آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ، وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ، وَمَلَائِكَتِهِ، وَكُتُبِهِ، وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ، وَقَالُوا سَمِعْنَا، وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ. رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ، وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ. رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا، إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا. رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا. رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ، وَاعْفُ عَنَّا، وَاغْفِرْ لَنَا، وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا، فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ.
آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ
ශ්රව්යය පූරණය කළ නොහැකි විය. පසුව උත්සාහ කරන්න.
ධර්ම දූතයා තම පරමාධිපති ගෙන් තමන් වෙත පහළ කරනු ලැබූ දෑ පිළිබඳ ව විශ්වාස කළේය. විශ්වාසවන්තයින් ද (විශ්වාස කළෝය.) සියල්ලෝම අල්ලාහ්ව ද ඔහුගේ දේව ග්‍රන්ථ ද ඔහුගේ ධර්ම දූතයින්ව ද විශ්වාස කළෝය. ඔහුගේ රසූල්වරුන් අතුරින් කිසිවෙකු අතර හෝ අපි වෙනස්කම් ඇති නොකරන්නෙමු. තවද අපි සවන් දුනිමු. අවනත වූයෙමු අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි, ඔබෙන් සමාව පතන්නෙමු. තවද යොමු වන ස්ථානය ඇත්තේ ඔබ වෙතය යැයි ඔවුහු පැවසුවෝය. අල්ලාහ් කිසිදු ආත්මයකට එහි හැකියාව අනුව මිස (නියමයන්) පටවන්නේ නැත. එය ඉපැයූ දෑ එයටය. එයට එරෙහිව ඉපැයූ දෑ ද එයටය. අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි, අප අමතක කළේ නම් හෝ අප වරදක් කළේ නම් අපව දඬුවමට ග්‍රහණය නොකරනු මැනව. තවද අපට පෙර සිටියවුන් මත කවර දෙයක් ඔබ උසුලන්නට සැලැස්වූයේ ද එවැනි බරක් උසුලන්නට නොසලස්වනු මැනව ! කවර දෙයක් අපට සිදු කිරීමට ශක්තිය නොමැත්තේ ද එවැන්නක් අප මත නොපටවනු මැනව ! (අප කළ වැරදි) අපගෙන් නොසලකා හරිනු මැනව ! තවද අපට සමාව දෙනු මැනව ! තවද අපට කරුණා කරනු මැනව ! ඔබ අපගේ භාරකරුය. එබැවින් දේව ප්‍රතික්ෂේපිත පිරිසට එරෙහි ව අපට උදව් කරනු මැනව !
මෙහි «ගුෆ්රානක» (غُفْرَانَكَ — ඔබගෙන් සමාව පතන්නෙමු) යන ප්‍රතිස්ථාපක මාස්දරය (මස්දර්) පසුව «ලා තුආඛිذ්නා» (لَا تُؤَاخِذْنَا — අපට දඬුවම් නොකරනු මැනව) යන තහනම් ප්‍රකාශයත් «වඉෆු අන්නා» (وَاعْفُ عَنَّا — අපට සමාව දෙනු මැනව) යන අයැදීමත් පැමිණේ. මේවා සූරා අල්-බකරාහි අවසානයේ ඇති ශ්‍රේෂ්ඨ ආයාත් දෙකයි.
ෂේක් අබ්දුර්රහ්මාන් අස්-සාඉදීගේ තෆ්සීර්
«තවද ඔබලාගේ සිත් තුළ ඇති දෑ හෙළි කළත්, සඟවා තැබුවත්, අල්ලාහ් ඒ පිළිබඳව ඔබලාගෙන් ගණන් විමසනු ඇත» යන අල්ලාහ්ගේ ප්‍රකාශය පහළ වූ විට, මුස්ලිම්වරුන්ට එය බරපතළ විය. සිත තුළ ඇති ස්ථිර හෝ තාවකාලික සිතුවිලි සහ වෙනත් දෑ සම්බන්ධයෙන්ද තමන් වගකීමට ලක් වනු ඇතැයි ඔවුහු සිතූහ. එවිට මේ ආයතයෙන් අල්ලාහ් ඔවුන්ට දැනුම් දුන්නේ, «අල්ලාහ් කිසිදු ආත්මයකට එහි හැකියාවට අනුව මිස [බරක්] පටවන්නේ නැත» යනුවෙනි. එනම්, එහි ශක්තියට දරාගත හැකි දෙයක් මිස එයට බරක් හෝ දුෂ්කරතාවක් නොපටවයි.
උත්තරීතර අල්ලාහ් මෙසේද පවසා ඇත: «ඔහු දහම තුළ ඔබලාට කිසිදු දුෂ්කරතාවක් ඇති කර නැත» (අල්-හජ් 22:78).
නියෝග සහ තහනම්වල මූලික ස්වභාවය ආත්මයන්ට දුෂ්කර වන දෑ නොවේ. ඒවා ආත්මයන්ට පෝෂණයද, ශරීරවලට ඖෂධද, හානියෙන් වැළකීමට ආරක්ෂාවද වේ. එබැවින් අල්ලාහ් තම කරුණාවෙන් හා උපාකාරයෙන් ගැත්තන්ට නියෝග කළේය. ඊට අමතරව, දුෂ්කරතාව ඇති විය හැකි යම් නිදහසට කරුණු ඇති වූ විට, වගකීමෙන් සම්පූර්ණයෙන් නිදහස් කිරීමෙන් හෝ එයින් කොටසක් ඉවත් කිරීමෙන් පහසුකම් සලසයි. රෝගීන්ට, මගීන්ට සහ වෙනත් අයට දෙන සහන ඊට නිදසුන්ය.
ඉන්පසු උත්තරීතර අල්ලාහ් දැනුම් දෙන්නේ, සෑම ආත්මයකටම එය උපයාගත් යහපත හිමි වන බවත්, එය උපයාගත් අයහපතේ බර එය මත ඇති බවත්ය. කිසිදු බර උසුලන්නියක් තවත් අයෙකුගේ බර නොඋසුලයි; ගැත්තෙකුගේ යහපත් ක්‍රියාද වෙනත් කෙනෙකුට අහිමි නොවේ. යහපත සම්බන්ධයෙන් «කසබත්» යන වචනය භාවිත කිරීමෙන්, සුළු උත්සාහයකින්—හෘදයේ අභිප්‍රාය පමණින් වුවද—යහපත් ක්‍රියාවක ප්‍රතිඵලය පුද්ගලයාට ලැබෙන බව දක්වයි. අයහපත සම්බන්ධයෙන් «ඉක්තසබත්» යන වචනය භාවිත කර ඇත්තේ, එය සිදු කර එයට උත්සාහයක් දරන තුරු අයහපත් ක්‍රියාව පුද්ගලයාට ලියා නොතබන බව පෙන්වීමටය.
ධර්ම දූතයා සහ ඔහු සමඟ සිටි විශ්වාසවන්තයින් විශ්වාස කළ බවත්, සෑම ක්‍රියාකරුවෙකුම තම ක්‍රියාව අනුව ප්‍රතිඵල ලබන බවත් උත්තරීතර අල්ලාහ් දැනුම් දුන්නේය. මිනිසා අඩුපාඩු, වරද සහ අමතකවීමකට ලක්විය හැකි බැවින්ද, අල්ලාහ් අපට දරාගත හැකි දෑ පමණක් පවරන බව දැනුම් දී ඇති බැවින්ද, ඒ අනුව විශ්වාසවන්තයින්ගේ ප්‍රාර්ථනාව ඔහු සඳහන් කළේය. අල්ලාහ් එම ප්‍රාර්ථනාවට පිළිතුරු දෙමින් «මම එය ඉටු කළෙමි» යැයි පැවසූ බව ධර්ම දූතයා (සල්ලල්ලාහු අලයිහි වසල්ලම්) දැනුම් දුන්නේය.
«අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි, අප අමතක කළේ නම් හෝ වරදක් කළේ නම් අපට දඬුවම් නොකරනු මැනව.» මේ දෙක අතර වෙනස මෙයයි: අමතකවීම යනු අණ කරනු ලැබූ දෙයක් පිළිබඳ සිතට අමතක වීම නිසා එය අතහැර දැමීමයි. වරද යනු, කිරීමට අවසර ඇති දෙයක් කිරීමට අදහස් කළත්, නොකළ යුතු ආකාරයට එය සිදුවීමයි. අල්ලාහ් මේ දෙකෙන් සිදුවන දෑ තම කරුණාවෙන් හා උපාකාරයෙන් මෙම සමූහයට සමාව දී ඇත.
ඒ අනුව, පැහැරගත් ඇඳුමකින් හෝ අපිරිසිදු ඇඳුමකින් සලාතය ඉටු කළ කෙනෙකු, තම ශරීරයේ ඇති අපිරිසිදුකම අමතක වූ කෙනෙකු, සලාතයේදී අමතකව කතා කළ කෙනෙකු, අමතකව උපවාසය බිඳ දමන දෙයක් කළ කෙනෙකු, හෝ හානියක් සිදු නොකරන ඉහ්රාම් තහනම් ක්‍රියාවක් අමතකව කළ කෙනෙකුට සමාව ලැබේ. දිවුරා තහනම් කළ දෙය අමතකව කළත් දිවුරීම කඩ කළ බවට දඬුවමක් නොපැවරේ. යම් පුද්ගලයෙකු වරදින් තවත් කෙනෙකුගේ ජීවිතය හෝ දේපළ විනාශ කළහොත්, එයට පාපයක් නොමැති නමුත්, විනාශ කිරීම නිසා ඇති වන වන්දි වගකීම පවතී. «බිස්මිල්ලාහ්» කීම අවශ්‍ය වන අවස්ථාවල එය අමතකව අත්හැරියද හානියක් නැත.
«අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි, අප මත බරක් නොපටවනු මැනව» යනු දුෂ්කර නියමයන් නොපටවන ලෙස කරන ඉල්ලීමයි. «අපට පෙර සිටියවුන් මත එය පටවනු ලැබුවාක් මෙන්» යනුවෙන්ද ඔවුහු පවසති. සැබැවින්ම අල්ලාහ් එසේ කර ඇත. පෙර සිටි සමූහයන්ට නොදුන් සහන, පවිත්‍රතාව සහ නමස්කාර කටයුතු සම්බන්ධයෙන් මෙම සමූහයට ඔහු ලබා දී ඇත.
«අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි, අපට දරාගත නොහැකි දෙයක් අප මත නොපටවනු මැනව.» අල්ලාහ් එය ඉටු කර ඇත; ඔහුටම සියලු ප්‍රශංසා හිමිය. «අපට සමාව දෙනු මැනව, අපට ක්ෂමා කරනු මැනව, අපට කරුණා කරනු මැනව.» ක්ෂමාව සහ සමාව දීමෙන් අහිතකර දෑ හා විපත් වැළකේ. කරුණාවෙන් කටයුතු යහපත් වේ.
«ඔබ අපගේ භාරකරුය.» එනම්, අපව ඇති කර නිර්මාණය කළ දා පටන් ඔබ අපගේ පරමාධිපතියාණන්ය, අපගේ හිමිකරුය, අපගේ දෙවියාය. සෑම මොහොතකම ඔබගේ ආශීර්වාද අප වෙත අඛණ්ඩව පැමිණෙයි. ඉන්පසු සියලු ආශීර්වාදවලට පදනම වන ඉස්ලාමයේ ආශීර්වාදය නමැති මහත් දායාදයද ඔබ අපට ලබා දුන්නේය.
එබැවින් අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි, අපගේ භාරකරුය, ඔබගේ ආශීර්වාදය සම්පූර්ණ කරන ලෙස අපි ඔබගෙන් ඉල්ලා සිටිමු. ඔබ සහ ඔබගේ ධර්ම දූතයින් ප්‍රතික්ෂේප කළ, ඔබගේ දහමේ අනුගාමිකයන්ට එරෙහිව සටන් කළ, ඔබගේ නියෝගය බැහැර කළ ප්‍රතික්ෂේපක ජනතාවට එරෙහිව අපට ජය ලබා දෙනු මැනව. සාක්ෂි හා පැහැදිලි කිරීමෙන්ද, කඩුවෙන් හා හෙල්ලයෙන්ද ඔවුන්ට එරෙහිව අපට උපකාර කරනු මැනව; පොළොව තුළ අපට බලය ලබා දී ඔවුන් පරාජයට පත් කරනු මැනව; ජයග්‍රහණය ලබන ක්‍රියා සහ විශ්වාසය අපට දායාද කරනු මැනව. සියලු ලෝකයන්හි පරමාධිපතියාණන් වන අල්ලාහ්ටම ප්‍රශංසා වේවා.
අල්ලාහ්ගේ උපකාරයෙන් හා සාර්ථකත්වයෙන් සූරා අල්-බකරාහි තෆ්සීර් අවසන් වේ. අල්ලාහ් මුහම්මද්ට ආශීර්වාද කර ඔහුට සලාම් පිරිනමත්වා.
උත්තරීතර අල්ලාහ් ධර්ම දූතයා සහ ඔහු සමඟ සිටි විශ්වාසවන්තයින්ගේ විශ්වාසය, ඔවුන්ගේ යටත්භාවය හා කීකරුකම සහ ඒ සමඟ ඔවුන් සමාව ඉල්ලූ ආකාරය දැනුම් දෙයි. ඔවුන් අල්ලාහ්, ඔහුගේ මලක්වරුන්, ඔහුගේ ග්‍රන්ථ සහ ඔහුගේ ධර්ම දූතයින් විශ්වාස කළහ. මෙයට අල්ලාහ් තමන් ගැන දැනුම් දුන් දෑද, ඔහුගේ ධර්ම දූතයින් ඔහු ගැන දැනුම් දුන් පරිපූර්ණ ගුණාංග හා මහත්භාවයේ ලක්ෂණද, ඒවා පොදුවේ මෙන්ම විස්තරාත්මකවද විශ්වාස කිරීම ඇතුළත් වේ. සමාන කිරීමෙන්ද, ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන්ද, සියලු අඩුපාඩු ගුණාංගවලින්ද ඔහු පවිත්‍ර බව පිළිගැනීමද එයට අයත් වේ.
එයටම දහම් නීතිවල පැහැදිලිව සඳහන් මලක්වරුන් පොදුවේ හා විස්තරාත්මකව විශ්වාස කිරීමත්, සියලු ධර්ම දූතයින් හා ග්‍රන්ථ විශ්වාස කිරීමත් ඇතුළත්ය. එනම්, ධර්ම දූතයින් දැනුම් දුන් සහ ග්‍රන්ථවල අඩංගු වූ පුවත්, නියෝග හා තහනම් සියල්ල විශ්වාස කිරීමයි. «අපි ඔහුගේ ධර්ම දූතයින් අතුරින් කිසිවෙකු අතර වෙනස්කම් නොකරමු» යනුවෙන් ඔවුහු පැවසූහ. ඔවුන් සියලු දෙනා අල්ලාහ් හා ඔහුගේ ගැත්තන් අතර මැදිවූවන් වන බැවින්, ඔවුන්ගෙන් කෙනෙකු ප්‍රතික්ෂේප කිරීම ඔවුන් සියලු දෙනා ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් වන අතර, සැබැවින්ම එය අල්ලාහ් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමකි.
«ඔවුහු මෙසේ පැවසූහ: අපි සවන් දුනිමු»—ඔබ අපට අණ කළ හා තහනම් කළ දෑටය. «අපි කීකරු වූයෙමු»—ඒ සම්බන්ධයෙන් ඔබටය. «අපි සවන් දුනිමු, එහෙත් අකීකරු වූයෙමු» යැයි කී අය මෙන් ඔවුහු නොවූහ. ගැත්තෙකුගෙන් අල්ලාහ්ගේ අයිතිවාසිකම් සම්බන්ධයෙන් අඩුපාඩු සිදුවීම අනිවාර්යයෙන්ම ඇති විය හැකි අතර, ඔහුට නිරන්තරයෙන් අල්ලාහ්ගේ සමාව අවශ්‍ය බැවින්, ඔවුහු මෙසේ පැවසූහ: «ඔබගෙන් සමාව පතන්නෙමු»—අපගෙන් සිදු වූ අඩුපාඩු හා පාපවලට සමාව දෙන ලෙසත්, අප තුළ ඇති අඩුපාඩු මකා දමන ලෙසත් අපි ඔබගෙන් ඉල්ලමු.
«යොමු වන ස්ථානය ඇත්තේ ඔබ වෙතය» යනු සියලු මැවීම් නැවත පැමිණෙන්නේ ඔබ වෙත බවයි. එවිට ඔවුන් කළ යහපත් හා අයහපත් ක්‍රියාවන් අනුව ඔබ ඔවුන්ට ප්‍රතිඵල දෙනු ඇත.
ඉමාම් ඉබ්න් කසීර්ගේ තෆ්සීර්
මෙම උතුම් ආයාත් දෙකෙහි ගුණය ගැන පැමිණ ඇති හදීස් සඳහන් කිරීමයි. අල්ලාහ් ඒවායෙන් අපට ප්‍රයෝජන ලබා දෙත්වා.
පළමු හදීසය: අල්-බුහාරි මෙසේ පැවසීය: අපට මුහම්මද් ඉබ්නු කතීර් වාර්තා කළේය; අපට ෂුඋබා වාර්තා කළේය, සුලයිමාන්ගෙන්, ඉබ්‍රාහීම්ගෙන්, අබ්දුර්-රහ්මාන්ගෙන්, අබූ මස්ඌද්ගෙන්, නබි (සල්ලල්ලාහු අලයිහි වසල්ලම්) තුමාණන්ගෙන්. එතුමාණෝ මෙසේ පැවසූහ: «යමෙක් මේ ආයාත් දෙක කියවන්නේ නම්...» තවද අපට අබූ නඊම් වාර්තා කළේය; අපට සුෆ්යාන් වාර්තා කළේය, මන්සූර්ගෙන්, ඉබ්‍රාහීම්ගෙන්, අබ්දුර්-රහ්මාන් ඉබ්නු යසීද්ගෙන්, අබූ මස්ඌද්ගෙන්. ඔහු පැවසුවේ, අල්ලාහ්ගේ ධර්ම දූතයාණන් පැවසූ බවය: «යමෙක් රාත්‍රියක සූරා අල්-බකරාහි අවසානයේ ඇති ආයාත් දෙක කියවන්නේ නම්, ඒ දෙක ඔහුට ප්‍රමාණවත් වේ.»
