аз Ибни Аббос дар бораи сухани Аллоҳ: «Паёмбар ба он чи аз ҷониби Парвардигораш бар ӯ нозил шудааст, имон овард ва муъминон…» то сухани Ӯ «Омурзиши Туро, эй Парвардигори мо, мехоҳем» ривоят кард, ки гуфт: «Ман шуморо омурзидам».
«Ва бозгашт ба сӯи Туст», яъне бозгашту бозмаош дар рӯзи барпо шудани ҳисоб ба сӯи Туст.
Ибни Ҷарир гуфт: Ибни Ҳамид ба мо ҳадис гуфт, Ҷарир ба мо ҳадис гуфт, аз Баён, аз Ҳаким, аз Ҷобир, ки гуфт: Вақте бар Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ояти «Паёмбар ба он чи аз ҷониби Парвардигораш бар ӯ нозил шудааст, имон овард ва муъминон; ҳама ба Аллоҳ, фариштагонаш, китобҳояш ва паёмбаронаш имон оварданд. Миёни ҳеҷ яке аз паёмбаронаш тафовут намегузорем» ва «Гуфтанд: шунидем ва итоат кардем. Омурзиши Туро, эй Парвардигори мо, мехоҳем ва бозгашт ба сӯи Туст» нозил шуд, Ҷабраил гуфт: «Аллоҳ ситоиши Туро ва уммататро ба некӣ баён кард; пас, аз Ӯ бихоҳ, ба ту медиҳад».
Он гоҳ Паёмбар пурсид: «Аллоҳ ҳеҷ касро ҷуз ба андозаи тавонаш таклиф намекунад» то поёни оят.
Ҳадиси ёздаҳум: Абу Муҳаммад Абдуллоҳ ибни Абдурраҳмон Доримӣ дар «Муснад»-и худ гуфт: Абу Муғира ба мо ҳадис гуфт, Сафвон ба мо ҳадис гуфт, Айфаъ ибни Абдуллоҳи Калоӣ ба мо ҳадис гуфт, ки марде гуфт: «Эй Расули Аллоҳ, кадом оят дар Китоби Аллоҳ бузургтар аст?» Фармуд: «Оятулкурсӣ: “Аллоҳ, маъбуде ҷуз Ӯ нест, Зинда ва Пойдор аст”». Гуфт: «Кадом ояти Китоби Аллоҳро дӯст медорӣ, ки ба ту ва умматат бирасад?» Фармуд: «Охири сураи Бақара.
Дар он ҳеҷ хайре аз дунё ва охират нест, магар ин ки онро дар бар гирифтааст».
Сухани Ӯ: «Аллоҳ ҳеҷ касро ҷуз ба андозаи тавонаш таклиф намекунад», яъне касеро болотар аз тавонаш мукаллаф намесозад. Ин аз лутфу меҳрубонӣ ва эҳсони Ӯ ба махлуқоташ аст. Ин оят ҳукмеро, ки саҳоба аз он бим доштанд, насх карда ва бардоштааст; он сухани Ӯст: «Агар он чиро дар дилҳои худ доред ошкор кунед ё пинҳон доред, Аллоҳ шуморо бар он бозхост мекунад». Яъне Ӯ ҳарчанд ҳисоб мекунад ва мепурсад, танҳо барои он азоб медиҳад, ки шахс қодир аст онро аз худ дур кунад.
Аммо он чиро, ки дур кардан имкон надорад, аз қабили васвасаҳои нафс ва андешаҳои он, инсон ба он мукаллаф нест. Нафрат доштан аз васвасаи бад нишонаи имон аст. «Он чи касб кардааст, ба суди ӯст», яъне аз некӣ; «ва он чи ба даст овардааст, ба зиёни ӯст», яъне аз бадӣ. Ин ҳукм дар бораи амалҳоест, ки зери таклиф қарор мегиранд.
