Bagyşlanma we ýeňiş dilegi
آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ، وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ، وَمَلَائِكَتِهِ، وَكُتُبِهِ، وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ، وَقَالُوا سَمِعْنَا، وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ. رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ، وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ. رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا، إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا. رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا. رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ، وَاعْفُ عَنَّا، وَاغْفِرْ لَنَا، وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا، فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ.
آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ
Audio ýazgyny ýükläp bolmady. Soňrak gaýtadan synanyşyň.
Seniň bagyşlamagyňy dileýäris, eý, Rabbimiz! Dolanyp baryş Saňa tarapdyr. Allah hiç bir jana onuň güýjüniň ýetýäninden başga zady ýüklemez. Eden ýagşylygy onuň peýdasynadyr, eden ýamanlygy bolsa onuň zyýanynadyr. Eý, Rabbimiz! Eger unutsak ýa-da ýalňyşsak, bizi jogapkär tutma. Eý, Rabbimiz! Öňkülerimiziň üstüne ýükleýşiň ýaly, biziň üstümize agyr ýük ýükleme. Eý, Rabbimiz! Biziň güýjümiziň ýetmejek zadyny bize ýükleme. Bizi geç, bizi bagyşla we bize rehim et. Sen biziň Mawlamyzdyrsyň. Kapyr kowumyň garşysyna bize ýardam ber.
Bu dogada «Gufraanaka» (غُفْرَانَكَ — Seniň bagyşlamagyňy dileýäris) diýen, işligiň ýerine ulanylýan masdar bilen başlanýar. Ondan soň «laa tu'aakhiznaa» (bizi jogapkär tutma) diýen gadaganlyk görnüşleri we «wa'fu 'annaa» (bizi geç) diýen dilegler gelýär. Bular «Al-Bakara» süresiniň iki beýik jemleýji aýatydyr.
Şeýh Abdurrahman as-Sagadiniň tefsiri
«Öz içiňizdäkini aýan etseňiz-de, gizleseňiz-de, Allah sizi onuň üçin hasaba çeker» diýen aýat inende, bu musulmanlara agyr düşdi. Olar kalpda dörän, ýüze çykýan we ornaşyp galýan pikirleriň hemmesi üçin jogapkärçilige çekileris diýip düşündiler. Şonda Allah bu aýatda: «Allah hiç bir jana onuň güýjüniň ýetýäninden başga zady ýüklemez» diýip habar berdi. Ýagny, onuň güýjüniň ýetýän, özüne agyr düşmeýän zady ýükleýär.
Allah tagala şeýle hem aýdýar: «Ol dinde size hiç hili kynçylyk döretmedi» (Al-Hajj, 22:78).
Buýruklaryň we gadaganlyklaryň asly janlara agyr düşýän zatlardan däldir. Gaýtam, olar ruhlaryň iýmiti, bedenleriň dermany we zyýandan goranmagyň serişdesidir. Allah tagala bendelerine buýruklaryny rehimdarlygy we ýagşylygy bilen berdi. Üstesine-de, kynçylyk döremegi ähtimal bolan käbir sebäpler ýüze çykanda, ýeňillik we ýönekeýlik berdi: käte buýrugy jogapkär kişiden bütinleý aýyrmak, käte bolsa onuň bir bölegini ýeňletmek bilen.
Näsag, ýolagçy we beýlekiler üçin edilen ýeňillikler muňa mysaldyr.
Soňra Allah her bir jana gazanan ýagşylygynyň degişlidigini, gazanan ýamanlygynyň bolsa öz zyýanyna boljakdygyny habar berdi. «Hiç bir günäkär başga biriniň günäsini götermez» (Al-An'am, 6:164), bendäniň ýagşy amallary hem başga birine geçirilmez. Ýagşy amal barada «kasabat» sözüniň ulanylmagy, adamyň az tagalla bilen, hatda kalbyndaky niýet bilen hem ýagşylyga eýe bolýandygyny görkezýär. Ýaman amal barada bolsa «iktasabat» sözüniň ulanylmagy, adama ýamanlygyň diňe ony edeninden we oňa tagalla sarp edeninden soň ýazylýandygyny aňladýar.
Allah ilçiniň we onuň bilen bile bolan imanlylaryň iman getirendiklerini habar berdi. Her bir amal edeniň öz amalyna görä sylaglanjakdygy hem mälim edildi. Adam kemçilikden, ýalňyşlykdan we unutmakdan halas däldir. Allah bize diňe güýjümiziň ýetýän zadyny ýüklejekdigini habar bereninden soň, iman getirenleriň bu zatlar barada edýän dogasyny hem beýan etdi.