සුලයිමාන් ඉබ්නු මිහ්රාන් අල්-අඅ්මෂ්ගේ මාර්ගයෙන්ද, එම සන්නාදය සමඟම, ඉතිරි හදීස් ග්‍රන්ථ සම්පාදකයෝද මෙය වාර්තා කර ඇත. සුෆ්යාන් අස්-සව්රීගේ මාර්ගයෙන්, මන්සූර්ගෙන්, ඉබ්‍රාහීම්ගෙන්, අබ්දුර්-රහ්මාන්ගෙන්, ඔහුගෙන් එය වාර්තා වී ඇති අතර, එය අල්-බුහාරි සහ මුස්ලිම්ගේ සහීහ් ග්‍රන්ථ දෙකෙහිම ඇත. අබ්දුර්-රහ්මාන්ගෙන්, අල්කමාගෙන්, අබූ මස්ඌද්ගෙන්ද එය සහීහ් ග්‍රන්ථ දෙකෙහිම ඇත. අබ්දුර්-රහ්මාන් මෙසේ පැවසීය: පසුව මම අබූ මස්ඌද් හමුවී ඔහුගෙන් එය අසා දැනගත්තෙමි.
අහ්මද් ඉබ්නු හන්බල්ද මෙසේ වාර්තා කළේය: අපට යහ්යා ඉබ්නු ආදම් වාර්තා කළේය; අපට ෂරීක් වාර්තා කළේය, ආසිම්ගෙන්, අල්-මුසය්යබ් ඉබ්නු රාෆිඋගෙන්, අල්කමාගෙන්, අබූ මස්ඌද්ගෙන්, නබි (සල්ලල්ලාහු අලයිහි වසල්ලම්) තුමාණන්ගෙන්. එතුමාණෝ පැවසූහ: «යමෙක් රාත්‍රියේ සූරා අල්-බකරාහි අවසානයේ ඇති ආයාත් දෙක කියවන්නේ නම්, ඒ දෙක ඔහුට ප්‍රමාණවත් වේ.»
දෙවන හදීසය: ඉමාම් අහ්මද් මෙසේ පැවසීය: අපට හුසයින් වාර්තා කළේය; අපට ෂයිබාන් වාර්තා කළේය, මන්සූර්ගෙන්, රිබ්ඊගෙන්, කර්ෂා ඉබ්නු අල්-හර්ගෙන්, අල්-මඅ්රූර් ඉබ්නු සුවයිද්ගෙන්, අබූ ධර්ගෙන්. ඔහු පැවසුවේ, අල්ලාහ්ගේ ධර්ම දූතයාණන් පැවසූ බවය: «අර්ෂයට යටින් ඇති නිධානයෙන් සූරා අල්-බකරාහි අවසාන ආයාත් මට දෙන ලදී. මට පෙර කිසිදු ධර්ම දූතයෙකුට ඒවා දී නැත.» ඉබ්නු මර්දවයිහ්ද අල්-අෂ්ජඊගේ හදීසයෙන් මෙය වාර්තා කළේය, සුෆ්යාන්ගෙන්, මන්සූර්ගෙන්, රිබ්ඊගෙන්, සයිද් ඉබ්නු ධබ්යාන්ගෙන්, අබූ ධර්ගෙන්.
ඔහු පැවසුවේ, අල්ලාහ්ගේ ධර්ම දූතයාණන් පැවසූ බවය: «අර්ෂයට යටින් ඇති නිධානයෙන් සූරා අල්-බකරාහි අවසාන ආයාත් මට දෙන ලදී.»
තුන්වන හදීසය: මුස්ලිම් මෙසේ පැවසීය: අපට අබූ බක්ර් ඉබ්නු අබී ෂයිබා වාර්තා කළේය; අපට අබූ උසාමා වාර්තා කළේය; අපට මාලික් ඉබ්නු මිග්වල් වාර්තා කළේය. (හ) තවද අපට ඉබ්නු නුමයිර් සහ සුහයිර් ඉබ්නු හර්බ් දෙදෙනාම අබ්දුල්ලාහ් ඉබ්නු නුමයිර්ගෙන් වාර්තා කළහ. ඔවුන්ගේ වචන එකිනෙකට සමීපය. ඉබ්නු නුමයිර් පැවසීය: මට මගේ පියා වාර්තා කළේය; ඔහුට මාලික් ඉබ්නු මිග්වල් වාර්තා කළේය, අස්-සුබයිර් ඉබ්නු අදීගෙන්, තල්හාගෙන්, මුරරාගෙන්, අබ්දුල්ලාහ්ගෙන්.
ඔහු පැවසීය: අල්ලාහ්ගේ ධර්ම දූතයාණන්ව රාත්‍රී ගමනින් ගෙන යනු ලැබූ විට, එතුමාණන් සතරවැනි අහසේ පිහිටි සිද්රතුල්-මුන්තහා වෙත ගෙන යනු ලැබීය. පොළොවෙන් ඉහළට නගින දෑ එහි අවසානයට පැමිණ එතැනින් භාරගනු ලබයි; එයට ඉහළින් පහළට එවන දෑද එහි අවසානයට පැමිණ එතැනින් භාරගනු ලබයි. ඔහු පැවසීය: «එය [සිද්රා ගස] ආවරණය කරන දෙයකින් ආවරණය වන විට» (අන්-නජ්ම් 53:16) යනුවෙන් සඳහන් වන්නේ රන් සමනලුන්ය. අල්ලාහ්ගේ ධර්ම දූතයාණන්ට කරුණු තුනක් දෙන ලදී: දෛනික සලාත් පහ, සූරා අල්-බකරාහි අවසාන ආයාත්, සහ තම සමූහයෙන් කිසිවක් අල්ලාහ්ට හවුල් නොකළ අය විනාශකාරී මහත් පාපවලින් [සමාව දීම].
සිව්වන හදීසය: අහ්මද් මෙසේ පැවසීය: අපට ඉස්හාක් ඉබ්නු ඉබ්‍රාහීම් අර්-රාසි වාර්තා කළේය; අපට සලාමා ඉබ්නු අල්-ෆද්ල් වාර්තා කළේය; මට මුහම්මද් ඉබ්නු ඉස්හාක් වාර්තා කළේය, යසීද් ඉබ්නු අබී හබීබ්ගෙන්, මර්සද් ඉබ්නු අබ්දුල්ලාහ් අල්-යසනීගෙන්, උක්බා ඉබ්නු ආමිර් අල්-ජුහනීගෙන්. ඔහු පැවසීය: අල්ලාහ්ගේ ධර්ම දූතයාණන් මට මෙසේ පැවසූහ: «සූරා අල්-බකරාහි අවසානයේ ඇති ආයාත් දෙක කියවන්න. ඒවා අර්ෂයට යටින් ඇති දෑ අතරින් මට දෙන ලදී.» මෙහි සන්නාදය හසන්ය; ඔවුහු එය තම ග්‍රන්ථවල ඇතුළත් කර නැත.
පස්වන හදීසය: ඉබ්නු මර්දවයිහ් මෙසේ පැවසීය: අපට අහ්මද් ඉබ්නු කාමිල් වාර්තා කළේය; අපට ඉබ්‍රාහීම් ඉබ්නු ඉස්හාක් අල්-හර්බී වාර්තා කළේය; අපට මුසද්දද් වාර්තා කළේය; අපට අබූ අවානහ් වාර්තා කළේය, අබූ මාලික්ගෙන්, රිබ්ඊගෙන්, හුදයිෆාගෙන්. ඔහු පැවසුවේ, අල්ලාහ්ගේ ධර්ම දූතයාණන් පැවසූ බවය: «කරුණු තුනකින් අපි මිනිසුන්ට වඩා විශේෂත්වයට පත් කරනු ලැබුවෙමු. අර්ෂයට යටින් ඇති නිධානයකින් මෙම ආයාත් මට දෙන ලදී. මට පෙර කිසිවෙකුට ඒවා දී නැත; මට පසුවද කිසිවෙකුට ඒවා දෙනු නොලැබේ.»
ඉන්පසු ඔහු නුඊම් ඉබ්නු අබී හින්ද්ගේ හදීසයෙන්ද, රිබ්ඊගෙන්, හුදයිෆාගෙන්, එයට සමානව වාර්තා කළේය.
හයවන හදීසය: ඉබ්නු මර්දවයිහ් මෙසේ පැවසීය: අපට අබ්දුල් බාකී ඉබ්නු නාෆිඋ වාර්තා කළේය; අපට ඉස්මාඊල් ඉබ්නු අල්-ෆද්ල් වාර්තා කළේය; අපට මුහම්මද් ඉබ්නු හාතිම් ඉබ්නු බසීඉ වාර්තා කළේය; අපට ජඅ්ෆර් ඉබ්නු අව්න් වාර්තා කළේය, මාලික් ඉබ්නු මිග්වල්ගෙන්, අබූ ඉස්හාක්ගෙන්, අල්-හාරිත්ගෙන්, අලීගෙන්. ඔහු මෙසේ පැවසීය: «ඉස්ලාමය අවබෝධ කරගත් කිසිවෙකු සූරා අල්-බකරාහි අවසාන ආයාත් කියවීමෙන් තොරව නිදාගන්නා බව මම නොසිතමි. ඒවා ඔබගේ නබිවරයාට අර්ෂයට යටින් ඇති නිධානයකින් දෙනු ලැබූවකි.»
වකීඊ එය ඊශ්‍රායෙල්ගෙන්, අබූ ඉස්හාක්ගෙන්, උමයිර් ඉබ්නු අම්ර් අල්-කාරිෆීගෙන්, අලීගෙන් මෙසේ වාර්තා කළේය: «ඉස්ලාමය පිළිබඳ දැනුම ලැබුණු, අවබෝධයක් ඇති කිසිවෙකු ආයතුල් කුර්සීය සහ සූරා අල්-බකරාහි අවසාන ආයාත් කියවීමෙන් තොරව නිදාගන්නා බව මම නොසිතමි. ඒවා අර්ෂයට යටින් ඇති නිධානයකින්ය.»