Сипас Аллоҳи Таоло бандагонашро ба дуо кардан ба даргоҳаш роҳнамоӣ кард ва кафолат дод, ки дархосташонро иҷобат мекунад. Ӯ ба онҳо омӯхт, ки бигӯянд: «Парвардигоро, агар…», яъне агар фарзеро аз рӯи фаромӯшӣ тарк карда бошем ё аз рӯи фаромӯшӣ ҳаромеро анҷом дода бошем, «ё хато карда бошем», яъне дар амал ба роҳи дуруст нарасида бошем, зеро ҳукми шаръии онро намедонистем. Дар «Саҳеҳи Муслим» аз ҳадиси Абу Ҳурайра пештар омадааст: «Аллоҳ гуфт: “Оре”». Ва дар ҳадиси Ибни Аббос омадааст: «Аллоҳ гуфт: “Қабул кардам”».
Ибни Моҷа дар «Сунан»-и худ ва Ибни Ҳиббон дар «Саҳеҳ»-и худ аз ҳадиси Абу Амр Авзоӣ, аз Ато ривоят кардаанд; Ибни Моҷа дар ривояти худ онро аз Ибни Аббос овардааст, Табаронӣ ва Ибни Ҳиббон бошад, аз Ато, аз Убайд ибни Умайр, аз Ибни Аббос ривоят кардаанд, ки Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Аллоҳ аз уммати ман хато, фаромӯшӣ ва он чиро, ки ба он маҷбур карда шудаанд, бардоштааст». Ин ҳадис аз роҳҳои дигар низ ривоят шудааст, аммо Аҳмад ва Абу Ҳотим онро заиф шумурдаанд; Аллоҳ донотар аст.
Ибни Абӣ Ҳотим гуфт: Падарам ба мо ҳадис гуфт, Муслим ибни Иброҳим ба мо ҳадис гуфт, Абу Бакр Ҳузалӣ ба мо ҳадис гуфт, аз Шаҳр, аз Умми Дардо, аз Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам), ки фармуд: «Аллоҳ барои уммати ман се чизро бахшидааст: хато, фаромӯшӣ ва он чи ба он маҷбур карда шудаанд». Абу Бакр гуфт: Инро ба Ҳасан нақл кардам. Ӯ гуфт: «Оре, магар ин оятро намехонӣ: “Парвардигоро, агар фаромӯш кардем ё хато намудем, моро бозхост макун”».
«Парвардигоро, бар мо бори гарон магузор, чунон ки бар касоне, ки пеш аз мо буданд, ниҳодӣ», яъне аз корҳо он чиро, ки душвор аст бар мо воҷиб макун, ҳарчанд тавони анҷомашро дошта бошем; монанди занҷирҳо ва бори гароне, ки барои умматҳои пеш аз мо дар шариат муқаррар карда будӣ. Паёмбарат Муҳаммад (саллаллоҳу алайҳи ва саллам), паёмбари раҳмат, ба дине фиристода шуд, ки осон, рост ва нарм аст; Ӯ аз шариати худ занҷиру бори гаронро бардошт. Дар «Саҳеҳи Муслим» аз Абу Ҳурайра, аз Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) собит шудааст, ки Аллоҳ фармуд: «Оре».
Ва аз Ибни Аббос, аз Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ривоят шудааст, ки Аллоҳ фармуд: «Қабул кардам». Дар чандин ривоят аз Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) омадааст, ки фармуд: «Ман бо дини яктопарастонаи осону нарм фиристода шудаам».
«Парвардигоро, он чиро, ки тоқати онро надорем, бар мо магузор», яъне дар таклифҳо, мусибатҳо ва балоҳо моро ба чизе мубтало макун, ки қудрати бардоштанашро надорем. Макҳул дар бораи ин сухан гуфт: «Ғурбат ва шаҳват». Ибни Абӣ Ҳотим онро ривоят кардааст. Дар як ривоят Аллоҳ фармудааст: «Оре», ва дар ҳадиси дигар: «Қабул кардам».