Pygamber (sallallahu alayhi wa sallam) Allahyň bu dilege: «Men kabul etdim» diýip jogap berendigini habar berdi.
«Eý, Rabbimiz! Eger unutsak ýa-da ýalňyşsak, bizi jogapkär tutma». Bularyň tapawudy şudur: unutmak — kalbyň özüne buýrulan zady ýatdan çykaryp, ony taşlamagydyr. Ýalňyşmak bolsa, edilmegine rugsat berlen bir zady maksat edinip, emma rugsat berilmeýän görnüşde amala aşmagydyr.
Allah bu ymmata rehimdarlygy we ýagşylygy bilen şeýle ýagdaýlarda bolan zatlary bagyşlady. Şoňa görä, kim ogurlanan ýa-da hapa eşikde namaz okasa, bedenindäki hapany ýatdan çykarsa, namazda ýatdan çykaryp geplese, agyz bekleýän wagty ýatdan çykaryp agyz beklemegi bozýan bir işi etse ýa-da zyýan ýetirmeýän ihram gadaganlyklarynyň birini ýatdan çykaryp bozsa, ol bagyşlanýar. Şeýle hem, kasam bilen gadagan eden zadyny ýatdan çykaryp eden kişi kasamyny bozmaz.
Ýalňyşlyk bilen bir janyň heläk edilmegine ýa-da mala zeper ýetirilmegine sebäp bolan kişä günä ýokdur, emma ýetirilen zyýanyň öwezini tölemek borjy diňe şol zeper ýetirilendigi üçin ýüze çykýar. Bismilla aýtmak zerur bolan ýerlerde ony ýatdan çykaryp aýtmasa-da, zyýany ýokdur.
«Eý, Rabbimiz! Öňkülerimiziň üstüne ýükleýşiň ýaly, biziň üstümize agyr ýük ýükleme». Ýagny, bize agyr borçlary ýükleme. Allah bu ymmata täret we ybadatlaryň käbir ýagdaýlary babatda öňki ymmatlara berilmedik ýeňillikleri berdi.
«Eý, Rabbimiz! Biziň güýjümiziň ýetmejek zadyny bize ýükleme». Allah muny hem kabul etdi, Oňa hamd bolsun.
«Bizi geç, bizi bagyşla we bize rehim et». Geçmek we bagyşlamak arkaly zyýanlar we ýamanlyklar giderilýär, rehim arkaly bolsa işler düzelýär.
«Sen biziň Mawlamyzdyrsyň». Ýagny, Sen biziň Rabbimiz, eýemiz we ylahymyzdyr. Bizi ýokdan döredip, ýaradan günüňden bäri howandarlygyň bilen gurşadyň. Ny'matlaryň her pursatda üstümize ýagyp, dowam edip gelýär. Soňra bize ähli ny'matlaryň daýanjy bolan beýik ny'maty — Yslam ny'matyny berdin.
Eý, Rabbimiz we Mawlamyz, ny'matyňy doly etmegiňi, Seni we ilçileriňi inkär eden, din eýelerine garşy çykan we buýrugyňy taşlan kapyr kowumyň garşysyna bize ýardam bermegiňi Senden soraýarys. Ýer ýüzünde bize orun berip, olary ejiz goýmak hem-de ýeňiş gazandyrýan imany we amallary bize rysgal etmek bilen, delil we beýan arkaly, şeýle hem gylyç we naýza bilen olardan üstün çykmaga ýardam et. Älemleriň Robbi Allah’a hamd bolsun. Allahyň kömegi we tawfýky bilen «Al-Bakara» süresiniň tefsiri tamamlandy. Allah Muhammede salawat we salam bersin.
Allah ilçiniň we onuň bilen bile bolan imanlylaryň imany, boýun boluşy we tabynlygy barada habar berýär. Olar şeýdip, şol bir wagtyň özünde bagyşlanma hem dileýärler. Allah olaryň Oňa, perişdelere, kitaplara we ilçilere iman getirendiklerini habar berdi. Bu, Allahyň Özi barada habar beren we ilçileriniň Ol barada aýdan kämillik sypatlaryna we beýiklik aýratynlyklaryna umumy hem jikme-jik iman etmegi öz içine alýar.