හත්වන හදීසය: අබූ ඊසා අත්-තිර්මිදී මෙසේ පැවසීය: අපට බන්දාර් වාර්තා කළේය; අපට අබ්දුර්-රහ්මාන් ඉබ්නු මහ්දී වාර්තා කළේය; අපට හම්මාද් ඉබ්නු සලාමා වාර්තා කළේය, අෂ්අත් ඉබ්නු අබ්දුර්-රහ්මාන් අල්-ජර්මීගෙන්, අබූ කලාබාගෙන්, අබූ අෂ්අත් අස්-සනආනීගෙන්, අන්-නුඃමාන් ඉබ්නු බෂීර්ගෙන්, නබි (සල්ලල්ලාහු අලයිහි වසල්ලම්) තුමාණන්ගෙන්. එතුමාණෝ පැවසූහ: «අහස් හා පොළොව මැවීමට වසර දෙදහසකට පෙර අල්ලාහ් ග්‍රන්ථයක් ලියා තැබීය. එයින් ආයාත් දෙක පහළ කළ අතර, ඒවායින් සූරා අල්-බකරා අවසන් කළේය. රාත්‍රී තුනක් ඒවා කියවන නිවසකට ෂයිතාන් සමීප නොවේ.»
ඉන්පසු ඔහු මෙය ගරීබ් හදීසයක් බව පැවසීය. අල්-හාකිම් තම මුස්තද්රක්හිද හම්මාද් ඉබ්නු සලාමාගේ මාර්ගයෙන් මෙය වාර්තා කර, «එය මුස්ලිම්ගේ කොන්දේසි අනුව සහීහ්ය; ඔවුන් දෙදෙනා එය වාර්තා කර නැත» යැයි පැවසීය.
අටවන හදීසය: ඉබ්නු මර්දවයිහ් මෙසේ පැවසීය: අපට අබ්දුර්-රහ්මාන් ඉබ්නු මුහම්මද් ඉබ්නු මදීන් වාර්තා කළේය; අපට අල්-හසන් ඉබ්නු අල්-ජහ්ම් වාර්තා කළේය; අපට ඉස්මාඊල් ඉබ්නු අම්ර් වාර්තා කළේය; අපට ඉබ්නු අබී මර්යම් වාර්තා කළේය; යූසුෆ් ඉබ්නු අබී අල්-හජ්ජාජ් මට වාර්තා කළේය, සඊද්ගෙන්, ඉබ්නු අබ්බාස්ගෙන්. ඔහු පැවසුවේ, නබි (සල්ලල්ලාහු අලයිහි වසල්ලම්) තුමාණන් සූරා අල්-බකරාහි අවසානය සහ ආයතුල් කුර්සීය කියවන විට සිනාසෙමින් මෙසේ පැවසූ බවය: «ඒ දෙක අර්-රහ්මාන්ගේ අර්ෂයට යටින් ඇති නිධානයකින්ය.»
එතුමාණන් «යමෙක් අයහපතක් කරන්නේ නම්, ඒ සඳහා දඬුවම් ලබයි» (අන්-නිසා 4:123) සහ «මිනිසාට තමන් උත්සාහ කළ දෑ මිස අන් කිසිවක් නැත; ඔහුගේ උත්සාහය පසුව පෙන්වනු ලබයි; ඉන්පසු ඔහුට පූර්ණ ප්‍රතිඵලය දෙනු ලබයි» (අන්-නජ්ම් 53:39–41) යන ආයාත් කියවන විට, «ඉන්නා ලිල්ලාහි ව ඉන්නා ඉලයිහි රාජිඋන්» යැයි පවසා යටහත් විය.
නවවන හදීසය: ඉබ්නු මර්දවයිහ් මෙසේ පැවසීය: අපට අබ්දුල්ලාහ් ඉබ්නු මුහම්මද් ඉබ්නු කූෆි වාර්තා කළේය; අපට අහ්මද් ඉබ්නු යහ්යා ඉබ්නු හම්සා වාර්තා කළේය; අපට මුහම්මද් ඉබ්නු බක්ර් වාර්තා කළේය; අපට මක්කී ඉබ්නු ඉබ්‍රාහීම් වාර්තා කළේය; අපට අබ්දුල්ලාහ් ඉබ්නු අබී හුමයිද් වාර්තා කළේය, අබූ මලීහ්ගෙන්, මඅ්කිල් ඉබ්නු යසාර්ගෙන්. ඔහු පැවසුවේ, අල්ලාහ්ගේ ධර්ම දූතයාණන් පැවසූ බවය: «අර්ෂයට යටින් අල්-ෆාතිහාහි ආරම්භක ආයාත් සහ සූරා අල්-බකරාහි අවසාන ආයාත් මට දෙන ලදී; අල්-මුෆස්සල් [කුර්ආනයේ කෙටි සූරා] අතිරේක නැමදුමකි.»
දසවන හදීසය: සූරා අල්-ෆාතිහාහි ගුණ පිළිබඳව පෙර සඳහන් කරනු ලැබූයේ අබ්දුල්ලාහ් ඉබ්නු ඊසා ඉබ්නු අබ්දුර්-රහ්මාන් ඉබ්නු අබී ලයිලාගේ මාර්ගයෙන්, සඊද් ඉබ්නු ජුබයිර්ගෙන්, ඉබ්නු අබ්බාස්ගෙන්. ඔහු පැවසුවේ, ජිබ්රීල් නබි (සල්ලල්ලාහු අලයිහි වසල්ලම්) තුමාණන් සමඟ සිටියදී, ඉහළින් ශබ්දයක් ඇසුණු බවය. එවිට ජිබ්රීල් අහස දෙස බැලුවේය. ඔහු මෙසේ පැවසීය: «අද අහසේ දොරක් විවෘත කර ඇත; මෙයට පෙර කිසිදා එය විවෘත කර නැත.»
එයින් මලක්වරයෙකු පහළ වී නබිතුමාණන් වෙත පැමිණ මෙසේ කීවේය: «ඔබට පෙර කිසිදු නබිවරයෙකුට නොදුන් ආලෝක දෙකක් ඔබට දෙනු ලැබූ බවට සුබාරංචිය! ඒවා අල්-ෆාතිහාහි ආරම්භය සහ සූරා අල්-බකරාහි අවසාන ආයාත්ය. ඒ දෙකෙන් ඔබ එක් අකුරක් කියවන සෑම විටම, එහි ප්‍රතිඵලය ඔබට දෙනු ලැබේ.» මෙය මුස්ලිම් සහ අන්-නසාඊ වාර්තා කර ඇත; මෙය එහි වචනයි.
«ධර්ම දූතයා තම පරමාධිපතිගෙන් තමන් වෙත පහළ කරනු ලැබූ දෑ විශ්වාස කළේය» යන අල්ලාහ්ගේ ප්‍රකාශය, නබි (සල්ලල්ලාහු අලයිහි වසල්ලම්) තුමාණන් එය විශ්වාස කළ බවට දැනුම් දීමකි. ඉබ්නු ජරීර් මෙසේ පැවසීය: අපට බිෂ්ර් වාර්තා කළේය; අපට යසීද් වාර්තා කළේය; අපට සඊද් වාර්තා කළේය, කතාදාගෙන්. ඔහු පැවසුවේ, මෙම ආයතය පහළ වූ විට අල්ලාහ්ගේ ධර්ම දූතයාණන් මෙසේ පැවසූ බව අපට දැනුම් දෙන ලදී: «එය විශ්වාස කිරීම ඔහුට අනිවාර්යය.»
අල්-හාකිම් තම මුස්තද්රක්හි මෙසේ වාර්තා කළේය: අපට අබූ නද්ර් අල්-ෆකීහ් වාර්තා කළේය; අපට මුආද් ඉබ්නු නජ්දා අල්-කුරෂී වාර්තා කළේය; අපට ඛල්ලාද් ඉබ්නු යහ්යා වාර්තා කළේය; අපට අබූ අකීල් වාර්තා කළේය, යහ්යා ඉබ්නු අබී කසීර්ගෙන්, අනස් ඉබ්නු මාලික්ගෙන්. ඔහු පැවසුවේ, «ධර්ම දූතයා තම පරමාධිපතිගෙන් තමන් වෙත පහළ කරනු ලැබූ දෑ විශ්වාස කළේය» යන ආයතය නබිතුමාණන් වෙත පහළ වූ විට, එතුමාණන් මෙසේ පැවසූ බවය: «එය විශ්වාස කිරීම ඔහුට අනිවාර්යය.» ඉන්පසු අල්-හාකිම් මෙසේ පැවසීය: «මෙහි සන්නාදය සහීහ්ය; ඔවුන් දෙදෙනා එය වාර්තා කර නැත.»
«විශ්වාසවන්තයින්ද» යන්න «ධර්ම දූතයා» යන්නට සම්බන්ධ කර ඇත. ඉන්පසු ඔවුන් සියලු දෙනා ගැන මෙසේ දැනුම් දෙයි: «සියල්ලෝම අල්ලාහ්වද, ඔහුගේ මලක්වරුන්වද, ඔහුගේ ග්‍රන්ථද, ඔහුගේ ධර්ම දූතයින්වද විශ්වාස කළෝය. අපි ඔහුගේ ධර්ම දූතයින් අතුරින් කිසිවෙකු අතර වෙනස්කම් නොකරමු.» විශ්වාසවන්තයින් විශ්වාස කරන්නේ අල්ලාහ් එකමය, ඒකීයය, සියල්ලන්ටම අවශ්‍යය; ඔහු හැර වෙනත් දෙවියෙකු නැත, ඔහු හැර වෙනත් පරමාධිපතියෙකුද නැත යනුවෙනි.