«Ва моро бибахш», яъне дар он чи миёни мосту Туст, аз кӯтоҳӣ ва лағзишҳои мо, ки аз онҳо огоҳӣ дорӣ, даргузар. «Ва моро биёмурз», яъне дар он чи миёни мосту бандагонат ҳаст, гуноҳҳо ва корҳои бади моро бар онҳо ошкор макун. «Ва ба мо раҳм кун», яъне дар оянда бо тавфиқи Худ моро ба гуноҳи дигар гирифтор макун. Аз ҳамин рӯ гуфтаанд: гуноҳкор ба се чиз ниёз дорад: Аллоҳ он чиро, ки миёни ӯву Аллоҳ аст, бибахшад; гуноҳашро аз бандагонаш пӯшонад, то дар миёни онҳо расво нашавад; ва ӯро нигоҳ дорад, то ба гуноҳи монанди он гирифтор нагардад.
Дар ҳадис пештар омадааст, ки Аллоҳ фармуд: «Оре» ва дар ҳадиси дигар: «Қабул кардам».
«Ту ёри моӣ», яъне Ту дӯсту ёвар ва пуштибони моӣ; бар Ту таваккал кардем, аз Ту ёрӣ металабем ва такяи мо бар Туст. Ҳеҷ нерӯ ва тавоноие барои мо ҷуз ба ёрии Ту нест. «Пас, моро бар гурӯҳи кофирон пирӯз гардон», яъне бар касоне, ки динатро инкор карданд, ягонагии Туро напазируфтанд, рисолати паёмбаратро инкор карданд, ғайри Туро парастиданд ва аз бандагонат барои Ту шарик қарор доданд. Пас, моро бар онҳо пирӯз гардон ва оқибатро дар дунё ва охират ба нафъи мо қарор деҳ.
Аллоҳ фармуд: «Оре». Дар ҳадисе, ки Муслим аз Ибни Аббос ривоят кардааст, омадааст: «Аллоҳ гуфт: “Қабул кардам”». Ибни Ҷарир гуфт: Мусанно ибни Иброҳим ба ман ҳадис гуфт, Абу Нуъайм ба мо ҳадис гуфт, Суфён аз Абу Исҳоқ ривоят кард, ки Муоз (разияллоҳу анҳу) ҳар гоҳ ин сураро ба поён мерасонд ва ба «Пас, моро бар гурӯҳи кофирон пирӯз гардон» мерасид, мегуфт: «Омин». Вакиъ низ аз Суфён, аз Абу Исҳоқ, аз марде, аз Муоз ибни Ҷабал ривоят кардааст, ки чун сураи Бақараро ба поён мерасонд, мегуфт: «Омин». Мо фаромӯш кардем.
Тафсири ал-Бағавӣ
Сухани Аллоҳи Таоло: «Паёмбар имон овард», яъне тасдиқ кард, «ба он чи аз ҷониби Парвардигораш бар ӯ нозил шудааст ва муъминон; ҳама ба Аллоҳ имон оварданд». Яъне ҳар яке аз онҳо имон овард; аз ин рӯ феълро ба шакли танҳо овард. «Ва фариштагонаш, китобҳояш ва паёмбаронаш». Ҳамза ва Кисоӣ «китобаш» [ба шакли танҳо] хонданд, яъне Қуръон.
Ва гуфтаанд, ки маънои он ҷамъ аст, ҳарчанд бо шакли танҳо зикр шудааст; монанди сухани Аллоҳи Таоло: «Аллоҳ паёмбаронро муждадиҳанда ва бимдиҳанда фиристод ва ҳамроҳи онҳо китобро нозил кард» [Бақара, 2:213]. Дигар қориён «китобҳояш»-ро ба шакли ҷамъ хонданд, чунон ки дар ояти «ва фариштагонаш, китобҳояш ва паёмбаронаш» [Нисо, 4:136] омадааст.
«Миёни ҳеҷ яке аз паёмбаронаш тафовут намегузорем», яъне ба баъзе имон оварда, баъзеро инкор намекунем, чунон ки яҳудиён ва насрониён карданд. Дар ин ҷо ҳазфе ҳаст; тақдираш ин аст: «Мегӯянд: миёни ҳеҷ яке аз паёмбаронаш тафовут намегузорем». Яъқуб «ло юфарриқу» [бо ё] хонд; дар ин сурат хабар аз Паёмбар аст ё маънояш ин аст, ки ҳамаи онҳо тафовут намегузоранд. «Миёни ҳеҷ яке» гуфтааст, на «миёни ҳеҷ кадоме», зеро «аҳад» барои танҳо ва ҷамъ ба кор меравад.
