آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ، وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ، وَمَلَائِكَتِهِ، وَكُتُبِهِ، وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ، وَقَالُوا سَمِعْنَا، وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ. رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ، وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ. رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا، إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا. رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا. رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ، وَاعْفُ عَنَّا، وَاغْفِرْ لَنَا، وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا، فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ.
آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ
غږ نه شو پورته کېدای. وروسته بیا هڅه وکړئ.
پېغمبر صلی الله علیه وسلم (پر هغه هدايت) ايمان راوړی دي چې د هغه د رب له خوا پر هغه نازل شوی دى او څوك چې د دې پېغمبر منونكي دي، هغوى هم دا هدايت د زړه په مينه منلى دى، دوى ټولو الله، د هغه پریښتې، د هغه كتابونه او د هغه پېغمبران (علیهم السلام) منلي دي او د هغو وينا دا ده چې: موږ د الله د پېغمبرانو ترمنځ توپير نه كوو، موږ حكم واورېده او اطاعت مو ومانه ای الله! موږ ستا څخه د ګناه بخښنې غوښتنونكي يو او همدا ستا لوري ته زموږ درتګ دى. الله هېڅ ساكښ ته د هغه له وسې څخه پورته مسؤوليت نه متوجه كوي چا چې څه ښه كړيدي، د هغه ګټه د هماغه ده او چا چې څه بدي كړېده، د هغه ګناه پر هماغه ده. (موْمنانو! تاسې داسې دعا وكړئ) اى زموږ ربه! كه له موږ څخه څه هېره او خطا شوې وي، موږ پرې مه نيسه، ای ربه! پر موږ هغه پېټى مه ږده چې له موږ څخه پر مخكېنېو خلكو دې ايښى و. زموږه ربه! د كوم پيټي پورته كولو چې په موږ كې وس نشته، هغه پر موږ مه ږده، له موږ سره اساني وكړه، زموږ (له ګناهونو) څخه تېر شه، پر موږ رحم وكړه، ته زموږ كار جوړونكى يې، د كافرانو په مقابل كې زموږ مرسته وكړه.
بڼې: د «غفرانك» (ستاسې بخښنه غواړو) پر ځای راغلی مصدر، ورپسې د منعې صیغې «لا تؤاخذنا» او د بخښنې غوښتنې «واعف عنا» راغلې دي. دا د سورة البقرة دوه ستر پایني آیتونه دي.
د شیخ عبدالرحمن السعدي تفسیر
کله چې د الله تعالی دا وینا نازله شوه: «که هغه څه ښکاره کړئ چې په زړونو کې مو دي، یا یې پټ وساتئ، الله به مو پرې حساب کړي»، دا خبره پر مسلمانانو درنه تمامه شوه؛ ځکه هغوی ګومان وکړ چې د زړه دننه لازم، ناڅاپي او ټینګ پاتې کېدونکي فکرونه او نور څه به هم د نیولو او سزا سبب شي. نو الله تعالی په دې آیت کې خبر ورکړ چې: «الله هېڅ نفس ته له خپلې وسې پورته مکلفیت نه ورسپاري»؛ یعنې هغه څه ورسپاري چې د هغه توان یې زغملای شي، او هغه څه نه ورباندې ږدي چې پرې دروند او ستونزمن وي؛ لکه څنګه چې الله تعالی فرمایلي دي: «او په دین کې یې پر تاسو هېڅ تنګي نه ده ګرځولې».
د امرونو او منعو اصل داسې څه نه دي چې پر نفسونو درانه وي؛ بلکې د روحونو خواړه، د بدنونو درمل او له زیان څخه ساتنه ده. الله تعالی بندګانو ته د رحمت او احسان له مخې هغه څه امر کړي چې امر یې ورته کړی دی. له دې سره، کله چې داسې عذرونه پیدا شي چې د سختۍ لامل وي، اسانتیا او تخفیف راځي؛ یا مکلف ته د حکم د پرېښودلو په بڼه، او یا د هغه د یوې برخې د کمولو په بڼه، لکه د ناروغ، مسافر او نورو لپاره اسانتیا.
بیا الله تعالی خبر ورکړ چې هر نفس ته د خپلو ښو کړنو ګټه ده او د خپلو بدو کړنو وبال یې پر غاړه دی؛ نو هېڅ باروړونکی د بل چا بار نه وړي او د بنده نېکۍ بل چا ته نه ځي. په ښو کړنو کې د «کسب» کلمه راوړل شوې، چې دا ښيي انسان په لږې هڅې، بلکې یوازې د زړه په نیت هم د نېکۍ اجر تر لاسه کولای شي؛ او د بدو کړنو لپاره یې د «اکتسب» کلمه راوړې، چې دا ښيي بد عمل تر هغه د انسان پر غاړه نه لیکل کېږي چې پخپله یې ترسره نه کړي او د هغه هڅه پکې ونه شي.
کله چې الله تعالی د رسول او له هغه سره د مؤمنانو د ایمان خبر ورکړ، او ویې ویل چې هر عمل کوونکی به د خپل عمل بدله مومي، او انسان د نیمګړتیا، تېروتنې او هېرېدو له خطر سره مخ دی، او دا یې هم څرګنده کړه چې یوازې د وس مطابق مکلفیت راباندې ږدي، نو د مؤمنانو د همدې په اړه دعا یې بیان کړه. نبي صلی الله علیه وسلم خبر ورکړی چې الله تعالی د دې دعا په ځواب کې وفرمایل: «ما قبوله کړه».
هغوی وویل: «زموږ ربه! که موږ هېر شو یا تېروتنه مو وکړه، نو موږ مه نیسه». د هېرېدو او تېروتنې توپیر دا دی: هېرېدل د زړه له پامه لوېدل دي؛ یعنې انسان هغه څه هېر کړي چې پرې امر شوی او له همدې امله یې پرېږدي. تېروتنه دا ده چې انسان د یوه روا کار نیت وکړي، خو کړنه یې په داسې ډول ترسره شي چې روا نه وي.
الله تعالی د دې امت له خلکو سره د رحمت او احسان له مخې هغه څه بښلي چې په دغو دواړو حالتونو کې ترې پېښېږي. له همدې امله، که څوک په غصب شوي یا ناپاک لباس کې لمونځ وکړي، یا پر خپل بدن ناپاکي هېره کړي، یا په لمانځه کې په هېرېدو خبرې وکړي، یا په روژه کې په هېرېدو روژه ماتوونکی کار وکړي، یا د احرام له هغو منع شوو کارونو څخه یو په هېرېدو ترسره کړي چې د څه شي د له منځه وړلو په بڼه نه وي، نو هغه ته بښل کېږي. همداراز، که څوک په هېرېدو هغه کار وکړي چې د نه کولو قسم یې کړی وي، قسم یې نه ماتېږي. او که په تېروتنه یو انسان یا مال له منځه یوسي، ګناه پرې نشته؛ خو د له منځه وړلو تاوان پرې لازم دی.
همداراز، په هغو ځایونو کې چې د الله نوم اخیستل لازم وي، که څوک یې په هېرېدو پرېږدي، زیان نه رسوي.