අල්ලාහ්ගේ ගැත්තන් අතරට පහළ කළ සියලු නබිවරුන්, ධර්ම දූතයින් සහ අහසින් පහළ කළ ග්‍රන්ථද ඔවුහු සත්‍ය බව පිළිගනිති. ඔවුන්ගෙන් කෙනෙකු විශ්වාස කර තවත් කෙනෙකු ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් ඔවුහු වෙනස්කම් නොකරති. ඔවුන් සියලු දෙනා සත්‍යවාදී, දැහැමි, යහමඟ ලැබූවන් සහ යහපතේ මාර්ගවලට මඟ පෙන්වන්නන් බව ඔවුන් විශ්වාස කරති. අල්ලාහ්ගේ අවසරයෙන් ඔවුන්ගෙන් සමහරෙකුගේ නීතිය තවත් කෙනෙකුගේ නීතියෙන් අවලංගු වී තිබුණද, අවසානයේ සියල්ල අවලංගු වූයේ නබිවරුන් හා ධර්ම දූතයින්ගේ අවසාන තැනැත්තා වන මුහම්මද් (සල්ලල්ලාහු අලයිහි වසල්ලම්) තුමාණන්ගේ නීතියෙනි.
කියාමත් දිනය පැමිණෙන තුරු ඔහුගේ නීතිය පවතිනු ඇති අතර, ඔහුගේ සමූහයෙන් එක් පිරිසක් සත්‍යය මත ප්‍රසිද්ධව සිටිනු ඇත.
«ඔවුහු පැවසූහ: අපි සවන් දුනිමු, අපි කීකරු වූයෙමු» යනු, «අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි, ඔබගේ ප්‍රකාශයට අපි සවන් දුනිමු; එය අවබෝධ කරගත්තෙමු; එයට අනුව ක්‍රියා කළෙමු; එහි අර්ථය අනුව කටයුතු කිරීමට අවනත වූයෙමු» යන්නයි. «ඔබගෙන් සමාව පතන්නෙමු» යනු සමාව, කරුණාව සහ මෘදු සැලකිල්ල ඉල්ලා සිටීමකි. ඉබ්නු අබී හාතිම් මෙසේ පැවසීය: අපට අලී ඉබ්නු හර්බ් අල්-මව්සිලී වාර්තා කළේය; අපට ඉබ්නු ෆුදයිල් වාර්තා කළේය, අතාඉ් ඉබ්නු අස්-සාඉබ්ගෙන්, සඊද් ඉබ්නු ජුබයිර්ගෙන්, ඉබ්නු අබ්බාස්ගෙන්.
«ධර්ම දූතයා තම පරමාධිපතිගෙන් තමන් වෙත පහළ කරනු ලැබූ දෑ විශ්වාස කළේය, විශ්වාසවන්තයින්ද» යන ආයතයේ සිට «අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි, ඔබගෙන් සමාව පතන්නෙමු» දක්වා වූ දෑ සම්බන්ධයෙන් ඔහු මෙසේ පැවසීය: «මම ඔබලාට සමාව දුනිමි.»
«යොමු වන ස්ථානය ඔබ වෙතය» යනු, ගණන් විමසීම සඳහා සියලු දෙනා නැවත පැමිණෙන්නේ ඔබ වෙත බවයි. ඉබ්නු ජරීර් මෙසේ පැවසීය: අපට ඉබ්නු හුමයිද් වාර්තා කළේය; අපට ජරීර් වාර්තා කළේය, බයාන්ගෙන්, හකීම්ගෙන්, ජාබිර්ගෙන්. ඔහු පැවසුවේ, «ධර්ම දූතයා තම පරමාධිපතිගෙන් තමන් වෙත පහළ කරනු ලැබූ දෑ විශ්වාස කළේය, විශ්වාසවන්තයින්ද; සියල්ලෝම අල්ලාහ්වද, ඔහුගේ මලක්වරුන්වද, ඔහුගේ ග්‍රන්ථද, ඔහුගේ ධර්ම දූතයින්වද විශ්වාස කළෝය. අපි ඔහුගේ ධර්ම දූතයින් අතුරින් කිසිවෙකු අතර වෙනස්කම් නොකරමු.
අපි සවන් දුනිමු, කීකරු වූයෙමු. අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි, ඔබගෙන් සමාව පතන්නෙමු. යොමු වන ස්ථානය ඔබ වෙතය» යන ආයතය අල්ලාහ්ගේ ධර්ම දූතයාණන් වෙත පහළ වූ විට, ජිබ්රීල් මෙසේ පැවසීය: «අල්ලාහ් ඔබ සහ ඔබගේ සමූහය ප්‍රශංසා කර ඇත. එබැවින් ඉල්ලන්න; ඔබට එය දෙනු ලැබේ.»
එවිට එතුමාණෝ මෙසේ ඉල්ලා සිටියහ: «අල්ලාහ් කිසිදු ආත්මයකට එහි හැකියාවට අනුව මිස බරක් පටවන්නේ නැත» යන ආයතයේ සිට අවසානය දක්වා.
«අල්ලාහ් කිසිදු ආත්මයකට එහි හැකියාවට අනුව මිස බරක් පටවන්නේ නැත» යනු, කිසිවෙකුට එහි ශක්තිය ඉක්මවා බරක් නොපවරන බවයි. මෙය තම මැවීම් කෙරෙහි උත්තරීතර අල්ලාහ්ගේ මෘදුභාවය, ඔවුන් කෙරෙහි වූ ඔහුගේ දයානුකම්පාව හා ඔවුන්ට කරන උපාකාරයයි. «ඔබලාගේ සිත් තුළ ඇති දෑ හෙළි කළත්, සඟවා තැබුවත්, අල්ලාහ් ඒ පිළිබඳව ඔබලාගෙන් ගණන් විමසනු ඇත» යන ආයතයෙන් සහාබාවරුන් බියට පත් වූ දේ ඉවත් කරන මෙය පසුව පහළ වූ ආයතයයි. අල්ලාහ් ගණන් විමසුවද, පුද්ගලයාට වැළැක්වීමට හැකි දෑ සම්බන්ධයෙන් මිස දඬුවම් නොකරයි.
එහෙත් සිතේ ඇති වසවසාව සහ සිත තුළ හටගන්නා සිතුවිලි වැනි, වැළැක්වීමට නොහැකි දෑ සම්බන්ධයෙන් මිනිසා වගකීමට ලක් නොවේ. අයහපත් වසවසාව පිළිකුල් කිරීම විශ්වාසයේ කොටසකි.
«එය උපයාගත් දෑ එයටය» යනු යහපත් ක්‍රියාවන්ගෙන්ය. «එය උපයාගත් අයහපත එයට එරෙහිවය» යනු අයහපත් ක්‍රියාවන්ගෙන්ය. මේවා වගකීම යටතට පැමිණෙන ක්‍රියාවන් සම්බන්ධයෙනි. ඉන්පසු තම ගැත්තන්ට අල්ලාහ්ගෙන් ඉල්ලීමට මඟ පෙන්වමින්, ඔවුන්ට පිළිතුරු දීමටද ඔහු සහතික වී ඇත.
ඔහු ඔවුන්ට මෙසේ පැවසීමට උගන්වා මඟ පෙන්වීය: «අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි, අප අමතක කර හෝ අතින් වරදක් කර හෝ යම් අනිවාර්ය දෙයක් අත්හැරියේ නම්, නැතහොත් ඒ ආකාරයෙන්ම තහනම් දෙයක් කළේ නම්, අපට දඬුවම් නොකරනු මැනව.» «හෝ අප වරදක් කළේ නම්» යනු, නීතිමය ආකාරය නොදැනීම නිසා ක්‍රියාවක නිවැරදි මඟෙන් වැරදුණේ නම්ය. අබූ හුරයිරාගෙන් පැමිණි සහීහ් මුස්ලිම් හදීසයේ, අල්ලාහ් «ඔව්» යැයි පැවසූ බව පෙර සඳහන් විය. ඉබ්නු අබ්බාස්ගේ හදීසයේද අල්ලාහ් «මම එය ඉටු කළෙමි» යැයි පැවසූ බව ඇත.
ඉබ්නු මාජා ඔහුගේ සුනන්හිත්, ඉබ්නු හිබ්බාන් ඔහුගේ සහීහ්හිත්, අබූ අම්ර් අල්-අව්සාඊගේ හදීසයක් වාර්තා කර ඇත. ඉබ්නු මාජාගේ වාර්තාවේ එය ඉබ්නු අබ්බාස්ගෙන් බව පැවසේ. අත්-තබරානී සහ ඉබ්නු හිබ්බාන් එය අතාඉ්ගෙන්, උබයිද් ඉබ්නු උමයිර්ගෙන්, ඉබ්නු අබ්බාස්ගෙන් බව පවසා ඇත. ඔහු පැවසුවේ, අල්ලාහ්ගේ ධර්ම දූතයාණන් පැවසූ බවය: «මගේ සමූහයෙන් වරද, අමතකවීම සහ බලහත්කාරයෙන් කරවනු ලැබූ දෑ [සම්බන්ධ පාප] අල්ලාහ් ඉවත් කර ඇත.»