Аллоҳи Таоло мефармояд: «Пас, ҳеҷ яке аз шумо аз он боздорандагони мо нест» [Ҳоққа, 69:47].
«Ва гуфтанд: “Шунидем”», яъне сухани Туро; «ва итоат кардем», яъне фармони Туро. Аз Ҳаким, аз Ҷобир (разияллоҳу анҳумо) ривоят шудааст, ки вақте ин оят нозил шуд, Ҷабраил (алайҳиссалом) ба Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) гуфт: «Аллоҳ туро ва уммататро ба некӣ ситоиш кард; пас, аз Ӯ бихоҳ, ба ту медиҳад». Он гоҳ бо роҳнамоии Аллоҳи Таоло пурсид: «Омурзиши Туро мехоҳем». Ин калима масдари мансуб аст; яъне «Моро биёмурз, омурзиши Туро» ё «Аз Ту омурзишатро мехоҳем». «Эй Парвардигори мо, ва бозгашт ба сӯи Туст».
«Аллоҳ ҳеҷ касро ҷуз ба андозаи тавонаш таклиф намекунад». Зоҳири оят ҷавоби дархост аст ва дар он савол ҳазф шудааст; гӯё гуфта бошанд: «Моро ҷуз ба андозаи тавонамон таклиф макун». Ва посух чунин омад: «Аллоҳ ҳеҷ касро ҷуз ба андозаи тавонаш таклиф намекунад», яъне ба андозаи нерӯяш. «Вусъ» чизест, ки инсон метавонад онро бардорад ва барояш тангӣ намеорад.
Дар тафсири он ихтилоф кардаанд. Ибни Аббос, Ато ва аксари муфассирон гуфтаанд: мақсад аз он ҳадиси нафс аст, ки дар сухани Аллоҳи Таоло «Агар он чиро дар дилҳои худ доред ошкор кунед» зикр шудааст; чунон ки пештар баён кардем. Аз Ибни Аббос (разияллоҳу анҳумо) ривоят шудааст, ки гуфт: мақсад танҳо муъминонанд; кори динашон бар онҳо осон карда шуд ва танҳо ба он чи метавонанд мукаллаф шуданд. Ҳамон тавр ки Аллоҳи Таоло фармудааст: «Аллоҳ барои шумо осониро мехоҳад ва душвориро барои шумо намехоҳад» [Бақара, 2:185].
Ва фармудааст: «Ва дар дин бар шумо ҳеҷ тангие қарор надодааст» [Ҳаҷ, 22:78].
Аз Суфён ибни Уяйна дар бораи сухани Аллоҳи Азза ва Ҷалла: «Аллоҳ ҳеҷ касро ҷуз ба андозаи тавонаш таклиф намекунад» пурсиданд. Гуфт: «Ҷуз ба андозаи осониаш; Ӯро болотар аз тавонаш мукаллаф накард». Ин сухани нек аст, зеро «вусъ» чизест поёнтар аз ҳадди ниҳоии тавон.
Сухани Аллоҳи Таоло: «Он чи касб кардааст, ба суди ӯст», яъне ҳар кори неке, ки нафс анҷом додааст, подошу савоби он ба нафъи ӯст; «ва он чи касб кардааст, ба зиёни ӯст», яъне бадӣ; бори гуноҳаш бар ӯст.
«Парвардигоро, моро бозхост макун», яъне моро ҷазо мадеҳ. «Агар фаромӯш кардем» — баъзеҳо онро фаромӯшӣ ба маънои саҳв донистаанд. Калбӣ гуфт: банӣ Исроил ҳар гоҳ чизеро аз он чи ба он амр шуда буданд фаромӯш мекарданд ё хато менамуданд, фавран ҷазо медиданд; бинобар он гуноҳ, чизе аз хӯрок ё нӯшокӣ бар онҳо ҳаром карда мешуд. Пас, Аллоҳ муъминонро амр кард, ки аз Ӯ бихоҳанд, ки онҳоро барои чунин корҳо бозхост накунад.