«زموږ ربه! پر موږ دروند پېټی مه ږده»؛ یعنې ستونزمن مکلفیتونه، «لکه څنګه چې دې له موږ مخکېنیو خلکو ته ور پر اوږو کړی و». الله تعالی دا غوښتنه پوره کړې ده؛ ځکه په پاکوالي او د عبادتونو په حالاتو کې یې د دې امت لپاره په امرونو کې داسې اسانتیاوې راوستې دي چې نورو امتونو ته یې نه وې راوستې.
«زموږ ربه! پر موږ هغه څه مه ږده چې د زغملو وس یې نه لرو»؛ الله تعالی دا غوښتنه هم پوره کړې ده، او د هغه ستاینه ده. «له موږ تېر شه، موږ وبښه او پر موږ رحم وکړه»: په عفوې او بخښنې سره کړاوونه او شرونه دفع کېږي، او په رحمت سره چارې سمېږي.
«ته زموږ مولی یې»؛ یعنې زموږ رب، زموږ بادشاه او زموږ معبود یې، او له هغه وخته چې موږ دې پیدا کړي او هست کړي یو، ستا سرپرستي تل زموږ مل ده. ستا نعمتونه پرلهپسې او په هر وخت کې راروان دي. بیا دې پر موږ ستر نعمت او لویه ډالۍ کړې، هغه د اسلام نعمت دی چې ټول نور نعمتونه یې تابع دي. نو ای زموږ ربه او مولی!
له تا څخه د خپل نعمت د بشپړېدو غوښتنه کوو، په دې چې موږ پر کافر قوم بریالي کړې؛ پر هغو خلکو چې پر تا او ستا رسولانو یې کفر کړی، د ستا د دین له پیروانو سره یې جګړه کړې او ستا امر یې پرې ایښی دی. نو په حجت او څرګند دلیل، او په تورې او نیزې سره موږ پر هغوی بریالي کړه؛ داسې چې په ځمکه کې موږ ته واک راکړې، هغوی ناکام کړې او موږ ته هغه ایمان او کړنې راپه برخه کړې چې بریا پرې ترلاسه کېږي. او ستاینه د ټولو عالمونو د الله لپاره ده. د الله په مرسته او توفیق د سورة البقرة تفسیر پای ته ورسېد. پر محمد دې د الله رحمت او سلام وي.
الله تعالی د رسول او له هغه سره د مؤمنانو د ایمان، د هغوی د غاړه اېښودلو او اطاعت، او له دې سره سره د بخښنې د غوښتلو په اړه خبر ورکوي. هغه خبر ورکړ چې دوی پر الله، د هغه پر ملایکو، کتابونو او رسولانو ایمان راوړی دی. دا د هر هغه څه په اړه ایمان رانغاړي چې الله د خپل ځان په اړه خبر ورکړی، او د هغه څه په اړه چې رسولانو یې د الله په اړه خبر ورکړی، د هغه د کمال د صفتونو او د عظمت د ځانګړنو په اړه، که په ټولیز ډول وي او که په تفصیل. همداراز، الله له تشبیه، تعطیل او د هر ډول نیمګړتیا له صفت څخه پاک ګڼل رانغاړي.
په دې کې پر هغو ملایکو ایمان هم شامل دی چې شرعي نصوصو یې یادونه کړې، په ټولیز ډول او په تفصیل؛ او پر ټولو رسولانو او کتابونو ایمان، یعنې پر هر هغه خبر، امر او منع ایمان چې رسولانو خبر ورکړی او کتابونو رانغاړلي دي. دوی د رسولانو ترمنځ توپیر نه کوي، بلکې پر ټولو یې ایمان راوړی دی؛ ځکه هغوی د الله او د هغه د بندګانو ترمنځ منځګړي دي. پر ځینو یې کفر کول د ټولو پر کفر کولو برابر دي، بلکې د الله پر کفر کولو برابر دي.
«او ویې ویل: موږ واورېدل»؛ یعنې هغه څه مو واورېدل چې موږ ته دې پرې امر او منع کړې وه؛ «او اطاعت مو وکړ»؛ یعنې په دې کې دې اطاعت کوو. دوی د هغو خلکو له ډلې نه وو چې وايي: «وا مو ورېدل او سرغړونه مو وکړه». څرنګه چې له بنده څخه د الله تعالی په حق کې خامخا څه نیمګړتیا کېږي او هغه تل د الله بخښنې ته اړتیا لري، نو ویې ویل: «ستا بخښنه غواړو»؛ یعنې له تا څخه د هغو نیمګړتیاوو او ګناهونو بخښنه غواړو چې زموږ له خوا شوې دي، او له هغو عیبونو څخه د پاکېدو غوښتنه کوو چې موږ پرې موصوف شوي یو.
«او ستا لوري ته بېرته ورتګ دی»؛ یعنې د ټولو مخلوقاتو ورګرځېدل ستا لوري ته دي، او ته به یې د هغو ښو او بدو کړنو بدله ورکړې چې ترسره کړې یې دي.
د امام ابن کثیر تفسیر
د دغو دوو مبارکو آیتونو د فضیلت په اړه د روایت شوو حدیثونو یادونه؛ الله دې موږ ته د هغو په وسیله ګټه راورسوي.
لومړی حدیث: بخاري ویلي دي: محمد بن کثیر موږ ته روایت وکړ، شُعبه موږ ته خبر راکړ، له سلیمان، له ابراهیم، له عبدالرحمن، له ابو مسعود څخه، له نبي صلی الله علیه وسلم څخه، چې ویې فرمایل: «چا چې دغه دوه آیتونه ولوستل ...». ابو نعیم موږ ته روایت وکړ: سفیان موږ ته روایت وکړ، له منصور، له ابراهیم، له عبدالرحمن بن یزید، له ابو مسعود څخه، هغه وویل: رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «چا چې په یوه شپه کې د سورة البقرة وروستي دوه آیتونه ولوستل، د هغه لپاره بس دي». د جماعت نورو محدثینو هم دا حدیث د سلیمان بن مهران اعمش له لارې، په همدې سند، په همدې ډول روایت کړی دی.
دا حدیث په صحیحینو کې د ثوري له لارې، له منصور، له ابراهیم، له عبدالرحمن، له ابو مسعود څخه روایت شوی دی. همداراز په صحیحینو کې د عبدالرحمن له لارې، له علقمې، له ابو مسعود څخه روایت دی. عبدالرحمن وایي: وروسته له ابو مسعود سره مخ شوم او هغه دا حدیث راته بیان کړ. احمد بن حنبل هم داسې روایت کړی دی: یحیی بن آدم موږ ته روایت وکړ، شریک موږ ته روایت وکړ، له عاصم، له مسیب بن رافع، له علقمې، له ابو مسعود څخه، له نبي صلی الله علیه وسلم څخه، چې ویې فرمایل: «چا چې په خپله شپه کې د سورة البقرة وروستي دوه آیتونه ولوستل، د هغه لپاره بس دي».
دویم حدیث: امام احمد ویلي دي: حسین موږ ته روایت وکړ، شیبان موږ ته روایت وکړ، له منصور، له رِبعي، له خرشة بن الحر، له معرور بن سوید، له ابو ذر څخه، هغه وویل: رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «د سورة البقرة پایني آیتونه ماته د عرش لاندې له یوې خزانې راکړل شوي دي؛ له ما مخکې هېڅ نبي ته نه وو ورکړل شوي». ابن مردویه هم د اشجعي له حدیثه، له ثوري، له منصور، له رِبعي، له زید بن ظبیان، له ابو ذر څخه روایت کړی، چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «د سورة البقرة پایني آیتونه ماته د عرش لاندې له یوې خزانې راکړل شوي دي».