වෙනත් මාර්ගවලින්ද මෙය වාර්තා වී ඇත; අහ්මද් සහ අබූ හාතිම් එහි දුර්වලතාව සඳහන් කර ඇත. අල්ලාහ් වඩාත් දන්නාය. ඉබ්නු අබී හාතිම් මෙසේ පැවසීය: මට මගේ පියා වාර්තා කළේය; අපට මුස්ලිම් ඉබ්නු ඉබ්‍රාහීම් වාර්තා කළේය; අපට අබූ බක්ර් අල්-හුධලී වාර්තා කළේය, ෂහ්ර්ගෙන්, උම්මුද්-දර්දාඉගෙන්, නබි (සල්ලල්ලාහු අලයිහි වසල්ලම්) තුමාණන්ගෙන්. එතුමාණෝ පැවසූහ: «අල්ලාහ් මගේ සමූහයට කරුණු තුනක් සම්බන්ධයෙන් සමාව දී ඇත: වරද, අමතකවීම සහ බලහත්කාරය.»
අබූ බක්ර් පැවසීය: මම එය අල්-හසන්ට කීවෙමි. ඔහු මෙසේ පැවසීය: «එසේය. ඔබලා ඒ පිළිබඳව කුර්ආනයේ කියවා නැද්ද: “අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි, අප අමතක කළේ නම් හෝ වරදක් කළේ නම් [අපට දඬුවම් නොකරනු මැනව]”?»
«අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි, අප මත බරක් නොපටවනු මැනව; අපට පෙර සිටියවුන් මත එය පටවනු ලැබුවාක් මෙන්» යනු, අපට එය දරාගත හැකි වුවද, පෙර සිටි සමූහයන්ට පනවන ලද දම්වැල් සහ බර වගකීම් වැනි දුෂ්කර ක්‍රියා අපට පවරන්න එපා යන්නයි. දයානුකම්පාවේ නබිවරයා වූ මුහම්මද් (සල්ලල්ලාහු අලයිහි වසල්ලම්) තුමාණන් යවා, ඔහුට පහසු හා විශාල ඉඩකඩ ඇති දහමක් ලබා දීමෙන් අල්ලාහ් එම බර ඉවත් කළේය. අබූ හුරයිරාගෙන්, අල්ලාහ්ගේ ධර්ම දූතයාණන්ගෙන් පැමිණි හදීසය සහීහ් මුස්ලිම්හි ස්ථිරව ඇත: අල්ලාහ් «ඔව්» යැයි පැවසීය. ඉබ්නු අබ්බාස්ගෙන් පැමිණි වාර්තාවේ අල්ලාහ්ගේ ධර්ම දූතයාණන් පැවසුවේ, «අල්ලාහ් එය ඉටු කළේය» යනුවෙනි.
අල්ලාහ්ගේ ධර්ම දූතයාණන්ගෙන් වෙනත් මාර්ගවලින්ද මෙසේ වාර්තා වී ඇත: «මම පහසු, සෘජු සහ ඉඩකඩ ඇති දහමක් සමඟ එවනු ලැබුවෙමි.»
«අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි, අපට දරාගත නොහැකි දෙයක් අප මත නොපටවනු මැනව» යනු, වගකීම්, විපත් සහ පරීක්ෂණ අතරින් අපට දරාගත නොහැකි දෑ මගින් අපව පරීක්ෂා නොකරනු මැනව යන්නයි. මක්හූල් මෙම ආයතය පිළිබඳව මෙසේ පැවසීය: «එය විදේශගතව තනිව සිටීම සහ ලිංගික ආශාවේ බලවත් වීමයි.» මෙය ඉබ්නු අබී හාතිම් වාර්තා කළේය. අල්ලාහ් «ඔව්» යැයි පැවසූ බවත්, වෙනත් හදීසයක «මම එය ඉටු කළෙමි» යැයි පැවසූ බවත් ඇත.
«අපට සමාව දෙනු මැනව» යනු, ඔබ අපගේ හා ඔබ අතර ඇති සම්බන්ධයේදී දන්නා අපගේ අඩුපාඩු හා වැරදි නොසලකා හරිනු මැනව යන්නයි. «අපට ක්ෂමා කරනු මැනව» යනු, අපගේ වැරදි හා අයහපත් ක්‍රියා ඔබගේ ගැත්තන්ට හෙළි නොකර, ඒවා අප වෙතින් වසන් කරනු මැනව යන්නයි. «අපට කරුණා කරනු මැනව» යනු, ඉදිරියේදී ඔබගේ සාර්ථකත්වය මගින් තවත් පාපයකට අපව ඇද නොදමනු මැනව යන්නයි. එබැවින් පාපයක් කළ පුද්ගලයෙකුට කරුණු තුනක් අවශ්‍ය බව ඔවුහු පවසති: අල්ලාහ් ඔහු සහ අල්ලාහ් අතර සිදු වූ දෑට සමාව දීම; ඔහුගේ ගැත්තන් අතර ඔහුගේ දුර්ගුණ හෙළි නොකර, ඔහුට ලැජ්ජාවක් ඇති නොවන ලෙස වසන් කිරීම; එවැනි පාපයකට නැවත වැටීමෙන් ඔහුව වළක්වා ගැනීම.
අල්ලාහ් «ඔව්» යැයි පැවසූ බව හදීසයේ පෙර සඳහන් විය. තවත් වාර්තාවක «මම එය ඉටු කළෙමි» යැයි සඳහන් වේ.
«ඔබ අපගේ භාරකරුය» යනු, ඔබ අපගේ ආරක්ෂකයා සහ උපකාරකයාය; අපි ඔබ කෙරෙහි විශ්වාසය තැබුවෙමු; උදව් පතන්නේ ඔබගෙන්ය; ඔබ මතම අපි රඳා සිටිමු. ඔබ නොමැතිව අපට කිසිදු ශක්තියක් හෝ බලයක් නැත. «එබැවින් ප්‍රතික්ෂේපක ජනතාවට එරෙහිව අපට ජය ලබා දෙනු මැනව» යනු, ඔබගේ දහම ප්‍රතික්ෂේප කළ, ඔබගේ ඒකීයත්වය ප්‍රතික්ෂේප කළ, ඔබගේ නබිවරයාගේ දූත මෙහෙවර ප්‍රතික්ෂේප කළ, ඔබ හැර වෙනත් අය නැමදුම් කළ සහ ඔබගේ ගැත්තන්ගෙන් සමහරුන් ඔබට හවුල් කළ අයට එරෙහිව අපට ජය ලබා දෙනු මැනව යන්නයි. මෙලොව හා පරලොව ඔවුන්ට එරෙහිව ජයග්‍රහණය අපට ලබා දෙනු මැනව.
අල්ලාහ් «ඔව්» යැයි පැවසීය. ඉබ්නු අබ්බාස්ගෙන් මුස්ලිම් වාර්තා කළ හදීසයේ, අල්ලාහ් «මම එය ඉටු කළෙමි» යැයි පැවසීය.
ඉබ්නු ජරීර් මෙසේ පැවසීය: මට අල්-මුතන්නා ඉබ්නු ඉබ්‍රාහීම් වාර්තා කළේය; අපට අබූ නඊම් වාර්තා කළේය; අපට සුෆ්යාන් වාර්තා කළේය, අබූ ඉස්හාක්ගෙන්. මුආද් (රළියල්ලාහු අන්හු) මෙම සූරාව අවසන් කර «එබැවින් ප්‍රතික්ෂේපක ජනතාවට එරෙහිව අපට ජය ලබා දෙනු මැනව» යනුවෙන් කියන විට, «ආමීන්» යැයි පවසන්නෙකු විය. වකීඊ එය සුෆ්යාන්ගෙන්, අබූ ඉස්හාක්ගෙන්, එක් පුද්ගලයෙකුගෙන්, මුආද් ඉබ්නු ජබල්ගෙන් වාර්තා කළේය. අල්-බකරා අවසන් කරන විට ඔහු «ආමීන්» යැයි කියන්නෙකු විය.
«අපට අමතකව ගියේය» යන ආයතයෙන් «අපට දරාගත නොහැකි දෙයක් අප මත නොපටවනු මැනව» දක්වා: නසීනා [අමතක වූයෙමු].
අල්-බගවීගේ තෆ්සීර්
«ධර්ම දූතයා විශ්වාස කළේය» යනු, ඔහු සත්‍යය බව පිළිගත්තේය යන්නයි. «තම පරමාධිපතිගෙන් ඔහු වෙත පහළ කරනු ලැබූ දෑ පිළිබඳව; විශ්වාසවන්තයින්ද»—ඔවුන් සියල්ලෝම අල්ලාහ්ව විශ්වාස කළෝය. «සියල්ලෝම විශ්වාස කළෝය» යන්නෙහි ක්‍රියාපදය ඒකවචනයෙන් යෙදී ඇත්තේ ඔවුන්ගෙන් එක් එක් කෙනා ගැන අදහස් කරන බැවිනි. «ඔහුගේ මලක්වරුන්, ඔහුගේ ග්‍රන්ථ සහ ඔහුගේ ධර්ම දූතයින්» යන්නෙහි, හම්සා සහ අල්-කිසාඊ «ඔහුගේ ග්‍රන්ථය» යනුවෙන් ඒකවචනයෙන් කියවූහ; එයින් අදහස් කරන්නේ කුර්ආනය යන්නයි.
එය එකම පදයෙන් සඳහන් කළද, සමූහ අර්ථය විය හැකි බවද පැවසේ. අල්ලාහ්ගේ මෙම ප්‍රකාශය මෙන්ය: «එබැවින් අල්ලාහ් සුබාරංචි දන්වන්නන් හා අවවාද කරන්නන් ලෙස නබිවරුන් එවීය; ඔවුන් සමඟ ග්‍රන්ථය පහළ කළේය» (අල්-බකරා 2:213). අනෙක් අය «ඔහුගේ ග්‍රන්ථ» යනුවෙන් බහුවචනයෙන් කියවූහ; එය «ඔහුගේ මලක්වරුන්, ඔහුගේ ග්‍රන්ථ සහ ඔහුගේ ධර්ම දූතයින්» (අන්-නිසා 4:136) යන ආයතය මෙනි.