Ва гуфтаанд, ки «фаромӯшӣ» дар ин ҷо ба маънои тарк кардан аст, чунон ки Аллоҳи Таоло мефармояд: «Онҳо Аллоҳро фаромӯш карданд, пас Ӯ низ онҳоро фаромӯш кард» [Тавба, 9:67].
«Ё хато кардем» — гуфта шудааст, ки маънояш қасд ва амд аст; мегӯянд: «Фалонӣ хато кард», вақте ки қасдан анҷом дода бошад. Аллоҳи Таоло фармудааст: «Ба дурустӣ, куштани фарзандонашон кори бисёр хатост» [Исро, 17:31]. Ато гуфт: «Агар фаромӯш кардем ё хато намудем» яъне агар надонистем ё қасдан анҷом додем. Аксари муфассирон онро ба хатое тафсир кардаанд, ки аз ҷаҳлу саҳв сар мезанад, зеро гуноҳи қасдӣ бахшида намешавад, балки ба хости Аллоҳ вогузор аст; аммо хато бахшида шудааст.
Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Аз уммати ман хато, фаромӯшӣ ва он чи ба он маҷбур карда шудаанд, бардошта шудааст».
Сухани Аллоҳи Таоло: «Парвардигоро, бар мо бори гарон магузор», яъне аҳду паймони вазнинеро бар мо қарор мадеҳ, ки аз иҷрояш оҷиз бошем ва ба сабаби шикастану тарк кардани он азобамон диҳӣ; «чунон ки бар касоне, ки пеш аз мо буданд, ниҳодӣ», яъне яҳудиён. Онҳо онро иҷро накарданд ва аз ин рӯ ҷазо дода шуданд. Ин сухани Муҷоҳид, Ато, Қатода, Суддӣ, Калбӣ ва гурӯҳе дигар аст. Сухани Аллоҳи Таоло далели он аст: «Ва бар ин [аҳд] паймони Маро пазируфтед» [Оли Имрон, 3:81], яъне аҳди Маро.
Ва гуфта шудааст, ки маънояш ин аст: корро бар мо сахт ва танг магир, чунон ки бар касоне, ки пеш аз мо буданд, яъне яҳудиён, сахт гирифтӣ. Зеро Аллоҳ бар онҳо панҷоҳ намоз фарз карда буд; амр фармуда буд, ки чоряки молҳояшонро закот диҳанд; агар наҷосат ба либосашон мерасид, бояд онро мебуриданд; агар гуноҳе мекарданд, субҳонгоҳ гуноҳашон бар дари хонаҳояшон навишта мешуд ва монанди инҳо аз таклифҳои вазнин ва занҷирҳо буданд. Ин маънои сухани Усмон, Ато, Молик ибни Анас, Абу Убайда ва гурӯҳе дигар аст.
Далелаш сухани Аллоҳи Таолост: «Бори гарон ва занҷирҳоеро, ки бар онҳо буд, аз онҳо бармедорад» [Аъроф, 7:157]. Ва гуфта шудааст: «иср» гуноҳест, ки тавбае барои он нест; маънояш ин аст: моро аз чунин гуноҳ нигоҳ дор. Асли калима ба маънои бастан ва устувор кардан аст.
Сухани Аллоҳи Таоло: «Парвардигоро, он чиро, ки тоқати таҳаммулашро надорем, бар мо магузор», яъне аз корҳои ибодӣ чизеро, ки тавони онро надорем, бар мо воҷиб макун. Ва гуфта шудааст, ки мақсад ҳадиси нафс ва васваса аст. Аз Макҳул нақл шудааст, ки гуфт: «Он шаҳват аст». Пурсиданд: «Шаҳват чист?»