درېیم حدیث: مسلم ویلي دي: ابو بکر بن ابي شیبه موږ ته روایت وکړ، ابو اسامه موږ ته روایت وکړ، مالک بن مغول موږ ته روایت وکړ؛ او (ح) ابن نمیر او زهیر بن حرب دواړو د عبدالله بن نمیر له لارې روایت وکړ. د هغوی الفاظ نږدې سره ورته دي. ابن نمیر وویل: پلار مې موږ ته روایت وکړ، مالک بن مغول موږ ته روایت وکړ، له زبیر بن عدي، له طلحه، له مره، له عبدالله څخه، هغه وویل: کله چې رسول الله صلی الله علیه وسلم د شپې په سفر یووړل شو، د سدرۃ المنتهیٰ تر ونې ورسول شو؛ دا په شپږم آسمان کې ده.
له ځمکې څخه چې څه پورته خېژي، همدلته پای ته رسېږي او له همدې ځایه یې اخلي؛ او له پاسه چې څه ښکته راځي، همدلته پای ته رسېږي او له همدې ځایه یې اخلي. هغه وویل: «کله چې سدره د هغه څه تر سیوري لاندې راغله چې پرې راغلل»؛ ویې ویل: د سرو زرو پتنګان وو. هغه وویل: رسول الله صلی الله علیه وسلم ته درې شیان ورکړل شول: پنځه وخته لمونځونه، د سورة البقرة پایني آیتونه، او د هغه د امت له هغو کسانو څخه بخښنه چې له الله سره یې هېڅ شی شریک نه کړی وي، له هلاکوونکو ګناهونو پرته.
څلورم حدیث: احمد ویلي دي: اسحاق بن ابراهیم رازي موږ ته روایت وکړ، سلمه بن فضل موږ ته روایت وکړ، محمد بن اسحاق راته وویل، له یزید بن ابي حبیب، له مرثد بن عبدالله یزني، له عقبة بن عامر جُهني څخه، هغه وویل: رسول الله صلی الله علیه وسلم راته وفرمایل: «د سورة البقرة وروستي دوه آیتونه ولوله؛ ځکه دا دواړه ماته د عرش له لاندې راکړل شوي دي». دا ښه سند دی، خو هغوی دا حدیث په خپلو کتابونو کې نه دی راوړی.
پنځم حدیث: ابن مردویه ویلي دي: احمد بن کامل موږ ته روایت وکړ، ابراهیم بن اسحاق حربي موږ ته روایت وکړ، مسدد موږ ته خبر راکړ، ابو عوانه موږ ته خبر راکړ، له ابو مالک، له رِبعي، له حذیفه څخه، هغه وویل: رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «موږ ته پر خلکو درې ځانګړتیاوې راکړل شوې دي: د سورة البقرة د پای آیتونه ماته د عرش لاندې د خزانې له یوې زېرمه راکړل شوي دي؛ له ما مخکې چا ته نه وو ورکړل شوي او له ما وروسته به هم چا ته ورنه کړل شي». بیا یې دا د نعیم بن ابي هندي له حدیثه، له رِبعي، له حذیفه څخه هم په ورته الفاظو روایت کړ.
شپږم حدیث: ابن مردویه ویلي دي: عبدالباقي بن نافع موږ ته روایت وکړ، اسماعیل بن فضل موږ ته خبر راکړ، محمد بن حاتم بن بزیع موږ ته خبر راکړ، جعفر بن عون موږ ته خبر راکړ، له مالک بن مغول، له ابو اسحاق، له حارث، له علي څخه، هغه وویل: «زه داسې څوک نه وینم چې د اسلام په حقیقت پوه وي او د سورة البقرة پایني آیتونه ونه لولي او ویده شي؛ ځکه دا خزانه ده چې ستاسو نبي صلی الله علیه وسلم ته د عرش لاندې ورکړل شوې ده».
وکیع هم دا د اسرائیل له لارې روایت کړی، له ابو اسحاق، له عمیر بن عمرو خارفي، له علي څخه، هغه وویل: «زه داسې څوک نه وینم چې عقل ولري او اسلام ورته رسېدلی وي، خو د آیت الکرسي او د سورة البقرة پایني آیتونه نه لولي او ویده شي؛ ځکه دا د عرش لاندې له خزانې څخه دي».
اووم حدیث: ابو عیسی ترمذي ویلي دي: بندار موږ ته روایت وکړ، عبدالرحمن بن مهدي موږ ته روایت وکړ، حماد بن سلمه موږ ته روایت وکړ، له اشعث بن عبدالرحمن جرمي، له ابو قلابة، له ابو الاشعث صنعاني، له نعمان بن بشیر څخه، له نبي صلی الله علیه وسلم څخه، چې ویې فرمایل: «الله تعالی د آسمانونو او ځمکې له پیدا کولو دوه زره کاله مخکې یو کتاب ولیکه؛ له هغه کتابه یې دوه آیتونه نازل کړل او سورة البقرة یې په هغو پای ته ورساوه. په کوم کور کې چې دا دوه آیتونه درې شپې ولوستل شي، شیطان هغه کور ته نه ورنږدې کېږي». بیا ترمذي وویل: دا حدیث غریب دی.
حاکم هم په خپل مستدرک کې دا حدیث د حماد بن سلمه له لارې روایت کړی او ویلي یې دي: سند یې د مسلم د شرط له مخې صحیح دی، خو دواړو نه دی روایت کړی.
اتم حدیث: ابن مردویه ویلي دي: عبدالرحمن بن محمد بن مدین موږ ته روایت وکړ، حسن بن جهم موږ ته خبر راکړ، اسماعیل بن عمرو موږ ته خبر راکړ، ابن ابي مریم موږ ته خبر راکړ، یوسف بن ابي الحجاج راته وویل، له سعید څخه، له ابن عباس څخه، هغه وویل: کله به چې رسول الله صلی الله علیه وسلم د سورة البقرة پای او آیت الکرسي ولوستل، نو موسکی به شو او ویې فرمایل: «دا دواړه د رحمان له خزانې، د عرش لاندې دي».
او کله به یې چې دا آیتونه ولوستل: «څوک چې بد وکړي، بدله به یې ومومي»؛ «او انسان ته یوازې د هغه د خپلې هڅې بدله ده، او ژر به یې خپله هڅه ولیدل شي، بیا به ورته بشپړه بدله ورکړل شي»، نو د مصیبت پر مهال به یې د استرجاع کلمه ویله او عاجزي به یې کوله.
نهم حدیث: ابن مردویه ویلي دي: عبدالله بن محمد بن کوفي موږ ته روایت وکړ، احمد بن یحیی بن حمزه موږ ته روایت وکړ، محمد بن بکر موږ ته روایت وکړ، مکي بن ابراهیم موږ ته روایت وکړ، عبدالله بن ابي حمید موږ ته روایت وکړ، له ابو ملیح، له معقل بن یسار څخه، هغه وویل: رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «ماته د کتاب فاتحه او د سورة البقرة وروستي آیتونه د عرش له لاندې راکړل شوي دي؛ او مفصل سورتونه د نافلو په توګه دي».