«අපි ඔහුගේ ධර්ම දූතයින් අතුරින් කිසිවෙකු අතර වෙනස්කම් නොකරමු» යනු, යුදෙව්වන් හා ක්‍රිස්තියානීන් කළාක් මෙන් සමහරෙකු විශ්වාස කර, සමහරෙකු ප්‍රතික්ෂේප නොකරමු යන්නයි. මෙහි «ඔවුහු මෙසේ පවසති» යන අර්ථය ගැබ්ව ඇත. යඃකූබ් «යුෆරිකු» යනුවෙන් «ය» අකුරෙන් කියවූ අතර, එවිට එය ධර්ම දූතයා පිළිබඳ ප්‍රකාශයක් වේ. නැතහොත් සියල්ලෝම වෙනස්කම් නොකරති යන අර්ථය වේ.
«කිසිවෙකු අතර» යනුවෙන් පවසා, «බොහෝ දෙනා අතර» යැයි නොපැවසුවේ, «අහ්ද්» යන වචනය එක පුද්ගලයෙකුටත් සමූහයකටත් යෙදෙන බැවිනි. අල්ලාහ් මෙසේ පවසා ඇත: «ඔබලා අතුරින් කිසිවෙකුට ඔවුන්ව වළක්වාගත නොහැක» (අල්-හාක්කා 69:47).
«ඔවුහු පැවසූහ: අපි සවන් දුනිමු»—ඔබගේ ප්‍රකාශයටය. «අපි කීකරු වූයෙමු»—ඔබගේ නියෝගයටය. අල්ලාහ් මෙම ආයතය පහළ කළ විට, ජිබ්රීල් නබි (සල්ලල්ලාහු අලයිහි වසල්ලම්) තුමාණන්ට මෙසේ පැවසූ බව හකීම්ගෙන්, ජාබිර්ගෙන් වාර්තා වී ඇත: «අල්ලාහ් ඔබ සහ ඔබගේ සමූහය ප්‍රශංසා කර ඇත. ඉල්ලන්න; ඔබට එය දෙනු ලැබේ.» එවිට අල්ලාහ්ගේ මඟ පෙන්වීම මත එතුමාණෝ මෙසේ ඉල්ලා සිටියහ.
«ඔබගෙන් සමාව පතන්නෙමු» යන්න මස්දර් පදයක් බැවින් එය නස්බ්හි ඇත. එහි අදහස «ඔබ අපට සමාව දෙනු මැනව» හෝ «ඔබගෙන් සමාව අපි ඉල්ලමු» යන්නයි. «අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි, යොමු වන ස්ථානය ඔබ වෙතය. අල්ලාහ් කිසිදු ආත්මයකට එහි හැකියාවට අනුව මිස බරක් පටවන්නේ නැත» යන්නෙන්, ඉල්ලීම ඉටු කිරීම පිළිබඳ ප්‍රකාශිත අර්ථයක් ඇත; එහි අර්ථය තුළ ප්‍රාර්ථනාවක්ද ගැබ්ව ඇත.
ඔවුහු මෙසේ පැවසුවාක් මෙනි: «අපට දරාගත හැකි දෑ පමණක් අප මත පටවන්න.» එයට පිළිතුර මෙයයි: «අල්ලාහ් කිසිදු ආත්මයකට එහි හැකියාවට අනුව මිස බරක් පටවන්නේ නැත.» එනම්, එහි ශක්තියට ගැළපෙන දෑ පමණක්ය. «වුස්උ» යනු මිනිසාට දරාගත හැකි, ඔහුට පීඩාවක් නොවන දේ සඳහා යෙදෙන නාමයකි.
එහි අර්ථය පිළිබඳව විද්වතුන් අතර මතභේද ඇත. ඉබ්නු අබ්බාස් (රළියල්ලාහු අන්හුමා), අතාඉ් සහ බොහෝ තෆ්සීර් විද්වතුන්ගේ මතය අනුව, «ඔබලාගේ සිත් තුළ ඇති දෑ හෙළි කළත්, සඟවා තැබුවත්» යන අල්ලාහ්ගේ ප්‍රකාශයේ සඳහන් සිතේ ඇති කතාබහ එයින් අදහස් කර ඇත; අපි ඒ ගැන සඳහන් කළෙමු. ඉබ්නු අබ්බාස් (රළියල්ලාහු අන්හුමා)ගෙන් තවත් වාර්තාවක ඔහු මෙසේ පැවසීය: මෙය විශ්වාසවන්තයින්ට විශේෂිතය; ඔවුන්ගේ දහමේ කටයුතු පහසු කර, ඔවුන්ට කළ හැකි දෑ හැර වෙනත් කිසිවක් ඔවුන් මත පටවා නැත. අල්ලාහ් මෙසේ පවසා ඇත: «අල්ලාහ් ඔබලාට පහසුව අපේක්ෂා කරයි; ඔබලාට දුෂ්කරතාව අපේක්ෂා නොකරයි» (අල්-බකරා 2:185).
තවද අල්ලාහ් මෙසේ පවසා ඇත: «ඔහු දහම තුළ ඔබලාට කිසිදු දුෂ්කරතාවක් ඇති කර නැත» (අල්-හජ් 22:78).
«අල්ලාහ් කිසිදු ආත්මයකට එහි හැකියාවට අනුව මිස බරක් පටවන්නේ නැත» යන ප්‍රකාශය පිළිබඳව සුෆ්යාන් ඉබ්නු උයයිනාගෙන් විමසන ලදී. ඔහු මෙසේ පැවසීය: «එහි පහසුවට අනුව මිස නොවේ; එහි ශක්තිය ඉක්මවා ඔහු එයට බරක් පටවා නැත.» මෙය හොඳ අදහසකි. මන්ද «වුස්උ» යනු «ශක්තිය» යන අර්ථයට වඩා අඩු මට්ටමේ හැකියාවයි.
«එය උපයාගත් දෑ එයටය» යනු, ආත්මය යහපත ලෙස කළ දේ එයට හිමි වන අතර, ඒ සඳහා එයට කුලිය සහ ප්‍රතිඵලය ලැබේ යන්නයි. «එයට එරෙහිව උපයාගත් දෑ එයටය» යනු, එය කළ අයහපතේ බර එය මත ඇති බවයි. «අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි, අපට දඬුවම් නොකරනු මැනව» යනු, අපට දඬුවම් නොදෙන ලෙසය. «අප අමතක කළේ නම්» යන්න සමහරුන් අමතකවීම, එනම් සිතෙන් අතපසු වීම ලෙස අර්ථ දක්වා ඇත.
අල්-කල්බී මෙසේ පැවසීය: බනී ඉස්රායීල් තමන්ට අණ කරනු ලැබූ දෙයක් අමතක කළහොත් හෝ වරදක් කළහොත්, ඔවුන්ට වහාම දඬුවම් පැමිණෙන්නට විය. එම පාපයට අනුව යම් ආහාරයක් හෝ පානයක් ඔවුන්ට තහනම් කෙරිණි. එබැවින් විශ්වාසවන්තයින්ට එවැනි දෑ සම්බන්ධයෙන් තමන්ට දඬුවම් නොකරන ලෙස අල්ලාහ්ගෙන් ඉල්ලා සිටීමට අණ කරන ලදී. තවත් මතයකට අනුව, මෙය අමතකවීම යනුවෙන් අදහස් කරන්නේ අතහැර දැමීමයි.
අල්ලාහ්ගේ ප්‍රකාශය මෙන්ය: «ඔවුහු අල්ලාහ් අමතක කළහ; එබැවින් ඔහුද ඔවුන් අමතක කළේය» (අත්-තව්බා 9:67).
«හෝ අප වරදක් කළේ නම්» යන්න අරමුණින් හා හිතාමතා කළ ක්‍රියාවක් ලෙසද අර්ථ දක්වා ඇත. යම් කෙනෙකු හිතාමතා කළ විට «ඔහු වැරැද්දක් කළේය» යැයි කියනු ලැබේ. අල්ලාහ් මෙසේ පවසා ඇත: «ඔවුන්ගේ දරුවන් ඝාතනය කිරීම සැබැවින්ම මහත් වරදක් විය» (අල්-ඉස්රා 17:31). අතාඉ් මෙසේ පැවසීය: «අප අමතක කළේ නම් හෝ වරදක් කළේ නම්» යනු, නොදැනුවත්කමින් හෝ හිතාමතා කළේ නම් යන්නයි.
බහුතර විද්වතුන් එය නොදැනුවත්කමෙන් හා අමතකවීමෙන් සිදුවන වරද ලෙස අර්ථ දක්වා ඇත. හිතාමතා කළ පාපය සමාව ලැබෙන බවට සහතිකයක් නැත; එය අල්ලාහ්ගේ කැමැත්තට යටත්ය. එහෙත් වරදට සමාව දෙනු ලැබේ. නබි (සල්ලල්ලාහු අලයිහි වසල්ලම්) තුමාණෝ මෙසේ පැවසූහ: «වරද, අමතකවීම සහ බලහත්කාරයෙන් කරවනු ලැබූ දෑ මගේ සමූහයෙන් ඉවත් කරනු ලැබ ඇත.»
«අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි, අප මත බරක් නොපටවනු මැනව» යනු, අපට ඉටු කළ නොහැකි බරපතළ ගිවිසුමක් හා ප්‍රතිඥාවක් අප මත නොපටවනු මැනව; එය කඩ කිරීම නිසා අපට දඬුවම් නොකරනු මැනව යන්නයි. «අපට පෙර සිටියවුන් මත එය පටවනු ලැබුවාක් මෙන්» යනු යුදෙව්වන්ය. ඔවුන් එය ඉටු නොකළ බැවින් ඔබ ඔවුන්ට දඬුවම් කළේය. මෙය මුජාහිද්, අතාඉ්, කතාදා, අස්-සුද්දී, අල්-කල්බී සහ තවත් පිරිසකගේ මතයයි.
«ඔබ ඔවුන්ගෙන් එම ප්‍රතිඥාව ගත්තෙහිය» යන අල්ලාහ්ගේ ප්‍රකාශය එයට සාක්ෂියකි (ආලු ඉම්රාන් 3:81). එනම්, «ඔවුන්ගෙන් ගිවිසුමක් ගත්තෙහිය» යන්නයි.
තවත් මතයකට අනුව, «අප මත බරපතළභාවය හා තදබල නියමයන් නොපටවනු මැනව; පෙර සිටි යුදෙව්වන් මත ඔබ දැඩි කළාක් මෙන්» යන්නයි. අල්ලාහ් ඔවුන් මත සලාත් පනහක් අනිවාර්ය කළේය; සකාත් ලෙස ඔවුන්ගේ දේපළවලින් හතරෙන් එකක් ගෙවීමට නියම කළේය; ඔවුන්ගේ ඇඳුමට අපිරිසිදුකමක් වැටුණහොත් එය කපා ඉවත් කිරීමට නියම කළේය; යම් පාපයක් කළහොත් එය ඔවුන්ගේ දොරකඩ ලියා තබන ලදී. මේවා හා එවැනි බර වගකීම් ඔවුන් මත තිබුණි. මෙය උස්මාන්, අතාඉ්, මාලික් ඉබ්නු අනස්, අබූ උබයිදා සහ තවත් පිරිසකගේ අදහසයි.
«ඔහු ඔවුන් මත වූ බරත්, දම්වැල්ත් ඉවත් කරයි» යන අල්ලාහ්ගේ ප්‍රකාශය එයට සාක්ෂියකි (අල්-අඅ්රාෆ් 7:157). තවත් මතයකට අනුව, «ඉස්ර්» යනු පසුතැවිල්ලක් නොමැති පාපයකි; එහි අදහස, එවැනි දෙයකට වැටීමෙන් අපව ආරක්ෂා කරනු මැනව යන්නයි. එහි මූලික අර්ථය බැඳීම සහ තදින් පාලනය කිරීමය.
«අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි, අපට දරාගත නොහැකි දෙයක් අප මත නොපටවනු මැනව» යනු, අපට දරාගත නොහැකි ක්‍රියාවන් අප මත අනිවාර්ය නොකරනු මැනව යන්නයි. තවත් මතයකට අනුව, එයින් අදහස් කරන්නේ සිතේ ඇති කතාබහ සහ වසවසාවයි. මක්හූල්ගෙන් මෙසේ අර්ථ දක්වා ඇත: «එය ලිංගික ආශාවේ බලවත් වීමයි.» «ගුල්මා» යනු බලවත් ලිංගික ආශාවයි.
ඉබ්‍රාහීම්ගෙන් එය ප්‍රේමය බවද කියා ඇත. මුහම්මද් ඉබ්නු අබ්දුල් වහාබ්ගෙන් එය දැඩි ආලය බවද කියා ඇත. ඉබ්නු ජුරයිජ් මෙය වඳුරන් හා ඌරන් බවට පත් කිරීම යැයි පැවසීය. තවත් මතයකට අනුව එය සතුරන්ගේ විහිළුවට ලක්වීමයි; තවත් මතයකට අනුව වෙන්වීම හා සබඳතා කැඩී යාමයි. එයින් අල්ලාහ්ගෙන් අපි ආරක්ෂාව පතමු.
«අපට සමාව දෙනු මැනව» යනු අපගේ පාප නොසලකා හැර, ඒවා මකා දමනු මැනව යන්නයි. «අපට ක්ෂමා කරනු මැනව» යනු අපගේ පාප වසන් කර, අපව ලැජ්ජාවට පත් නොකරනු මැනව යන්නයි. «අපට කරුණා කරනු මැනව» යනු ඔබට කීකරු වීමෙන් මිස අපට යහපත් ක්‍රියා කිරීමට නොහැකි බැවින්ද, ඔබගේ කරුණාවෙන් මිස ඔබට අකීකරු වීමෙන් වැළකිය නොහැකි බැවින්ද, අපට කරුණා කරනු මැනව යන්නයි. «ඔබ අපගේ භාරකරුය» යනු අපගේ උපකාරකයා, ආරක්ෂකයා සහ භාරකරුය යන්නයි. «එබැවින් ප්‍රතික්ෂේපක ජනතාවට එරෙහිව අපට ජය ලබා දෙනු මැනව.»
සඊද් ඉබ්නු ජුබයිර් ඉබ්නු අබ්බාස්ගෙන් වාර්තා කළේ, «ඔබගෙන් සමාව පතන්නෙමු, අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි» යන අල්ලාහ්ගේ ප්‍රකාශය සම්බන්ධයෙන් අල්ලාහ් මෙසේ පැවසූ බවය: «මම ඔබලාට සමාව දුනිමි.» «අප අමතක කළේ නම් හෝ වරදක් කළේ නම් අපට දඬුවම් නොකරනු මැනව» යන්න සම්බන්ධයෙන් ඔහු පැවසීය: «මම ඔබලාට දඬුවම් නොකරමි.» «අපගේ පරමාධිපතියාණෙනි, අප මත බරක් නොපටවනු මැනව» යන්න සම්බන්ධයෙන් ඔහු පැවසීය: «මම ඔබලා මත එවැනි බරක් නොපටවමි.» «අපට දරාගත නොහැකි දෙයක් අප මත නොපටවනු මැනව» යන්න සම්බන්ධයෙන් ඔහු පැවසීය: «මම එය ඔබලා මත නොපටවමි.»
«අපට සමාව දෙනු මැනව...» යන ආයතයේ අවසානය දක්වා, ඔහු මෙසේ පැවසීය: «මම ඔබලාට සමාව දුනිමි, ඔබලාට ක්ෂමා කළෙමි, ඔබලාට කරුණා කළෙමි, ප්‍රතික්ෂේපක ජනතාවට එරෙහිව ඔබලාට ජය ලබා දුනිමි.» සූරා අල්-බකරා අවසන් කරන විට මුආද් ඉබ්නු ජබල් «ආමීන්» යැයි කියන්නෙකු විය.
අපට ඉස්මාඊල් ඉබ්නු අබ්දුල් කාහිර් වාර්තා කළේය: අපට අබ්දුල් ගාෆිර් ඉබ්නු මුහම්මද් වාර්තා කළේය; අපට මුහම්මද් ඉබ්නු ඊසා අල්-ජුලූදී වාර්තා කළේය; අපට ඉබ්‍රාහීම් ඉබ්නු මුහම්මද් ඉබ්නු සුෆ්යාන් වාර්තා කළේය; අපට මුස්ලිම් ඉබ්නු අල්-හජ්ජාජ් වාර්තා කළේය; අපට අබූ බක්ර් ඉබ්නු අබී ෂයිබා වාර්තා කළේය; අපට අබූ උසාමා වාර්තා කළේය; මට මාලික් ඉබ්නු මිග්වල් වාර්තා කළේය, අස්-සුබයිර් ඉබ්නු අදීගෙන්, තල්හා ඉබ්නු අලී ඉබ්නු මුස්රෆ්ගෙන්, මුරරාගෙන්, අබ්දුල්ලාහ්ගෙන්. ඔහු පැවසීය: අල්ලාහ්ගේ ධර්ම දූතයාණන්ව රාත්‍රී ගමනින් ගෙන යනු ලැබූ විට, එතුමාණන් සතරවැනි අහසේ පිහිටි සිද්රතුල්-මුන්තහා වෙත පැමිණියේය.
පොළොවෙන් ඉහළට නගින දෑ එහි අවසානයට පැමිණ එතැනින් භාරගනු ලබයි; එයට ඉහළින් පහළට එන දෑද එහි අවසානයට පැමිණ එතැනින් භාරගනු ලබයි. එතුමාණන් පැවසූහ: «එය ආවරණය කරන දෙයකින් ආවරණය වූ විට» (අන්-නජ්ම් 53:16)—එය රන් සමනලුන්ය. අල්ලාහ්ගේ ධර්ම දූතයාණන්ට කරුණු තුනක් දෙන ලදී: සලාත් පහ, සූරා අල්-බකරාහි අවසාන ආයාත්, සහ තම සමූහයෙන් අල්ලාහ්ට කිසිවක් හවුල් නොකළ අයට විනාශකාරී මහත් පාප [කබාඉර්] සම්බන්ධයෙන් සමාව දීම.»
සහීහ් මුස්ලිම් (අංක 126) හි ඉබ්නු අබ්බාස්ගෙන් මෙසේ වාර්තා වේ: මලක්වරයෙකු අහසින් පහළ වී නබි (සල්ලල්ලාහු අලයිහි වසල්ලම්) තුමාණන්ට මෙසේ පැවසීය: «ආලෝක දෙක පිළිබඳ සුබාරංචිය පිළිගන්න… ඒවා සූරා අල්-ෆාතිහා සහ සූරා අල්-බකරාහි අවසාන ආයාත් දෙකයි.»