Гуфтанд: «Шиддати хоҳиш». Аз Иброҳим нақл шудааст, ки гуфт: «Ишқ аст». Муҳаммад ибни Абдулваҳҳоб гуфт: «Ошиқӣ аст». Ибни Ҷурайҷ гуфт: «Маймуну хук гардонида шудан». Ва гуфта шудааст: «Шод шудани душманон аз мусибати мо»; низ гуфта шудааст: «Ҷудоӣ ва қатъи робита». Аз он ба Аллоҳ паноҳ мебарем.
«Ва моро бибахш», яъне аз гуноҳонамон даргузар ва онҳоро аз байн бибар. «Ва моро биёмурз», яъне гуноҳонамонро бипӯшон ва моро расво макун. «Ва ба мо раҳм кун», зеро мо амалро танҳо бо итоати Ту ба ҷо меоварем ва гуноҳро танҳо бо раҳмати Ту тарк карда метавонем. «Ту ёвари моӣ», яъне ёвар, нигаҳбон ва корсози моӣ. «Пас, моро бар гурӯҳи кофирон пирӯз гардон».
Саид ибни Ҷубайр аз Ибни Аббос (разияллоҳу анҳумо) дар бораи сухани Аллоҳи Азза ва Ҷалла: «Омурзиши Туро, эй Парвардигори мо, мехоҳем» ривоят кардааст, ки Аллоҳи Таоло фармуд: «Шуморо омурзидам». Дар бораи «Моро бозхост макун, агар фаромӯш кардем ё хато намудем» фармуд: «Шуморо бозхост намекунам». Дар бораи «Парвардигоро, бар мо бори гарон магузор» фармуд: «Бар шумо бори гарон намегузорам». Дар бораи «Ва он чиро, ки тоқати таҳаммулашро надорем, бар мо магузор» фармуд: «Бар шумо намегузорам».
Дар бораи «Ва моро бибахш» то охири оят фармуд: «Шуморо бахшидам, омурзидам, раҳм кардам ва бар гурӯҳи кофирон ёрӣ додам».
Ҳар гоҳ Муоз ибни Ҷабал сураи Бақараро ба поён мерасонд, мегуфт: «Омин». Исмоил ибни Абдулқоҳир ба мо хабар дод, гуфт: Абу Ғофир ибни Муҳаммад ба мо хабар дод, гуфт: Муҳаммад ибни Исо Ҷулудӣ ба мо хабар дод, гуфт: Иброҳим ибни Муҳаммад ибни Суфён ба мо хабар дод, гуфт: Муслим ибни Ҳаҷҷоҷ ба мо хабар дод, гуфт: Абу Бакр ибни Абушайба ба мо хабар дод, Абу Усома ба ман ҳадис гуфт, Молик ибни Мағавл аз Зубайр ибни Адӣ, аз Талҳа ибни Алӣ ибни Мусарриф, аз Мурра, аз Абдуллоҳ ривоят кард, ки гуфт: Вақте Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам)-ро ба шабонасро бурданд, ӯро ба Сидратулмунтаҳо расонданд.
Он дар осмони шашум аст; ҳар чизе, ки аз замин ба боло бардошта мешавад, то он ҷо мерасад ва аз он ҷо қабул мегардад; ва он чи аз болои он поён оварда мешавад, низ то он ҷо мерасад ва аз он ҷо қабул мешавад. Ӯ гуфт: «Сидраро он чи фаро мегирад, фаро гирифт» [Наҷм, 53:16]. Гуфт: «Парвонаҳои тилло». Ва ба Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) се чиз дода шуд: панҷ намоз, оятҳои охири сураи Бақара ва омурзиши гуноҳони ҳалокатбори касоне аз умматаш, ки ба Аллоҳ чизеро шарик наовардаанд. Гуноҳони ҳалокатбор яъне гуноҳони кабира.
Дар «Саҳеҳи Муслим» (№ 126) аз Ибни Аббос ривоят шудааст, ки фариштае аз осмон фуруд омад ва ба Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) гуфт: «Ба ду нур мужда бод… Инҳо сураи “Ал-Фотиҳа” ва оятҳои охири сураи “Ал-Бақара” мебошанд».