لسم حدیث: د فاتحې سورت د فضیلت په اړه مخکې د عبدالله بن عیسی بن عبدالرحمن بن ابي لیلی له روایت څخه، له سعید بن جبیر، له ابن عباس څخه راغلی دی، هغه وویل: کله چې رسول الله صلی الله علیه وسلم له جبریل سره ناست و، ناڅاپه یې له پورته خوا یو غږ واورېد. جبریل آسمان ته وکتل او ویې ویل: «دا د آسمان یوه دروازه ده چې اوس پرانیستل شوه، حال دا چې تر اوسه هېڅکله نه وه پرانیستل شوې». بیا له هغې څخه یوه ملایکه راکښته شوه، نبي صلی الله علیه وسلم ته راغله او ویې ویل: «د دوو نورونو زېری درکوم چې له تا مخکې هېڅ نبي ته نه دي ورکړل شوي: د کتاب فاتحه او د سورة البقرة پایني آیتونه. له دغو دواړو څخه چې هر توری ولولې، هغه به درکړل شي». مسلم او نسائي روایت کړی دی، او دا د نسائي الفاظ دي.
د الله تعالی دا وینا: «رسول پر هغه څه ایمان راوړی چې د خپل رب له لوري پر هغه نازل شوي دي» د رسول الله صلی الله علیه وسلم په اړه خبر ورکوي. ابن جریر ویلي دي: بشر موږ ته روایت وکړ، یزید موږ ته روایت وکړ، سعید موږ ته روایت وکړ، له قتاده څخه، هغه وویل: موږ ته یادونه شوې چې کله دا آیت نازل شو، رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «او پر هغه حق دی چې ایمان راوړي».
حاکم په خپل مستدرک کې روایت کړی دی: ابو النضر فقیه موږ ته روایت وکړ، معاذ بن نجدة قرشي موږ ته روایت وکړ، خلاد بن یحیی موږ ته روایت وکړ، ابو عقیل موږ ته روایت وکړ، له یحیی بن ابي کثیر، له انس بن مالک څخه، هغه وویل: کله چې دا آیت پر نبي صلی الله علیه وسلم نازل شو: «رسول پر هغه څه ایمان راوړی چې د خپل رب له لوري پر هغه نازل شوي دي»، نبي صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «پر هغه حق دی چې ایمان راوړي». بیا حاکم وویل: سند یې صحیح دی، خو دواړو روایت نه دی کړی.
«او مؤمنان» د «رسول» پر کلمه عطف دی. بیا یې د ټولو په اړه وفرمایل: «هر یو پر الله، د هغه پر ملایکو، کتابونو او رسولانو ایمان راوړی؛ موږ د هغه د رسولانو ترمنځ توپیر نه کوو». مؤمنان ایمان لري چې الله یو، یکتا، بېنیازه دی؛ له هغه پرته بل معبود نشته او له هغه پرته بل رب نشته. هغوی د الله د رسولانو او پېغمبرانو پر ټولو پېغمبرانو او رسولانو، او پر هغو نازل شوو کتابونو باور لري چې الله خپلو استول شوو بندګانو او پېغمبرانو ته نازل کړي دي.
د هغوی ترمنځ توپیر نه کوي، چې پر ځینو ایمان راوړي او پر ځینو کفر وکړي؛ بلکې ټول د دوی په نزد رښتیني، نېک، هدایت موندلي او د نېکۍ لارو ته لارښوونکي دي. که څه هم د ځینو شریعتونو احکام د الله په اجازه د نورو شریعتونو احکام نسخ کړي دي، تر دې چې د ټولو شریعتونو ځای د محمد صلی الله علیه وسلم وروستي شریعت ونیو؛ قیامت به د هغه پر شریعت قائم شي او د هغه د امت یوه ډله به تل پر حق ښکاره وي.
د الله تعالی وینا: «او ویې ویل: موږ واورېدل او اطاعت مو وکړ» یعنې: ای زموږ ربه، ستا وینا مو واورېده، پوه پرې شوو او د هغې غوښتنه مو ومنله او عمل مو پرې وکړ. «ستا بخښنه غواړو، زموږ ربه» د بخښنې، رحمت او مهربانۍ غوښتنه ده. ابن ابي حاتم ویلي دي: علي بن حرب موصلي موږ ته روایت وکړ، ابن فضیل موږ ته روایت وکړ، له عطاء بن سائب، له سعید بن جبیر، له ابن عباس څخه، د الله د دې وینا په اړه: «رسول پر هغه څه ایمان راوړی چې د خپل رب له لوري پر هغه نازل شوي دي، او مؤمنان» تر دې چې «ستا بخښنه غواړو، زموږ ربه» ته ورسېږي، ابن عباس وویل: الله تعالی وفرمایل: «ما تاسو وبښلئ».
«او ستا لوري ته بېرته ورتګ دی»؛ یعنې د حساب د ورځې پر مهال بېرته ستا لوري ته ورګرځېدل دي.
ابن جریر ویلي دي: ابن حمید موږ ته روایت وکړ، جریر موږ ته روایت وکړ، له بیان، له حکیم، له جابر څخه، هغه وویل: کله چې پر رسول الله صلی الله علیه وسلم دا آیت نازل شو: «رسول پر هغه څه ایمان راوړی چې د خپل رب له لوري پر هغه نازل شوي دي، او مؤمنان؛ هر یو پر الله، د هغه پر ملایکو، کتابونو او رسولانو ایمان راوړی. موږ د هغه د رسولانو ترمنځ توپیر نه کوو. او ویې ویل: موږ واورېدل او اطاعت مو وکړ؛ ستا بخښنه غواړو، زموږ ربه، او ستا لوري ته بېرته ورتګ دی»، جبریل وویل: «الله پر تا او ستا پر امت غوره ستاینه کړې ده؛ نو وغواړه، دربه کړل شي». بیا یې دا وغوښتل: «الله هېڅ نفس ته له خپلې وسې پورته مکلفیت نه ورسپاري» تر د آیت تر پایه. النجم: ۱۶؛ النساء: ۱۲۳؛ النجم: ۳۹–۴۱.
یوولسم حدیث: ابو محمد عبدالله بن عبدالرحمن دارمي په خپل مسند کې ویلي دي: ابو المغیره موږ ته روایت وکړ، صفوان موږ ته روایت وکړ، ایفع بن عبدالله کلائي موږ ته روایت وکړ، هغه وویل: یو سړي وویل: ای د الله رسوله! د الله په کتاب کې تر ټولو ستر آیت کوم دی؟ ویې فرمایل: «آیت الکرسي: “الله، له هغه پرته بل معبود نشته، تل ژوندی او د هر څه سمبالوونکی دی”». هغه وپوښتل: د الله په کتاب کې کوم آیت خوښوې چې تا او ستا امت ته ورسېږي؟
ویې فرمایل: «د سورة البقرة پای»؛ او دا یې زیاته کړه چې په دې کې د دنیا او آخرت هېڅ خیر نه دی پاتې، مګر دا چې دا آیتونه یې رانغاړي.
د الله تعالی وینا: «الله هېڅ نفس ته له خپلې وسې پورته مکلفیت نه ورسپاري» یعنې: هېچا ته د هغه له توان پورته مکلفیت نه ورسپاري. دا د خپلو مخلوقاتو په اړه د الله تعالی له مهربانۍ، زړهسواندۍ او احسان څخه دی. دا هغه ناسخ آیت دی چې هغه وېره یې لرې کړه چې صحابه پرې اندېښمن شوي وو، په دې وینا کې: «که هغه څه ښکاره کړئ چې په زړونو کې مو دي، یا یې پټ وساتئ، الله به مو پرې حساب کړي». یعنې که څه هم الله حساب او پوښتنه کوي، خو یوازې د هغه څه له امله سزا ورکوي چې انسان یې مخنیوی کولای شي.
خو هغه څه چې مخنیوی یې نه شي کولای، لکه د نفس وسوسې او د زړه خبرې، د هغه له امله انسان نه مکلف کېږي. د بدې وسوسې کرکه کول د ایمان نښه ده.
«هغې نفس ته دي هغه څه چې لاسته یې راوړي»؛ یعنې له نېکیو. «او پر هغې دي هغه څه چې ګټلي یې دي»؛ یعنې له بدیو. دا د هغو عملونو په اړه دي چې د مکلفیت تر حکم لاندې راځي. بیا الله تعالی خپلو بندګانو ته د دعا کولو لارښوونه وکړه او د دعا د قبلېدو ژمنه یې ورسره کړې ده؛ لکه څنګه چې هغوی ته یې دا ښوولي دي چې ووایي: «زموږ ربه!
موږ مه نیسه که ...» ؛ یعنې که په هېرېدو مو فرض پرېښی وي، یا په هېرېدو مو حرام کار کړی وي؛ «یا مو تېروتنه کړې وي»؛ یعنې د عمل په اړه له سمې لارې بېخبره پاتې شوي یو. د ابو هریره د حدیث په اړه مخکې په صحیح مسلم کې راغلي چې الله وفرمایل: «هو». او د ابن عباس په حدیث کې راغلي چې الله وفرمایل: «ما قبوله کړه».
ابن ماجه په خپل سنن کې او ابن حبان په خپل صحیح کې د ابو عمرو اوزاعي له حدیثه، له عطاء څخه روایت کړی دی. د ابن ماجه په روایت کې د عطاء روایت له ابن عباس څخه دی؛ او طبراني او ابن حبان ویلي چې روایت یې له عطاء، له عبید بن عمیر، له ابن عباس څخه دی. ابن عباس وویل: رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «الله زما له امت څخه تېروتنه، هېرېدنه او هغه څه لرې کړي چې په زور ورباندې ترسره شوي وي». دا حدیث په نورو لارو هم روایت شوی، خو احمد او ابو حاتم کمزوری بللی دی، او الله ښه پوهېږي.
ابن ابي حاتم ویلي دي: پلار مې موږ ته روایت وکړ، مسلم بن ابراهیم موږ ته روایت وکړ، ابو بکر هذلي موږ ته روایت وکړ، له شهر، له ام درداء څخه، له نبي صلی الله علیه وسلم څخه، چې ویې فرمایل: «الله زما د امت له دریو شیانو تېر شوی دی: تېروتنه، هېرېدنه او هغه څه چې په زور ورباندې ترسره شوي وي». ابو بکر وویل: دا خبره مې حسن ته یاده کړه؛ هغه وویل: هو، ایا د دې په اړه قرآن نه لولې: «زموږ ربه! موږ مه نیسه که هېر شو یا مو تېروتنه وکړه»؟
د الله تعالی وینا: «زموږ ربه! پر موږ دروند پېټی مه ږده، لکه څنګه چې دې له موږ مخکېنیو خلکو ته ور پر اوږو کړی و» یعنې، که څه هم موږ یې د پورته کولو توان لرو، خو ستونزمن کارونه راباندې مه مکلفوه؛ لکه له موږ مخکېنیو امتونو ته چې دې هغه درانه بندیزونه او تړلي مکلفیتونه پر غاړه کړي وو. الله تعالی د محمد صلی الله علیه وسلم په شریعت کې د هغو درنو بندونو د لرې کولو له لارې د دې امت لپاره اسانتیا راوستې؛ محمد د رحمت پېغمبر دی او د نرم، اسانه او پراخ دین په راوړلو استول شوی دی. په صحیح مسلم کې له ابو هریره څخه، له رسول الله صلی الله علیه وسلم څخه ثابت دي چې الله وفرمایل: «هو».
او د ابن عباس له حدیثه، له رسول الله صلی الله علیه وسلم څخه روایت دی چې الله وفرمایل: «ما دا کار وکړ». له بېلابېلو لارو روایت شوی چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «زه د اسانه، سم او پراخ دین سره لېږل شوی یم».
د الله تعالی وینا: «زموږ ربه! پر موږ هغه څه مه ږده چې د زغملو وس یې نه لرو»؛ یعنې، له مکلفیتونو، مصیبتونو او ازمېښتونو څخه داسې څه راباندې مه راوله چې د زغملو وس یې نه لرو. مکحول د دې وینا په اړه ویلي دي: «پردېسي او د شهوت زور». ابن ابي حاتم دا خبره روایت کړې ده.
په حدیث کې الله فرمایلي دي: «هو»؛ او په بل روایت کې راغلي: «ما قبوله کړه».
د الله تعالی وینا: «له موږ تېر شه»؛ یعنې په هغو نیمګړتیاوو او تېروتنو کې چې زموږ او ستا ترمنځ دي او ته پرې خبر یې، له موږ تېر شه. «او موږ وبښه»؛ یعنې زموږ او ستا د بندګانو ترمنځ مو وبښه، زموږ بدۍ او ناوړه کړنې هغوی ته مه ښکاره کوه. «او پر موږ رحم وکړه»؛ یعنې په راتلونکي کې دې د خپل توفیق په مرسته موږ په بله ګناه کې مه اچوه. له همدې امله ویلي یې دي چې ګناهکار درې شیانو ته اړتیا لري: الله دې د هغه او د خپل ځان ترمنځ ګناه وبښي، له بندګانو یې پټه کړي څو په منځ کې یې رسوا نه کړي، او له ورته ګناه سره د بیا مخامخېدو څخه دې وساتي.
په مخکېني حدیث کې راغلي چې الله وفرمایل: «هو»؛ او په بل حدیث کې راغلي چې الله وفرمایل: «ما قبوله کړه».
د الله تعالی وینا: «ته زموږ مولی یې» یعنې ته زموږ سرپرست او مرستندوی یې؛ پر تا مو توکل کړی، ته زموږ مرستندوی یې او پر تا مو بشپړ باور او تکیه ده. له تا پرته موږ هېڅ ځواک او توان نه لرو. «نو موږ پر کافر قوم بریالي کړه»؛ یعنې پر هغو کسانو چې ستا دین یې رد کړی، ستا یکتایي یې نه ده منلې، ستا د پېغمبر رسالت یې منکر کړی، له تا پرته یې د بل چا عبادت کړی او له خپلو بندګانو یې ستا شریکان ګرځولي دي. نو موږ پر هغوی بریالي کړه او په دنیا او آخرت کې زموږ پایله د هغوی له پایلې غوره کړه.
الله وفرمایل: «هو». او په هغه حدیث کې چې مسلم له ابن عباس څخه روایت کړی، راغلي چې الله وفرمایل: «ما قبوله کړه». ابن جریر ویلي دي: مثنی بن ابراهیم راته روایت وکړ، ابو نعیم موږ ته روایت وکړ، سفیان موږ ته روایت وکړ، له ابو اسحاق څخه، چې معاذ رضي الله عنه به د دې سورت د دې وینا په پای کې: «نو موږ پر کافر قوم بریالي کړه»، «آمین» ویله. وکیع هم دا د سفیان له لارې، له ابو اسحاق، له یوه سړي، له معاذ بن جبل څخه روایت کړې، چې کله به یې سورة البقرة پای ته ورساوه، «آمین» به یې ویله. موږ هېر کړل.
د دې دوو مبارکو آیتونو د فضیلت په باب د روایتونو یادونه: له ابن عباسه روایت شوی چې جبریل راغی، له آسمانه یوه دروازه پرانیستل شوه، او یوه ملایکه د دوو نورونو د زېري لپاره راکښته شوه: فاتحة الکتاب او د سورة البقرة پایني آیتونه. (د مسلم د روایت له مخې) د دې دوو آیتونو هېڅ توری نه لوستل کېږي مګر لوستونکي ته به یې ورکړل شي.
«رسول پر هغه څه ایمان راوړی چې د خپل رب له لوري پر هغه نازل شوي دي»؛ دا د رسول الله صلی الله علیه وسلم د ایمان په اړه څرګندونه ده. «او مؤمنان»؛ هر یو پر الله، د هغه پر ملایکو، کتابونو او رسولانو ایمان راوړی، او د هغوی ترمنځ توپیر نه کوي. دوی پر ټولو پېغمبرانو او نازل شوو کتابونو ایمان لري. «او ویې ویل: موږ واورېدل او اطاعت مو وکړ»؛ یعنې ستا وینا مو واورېده او پوه شوو، ستا امر مو عملي کړ او د هغه غوښتنه مو ومنله.
«ستا بخښنه غواړو، زموږ ربه» د بخښنې، رحمت او مهربانۍ غوښتنه ده. د «او ستا لوري ته بېرته ورتګ دی» معنا دا ده چې د حساب د ورځې پر مهال ورګرځېدل ستا لوري ته دي.
«الله هېڅ نفس ته له خپلې وسې پورته مکلفیت نه ورسپاري» یعنې هېچا ته د هغه له توان څخه پورته مکلفیت نه ورسپاري. دا د الله تعالی د مخلوقاتو په اړه د هغه له مهربانۍ او احسان څخه دی. دا آیت د صحابهوو هغه اندېښنه لرې کړه چې د دې آیت له امله ورپیدا شوې وه: «که هغه څه ښکاره کړئ چې په زړونو کې مو دي، یا یې پټ وساتئ، الله به مو پرې حساب کړي». الله به حساب او پوښتنه کوي، خو یوازې د هغه څه په اړه سزا ورکوي چې انسان یې دفع کولای شي؛ د نفس د وسوسو او د زړه د خبرو په څېر د هغو شیانو له امله چې دفع کول یې ناشوني دي، انسان نه مکلف کېږي. د ناوړه وسوسې ناخوښ ګڼل د ایمان نښه ده.
«هغې نفس ته دي هغه څه چې لاسته یې راوړي» یعنې نېکي؛ «او پر هغې دي هغه څه چې ګټلي یې دي» یعنې بدۍ، او دا د مکلفیت تر حکم لاندې عملونه دي. بیا الله خپلو بندګانو ته دعا ورزده کړه او د قبلېدو ژمنه یې ورسره وکړه: «زموږ ربه! موږ مه نیسه که هېر شو»؛ یعنې که په هېرېدو مو فرض پرېښی وي یا مو په هېرېدو حرام کار کړی وي؛ «یا مو تېروتنه کړې وي»، یعنې د شرعي حکم له مخې مو د عمل سمه لار نه وي پېژندلې. په صحیح مسلم کې د ابو هریره په حدیث کې راغلي چې الله وفرمایل: «هو»؛ او د ابن عباس په حدیث کې راغلي چې الله وفرمایل: «ما قبوله کړه».
ابن ماجه او ابن حبان له ابن عباس څخه روایت کړی چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «الله زما له امت څخه تېروتنه، هېرېدنه او هغه څه لرې کړي چې په زور ورباندې ترسره شوي وي». دا روایت په نورو لارو هم راغلی، خو احمد او ابو حاتم کمزوری بللی دی، او الله ښه پوهېږي. ام درداء له نبي صلی الله علیه وسلم څخه روایتوي: «الله زما له امت څخه درې شیان لرې کړي دي: تېروتنه، هېرېدنه او اکراه». ابو بکر هذلي وایي چې دا یې حسن ته وویل؛ هغه وویل: «هو، ایا د دې په اړه قرآن نه لولې: زموږ ربه! موږ مه نیسه که هېر شو یا مو تېروتنه وکړه»؟
«زموږ ربه! پر موږ دروند پېټی مه ږده، لکه څنګه چې دې له موږ مخکېنیو خلکو ته ور پر اوږو کړی و»؛ یعنې که څه هم د پورته کولو وس یې لرو، خو سخت مکلفیتونه راباندې مه ږده، لکه د پخوانیو امتونو پر غاړه چې دې درانه بندونه او مکلفیتونه اچولي وو. الله تعالی دا امت په اسانه او پراخ شریعت کې له هغو بندونو خلاص کړ. په صحیح مسلم کې له ابو هریره څخه روایت دی چې الله وفرمایل: «هو»؛ او د ابن عباس په حدیث کې راغلي چې الله وفرمایل: «ما دا کار وکړ».
له رسول الله صلی الله علیه وسلم څخه په بېلابېلو لارو روایت شوي چې ویې فرمایل: «زه د اسانه او پراخ دین سره لېږل شوی یم».
«زموږ ربه! پر موږ هغه څه مه ږده چې د زغملو وس یې نه لرو»؛ یعنې له مکلفیتونو، مصیبتونو او بلاوو څخه داسې څه راباندې مه راوله چې د مقابلې وس یې نه لرو. مکحول د دې وینا په اړه ویلي دي: «پردېسي او د شهوت زور». ابن ابي حاتم دا روایت کړې ده.
په یوه حدیث کې الله وفرمایل: «هو»؛ او په بل کې: «ما قبوله کړه».
«له موږ تېر شه»؛ یعنې په هغو نیمګړتیاوو او تېروتنو کې چې زموږ او ستا ترمنځ دي او ته پرې پوهېږې، له موږ تېر شه. «او موږ وبښه»؛ یعنې زموږ او ستا د بندګانو ترمنځ مو وبښه، زموږ بدۍ او ناوړه کړنې هغوی ته مه ښکاره کوه. «او پر موږ رحم وکړه»؛ یعنې په راتلونکي کې د خپل توفیق په مرسته موږ په بله ګناه کې مه اچوه. ځکه ګناهکار درې شیانو ته اړتیا لري: الله دې د هغه او د خپل ځان ترمنځ ګناه وبښي، له بندګانو دې یې پټه کړي څو د هغوی په وړاندې یې رسوا نه کړي، او له ورته ګناه سره دې بیا مخامخ نه کړي.
په حدیث کې الله وفرمایل: «هو»؛ او په بل روایت کې: «ما قبوله کړه».
«ته زموږ مولی یې»؛ یعنې زموږ سرپرست، مرستندوی او ساتونکی یې. «نو موږ پر کافر قوم بریالي کړه»؛ یعنې پر هغو کسانو چې ستا دین یې رد کړی، ستا یکتایي یې نه ده منلې، د ستا د پېغمبر رسالت یې منکر کړی، ستا پر ځای یې د بل چا عبادت کړی او له خپلو بندګانو یې ستا شریکان نیولي دي. نو موږ پر هغوی بریالي کړه، او په دنیا او آخرت کې زموږ پایله د هغوی له پایلې غوره کړه. الله وفرمایل: «هو»؛ او په هغه حدیث کې چې مسلم له ابن عباس څخه روایت کړی، راغلي چې الله وفرمایل: «ما قبوله کړه».
ابن جریر روایت کړی چې معاذ رضي الله عنه به د سورة البقرة د پای په دې وینا کې: «نو موږ پر کافر قوم بریالي کړه»، «آمین» ویله. وکیع هم روایت کړی چې معاذ بن جبل به د سورة البقرة په پای ته رسولو سره «آمین» ویله.
د البغوي تفسیر
د الله تعالی وینا: «رسول ایمان راوړی» یعنې تصدیق یې کړی دی؛ «پر هغه څه چې د خپل رب له لوري پر هغه نازل شوي دي، او مؤمنانو هم؛ هر یو پر الله ایمان راوړی». «هر یو» د هر یوه لپاره دی، له همدې امله فعل مفرد راغلی دی. «او د هغه پر ملایکو، کتابونو او رسولانو». حمزه او کسائي «كتابَه» په مفرد لوستی دی، یعنې قرآن.
ویل شوي چې که څه هم د توحید په لفظ یاد شوی، معنا یې جمع ده؛ لکه د الله تعالی دا وینا: «نو الله پېغمبران د زېري ورکوونکو او وېروونکو په توګه ولېږل او له هغوی سره یې کتاب نازل کړ» (البقرة: ۲۱۳). نورو قاریانو «وکتبه» په جمع لوستی دی؛ لکه د الله تعالی دا وینا: «او د هغه پر ملایکو، کتابونو او رسولانو» (النساء: ۱۳۶).
«موږ د هغه د رسولانو ترمنځ توپیر نه کوو»؛ یعنې پر ځینو ایمان راوړو او پر ځینو کفر کوو، لکه څنګه چې یهودو او نصاراوو وکړل. په عبارت کې یوه پټه کلمه شته، بشپړه معنا یې داسې ده: دوی وايي، «موږ د هغه د رسولانو ترمنځ توپیر نه کوو». یعقوب دا د «يُفَرِّقُ» په بڼه، په «یاء» لوستی دی؛ نو دا د رسول په اړه خبر دی، یا یې معنا دا ده چې ټول توپیر نه کوي. «د هیچا ترمنځ» یې ویلي او «د ډېرو ترمنځ» یې نه دي ویلي، ځکه «احد» د یوه او د جمع لپاره هم کارېږي.
الله تعالی فرمایلي دي: «نو په تاسو کې به هېڅوک د هغه د مخنیوي توان ونه لري» (الحاقة: ۴۷).
«او ویې ویل: موږ واورېدل»؛ یعنې ستا وینا مو واورېده؛ «او اطاعت مو وکړ»؛ یعنې ستا امر مو ومانه. له حکیم، له جابر رضي الله عنهما څخه روایت شوی چې کله دا آیت نازل شو، جبریل علیه السلام نبي صلی الله علیه وسلم ته وویل: «الله پر تا او ستا پر امت ستاینه کړې ده؛ نو وغواړه، دربه کړل شي». بیا یې د الله تعالی په لارښوونه وغوښتل: «ستا بخښنه غواړو»؛ دا د مصدر په توګه منصوب دی، یعنې: «موږ له تا څخه بخښنه غواړو» یا «ستا بخښنه غواړو، زموږ ربه». «او ستا لوري ته بېرته ورتګ دی.
الله هېڅ نفس ته له خپلې وسې پورته مکلفیت نه ورسپاري». د آیت څرګند مفهوم د اړتیا پوره کېدل دي؛ په عبارت کې د دعا غوښتنه پټه ده، داسې چې ګواکې هغوی وویل: «موږ ته یوازې د وس مطابق مکلفیت راکړه»، او الله ځواب ورکړ: «الله هېڅ نفس ته له خپلې وسې پورته مکلفیت نه ورسپاري»؛ یعنې د هغه د توان په اندازه. «وسع» هغه څه ته ویل کېږي چې انسان یې زغملای شي او پرې تنګ نه شي.
د دې آیت په تفسیر کې اختلاف شوی دی. ابن عباس رضي الله عنه، عطاء او ډېری مفسرین وايي، مراد هغه د زړه خبرې دي چې د الله تعالی په دې وینا کې یادې شوې دي: «او که هغه څه ښکاره کړئ چې په زړونو کې مو دي ...»، لکه څنګه چې مخکې مو بیان کړل. له ابن عباس رضي الله عنهما څخه روایت دی چې ویې ویل: مراد یوازې مؤمنان دي؛ د دوی د دین چارې پرې اسانې شوې او یوازې د هغو شیانو مکلف شوي چې توان یې لري؛ لکه څنګه چې الله تعالی فرمایلي دي: «الله پر تاسو اساني غواړي او پر تاسو سختي نه غواړي» (البقرة: ۱۸۵)، او فرمایلي یې دي: «او په دین کې یې پر تاسو هېڅ تنګي نه ده ګرځولې» (الحج: ۷۸).
له سفیان بن عیینه څخه د الله تعالی د دې وینا په اړه وپوښتل شول: «الله هېڅ نفس ته له خپلې وسې پورته مکلفیت نه ورسپاري». هغه وویل: «یوازې د هغه د اسانتیا په اندازه یې مکلفوي؛ او له خپل توان څخه پورته یې نه مکلفوي». دا ښه وینا ده، ځکه «وسع» د وس له وروستي حده لږ دی.
د الله تعالی وینا: «هغې نفس ته دي هغه څه چې لاسته یې راوړي»؛ یعنې نفس ته د هغو نېکو کړنو اجر او ثواب دی چې ترسره کړي یې دي؛ «او پر هغې دي هغه څه چې ګټلي یې دي»؛ یعنې د هغو بدو کړنو ګناه یې پر غاړه ده. «زموږ ربه! موږ مه نیسه»؛ یعنې سزا مه راکوه. «که هېر شو»؛ ځینو دا د هېرېدو په معنا ګڼلی، یعنې د سهوې له امله.
کلبی وایي: د بني اسرائیلو به چې هر کله له هغه څه څخه څه هېر شول چې پرې امر شوي وو، یا به یې تېروتنه وکړه، نو سزا به یې ژر رسېده؛ د هماغې ګناه په اندازه به پرې د خوړلو یا څښلو له شیانو څخه څه حرام شول. نو الله مؤمنانو ته امر وکړ چې له هغه څخه د دې ډول نیولو د پرېښودو غوښتنه وکړي. ویل شوي چې دلته هېرېدل د پرېښودلو په معنا دي، لکه د الله تعالی په وینا کې: «هغوی الله هېر کړ، نو الله هغوی هېر کړل» (التوبة: ۶۷).
د الله تعالی وینا: «یا مو تېروتنه کړې وي». ویل شوي چې معنا یې قصد او عمد دی؛ په عربي کې وایي: «فلاني تېروتنه وکړه» کله چې یې په قصد ترسره کړي. الله تعالی فرمایلي دي: «بېشکه د هغوی وژل ستره تېروتنه ده» (الإسراء: ۳۱). عطاء وایي: «که هېر شو یا مو تېروتنه وکړه»؛ یعنې که ناپوه وو یا مو په قصد وکړ.
ډېری مفسرین وایي، مراد هغه تېروتنه ده چې د ناپوهۍ او سهوې له مخې وي؛ ځکه قصدي ګناه نه ده بښل شوې، بلکې د الله په مشیئت کې ده، خو تېروتنه بښل شوې ده. نبي صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «زما له امت څخه تېروتنه، هېرېدنه او هغه څه لرې شوي چې په زور ورباندې ترسره شوي وي».
د الله تعالی وینا: «زموږ ربه! پر موږ دروند پېټی مه ږده»؛ یعنې داسې دروند عهد او ژمنه راباندې مه ږده چې د ترسره کولو توان یې ونه لرو، بیا یې د ماتولو او پرېښودلو له امله سزا راکړې. «لکه څنګه چې دې له موږ مخکېنیو خلکو ته ور پر اوږو کړی و»؛ یعنې یهودیان، هغوی یې پر غاړه شوی عهد پوره نه کړ او الله سزا ورکړه. دا د مجاهد، عطاء، قتاده، سدي، کلبی او د نورو یوې ډلې وینا ده.
د دې تایید د الله تعالی دا وینا ده: «او د دې پر تاسو کلکه ژمنه مې واخیسته» (آل عمران: ۸۱)؛ یعنې زما عهد. بله وینا دا ده: «پر موږ امر سخت او تنګ مه کوه، لکه څنګه چې دې پر موږ مخکېنیو یهودانو ته سخت کړی و». الله تعالی پر هغوی پنځوس لمونځونه فرض کړي وو؛ د زکات لپاره یې د هغوی د مال څلورمه برخه غوښتې وه؛ که د چا پر جامو ناپاکي لګېدلې وه، هغه به یې پرې کړه؛ او که چا ګناه کړې وه، سهار به یې ګناه د هغه پر دروازه لیکل شوې وه. او دې ته ورته نور درانه مکلفیتونه او بندونه وو.
دا د عثمان، عطاء، مالک بن انس، ابو عبیده او یوې ډلې وینا ده. د دې دلیل د الله تعالی دا وینا ده: «او له هغوی څخه یې دروند پېټی او هغه بندونه لرې کوي چې پر هغوی وو» (الأعراف: ۱۵۷). ویل شوي چې «إصر» هغه ګناه ده چې توبه ترې نه منل کېږي؛ معنا یې دا ده چې موږ له داسې ګناه څخه وساتې. د دې کلمې اصلي مفهوم تړل او ټینګول دي.
د الله تعالی وینا: «زموږ ربه! پر موږ هغه څه مه ږده چې د زغملو وس یې نه لرو»؛ یعنې داسې کارونه راباندې مه مکلفوه چې د ترسره کولو توان یې نه لرو. ویل شوي چې مراد یې د زړه خبرې او وسوسې دي. له مکحول څخه روایت شوی چې ده وویل: «دا د شهوت زور دی».
ویل شوي چې «الغلمة» د شهوت سخت زور ته وایي. له ابراهیم څخه روایت دی چې دا مینه ده؛ له محمد بن عبدالوهاب څخه روایت دی چې دا عشق دی. ابن جریج ویلي: د بیزوګانو او خنزیرانو په بڼه مسخ کېدل دي. ویل شوي: د دښمنانو خوشحالي ده؛ او ویل شوي: بېلتون او پرېکون دی. له هغو څخه الله ته پناه غواړو.
د الله تعالی وینا: «او له موږ تېر شه» یعنې زموږ له ګناهونو تېر شه او راڅخه یې پاک کړه. «او موږ وبښه» یعنې زموږ ګناهونه پټ کړه او رسوا مو نه کړې. «او پر موږ رحم وکړه»؛ ځکه موږ ستا له اطاعته پرته عمل نه شو کولای، او ستا له رحمت پرته ګناه نه شو پرېښودلای. «ته زموږ مولی یې»؛ یعنې زموږ مرستندوی، ساتونکی او سرپرست یې. «نو موږ پر کافر قوم بریالي کړه».
سعید بن جبیر له ابن عباس رضي الله عنهما څخه د الله تعالی د دې وینا په اړه روایت کوي: «ستا بخښنه غواړو، زموږ ربه»، چې الله تعالی وفرمایل: «ما تاسو وبښلئ». او د «موږ مه نیسه که هېر شو یا مو تېروتنه وکړه» په اړه یې وفرمایل: «تاسو نه نیسم». د «زموږ ربه! پر موږ دروند پېټی مه ږده» په اړه یې وفرمایل: «پر تاسو دروند پېټی نه ږدم».
د «او پر موږ هغه څه مه ږده چې د زغملو وس یې نه لرو» په اړه یې وفرمایل: «پر تاسو یې نه ږدم». او د «له موږ تېر شه» او تر پای پورې یې په اړه یې وفرمایل: «له تاسو مې تېر شو، تاسو مې وبښلئ، رحم مې درباندې وکړ او پر کافر قوم مې بریالي کړئ».
کله به چې معاذ بن جبل د سورة البقرة تلاوت پای ته ورساوه، «آمین» به یې ویله. موږ ته اسماعیل بن عبدالقاهر خبر راکړ، هغه وویل: عبدالغافر بن محمد موږ ته خبر راکړ، محمد بن عیسی جلودي موږ ته خبر راکړ، ابراهیم بن محمد بن سفیان موږ ته خبر راکړ، مسلم بن حجاج موږ ته خبر راکړ، ابو بکر بن ابي شیبه موږ ته خبر راکړ، ابو اسامه موږ ته خبر راکړ، مالک بن مغول راته وویل، له زبیر بن عدي، له طلحه بن علي بن مصرف، له مره، له عبدالله څخه، هغه وویل: کله چې رسول الله صلی الله علیه وسلم د شپې په سفر یووړل شو، د سدرۃ المنتهیٰ تر ونې ورسول شو؛ دا په شپږم آسمان کې ده.
له ځمکې څخه چې څه پورته خېژي، همدلته پای ته رسېږي او له همدې ځایه یې اخلي؛ او له پاسه چې څه ښکته راځي، همدلته پای ته رسېږي او له همدې ځایه یې اخلي. هغه وویل: «کله چې سدره د هغه څه تر سیوري لاندې راغله چې پرې راغلل» (النجم: ۱۶). هغه وویل: د سرو زرو پتنګان وو. بیا یې وویل: رسول الله صلی الله علیه وسلم ته درې شیان ورکړل شول: پنځه وخته لمونځونه، د سورة البقرة پایني آیتونه، او د هغه د امت له هغو کسانو څخه بخښنه چې له الله سره یې هېڅ شی شریک نه کړی وي، د هلاکوونکو لویو ګناهونو پرته.
په «صحیح مسلم» (شمېره ۱۲۶) کې له ابن عباس څخه روایت دی چې یوه ملایکه له آسمانه راکښته شوه او نبي صلی الله علیه وسلم ته یې وویل: «د دوو نورونو زېری درکوم ... دا د سورة الفاتحې او د سورة البقرة د پاینیو آیتونو تلاوت دی».