Şeýle hem, Oňa meňzetmekden, sypatlaryny inkär etmekden we ähli kemçilik sypatlaryndan päk bilmegi aňladýar. Munuň içine şerigatlarda umumy we jikme-jik beýan edilen perişdelere, ähli ilçilere we kitaplara iman etmek hem girýär. Ýagny, ilçileriň habar beren we kitaplaryň öz içine alan habar-düşünjelerine, buýruklaryna hem gadaganlyklaryna iman etmekdir. Olar ilçileriň hiç birini beýlekisinden aýyrmaýarlar, eýsem hemmesine iman getirýärler, çünki olar Allah bilen bendeleriniň arasyndaky araçylardyr.
Olaryň käbirini inkär etmek, hemmesini inkär etmekdir, hatda bu Allahy inkär etmekdir.
«Olar: “Eşitdik” diýdiler» — Seniň bize buýran we gadagan eden zatlaryňy eşitdik. «We boýun bolduk» — bu zatlarda Saňa boýun bolduk. Olar «Eşitdik, ýöne boýun bolmadyk» diýenlerden däldiler. Bende Allahyň hak-hukuklarynda hökman kemçilik eder we hemişe Onuň bagyşlamagyna mätäç bolar.
Şonuň üçin olar: «Gufraanaka» — bizden dörän kemçilikleriň we günäleriň bagyşlanmagyny, özümizde bar bolan aýplaryň öçürilmegini Senden soraýarys — diýdiler. «Seniň huzuryňa dolanyp barylýar» diýmek, ähli mahluklaryň dolanyp barjak ýeriniň Allahdygyny we Olaryň eden ýagşy hem ýaman amallaryna görä sylaglanjakdygyny aňladýar.
Imam Ibn Kesiriň tefsiri
Bu iki beýik aýatyň artykmaçlygy barada gelen hadyslar. Allah bu aýatlar arkaly bize peýda bersin.
Birinji hadys: Al-Buhary şeýle diýdi: «Muhammed ibn Kasir bize gürrüň berdi, Şu'ba bize Süleýmandan, ol Ybraýymdan, ol Abdurrahmandan, ol Abu Mas'uddan, Pygamberden (sallallahu alayhi wa sallam) gürrüň berdi: “Kim iki aýaty okasa...”». Şeýle hem ol: «Abu Nu'aym bize gürrüň berdi, Sufýan bize Mansurdan, ol Ybraýymdan, ol Abdurrahman ibn Ýazidden, ol Abu Mas'uddan gürrüň berdi. Allahyň ilçisi (sallallahu alayhi wa sallam): “Kim gijäniň dowamynda Al-Bakara süresiniň soňky iki aýatyny okasa, ol ikisi oňa ýeterlik bolar” diýdi».
Bu hadysy galan hadys ýygnaklarynyň awtorlary hem Süleýman ibn Mihranyň, ýagny Al-A'maşyň, şol bir isnady bilen şuňa meňzeş görnüşde getiripdirler. Ol iki Sahihtde hem Sufýanyň Mansurdan, onuň Ybraýymdan, onuň Abdurrahman ibn Ýazidden, onuň Abu Mas'uddan habar bermeginiň ýoly bilen gelýär. Şeýle hem iki Sahihtde Abdurrahmanyň Alkamadan, onuň Abu Mas'uddan habar bermeginiň ýoly bilen bar. Abdurrahman şeýle diýdi: «Soňra Abu Mas'ud bilen duşuşdym, ol muny maňa gürrüň berdi».
Ahmet ibn Hanbal hem şeýle rowaýat etdi: Yahýa ibn Adam bize gürrüň berdi, Şarik bize Asimdan, ol Al-Musayýab ibn Rafiden, ol Alkama-dan, ol Abu Mas'uddan, ol Pygamberden (sallallahu alayhi wa sallam) habar berdi: «Kim gijesinde Al-Bakara süresiniň soňky iki aýatyny okasa, ol ikisi oňa ýeterlik bolar».
Ikinji hadys: Imam Ahmet şeýle diýdi: Husayn bize gürrüň berdi, Şaýban bize Mansurdan, ol Rib'iden, ol Harşa ibn al-Hurdan, ol Al-Ma'rur ibn Suwaýddan, ol Abu Zarrdan habar berdi. Allahyň ilçisi (sallallahu alayhi wa sallam): «Maňa Al-Bakara süresiniň soňky aýatlary Arşyň aşagyndaky hazynadan berildi. Olar menden öň hiç bir pygambere berilmedi» diýdi. Ibn Mardawaýh muny Al-Aşja'iniň Sufýandan, onuň Mansurdan, onuň Rib'iden, onuň Zaýd ibn Zabyýandan, onuň Abu Zarrdan habar bermeginiň ýoly bilen rowaýat etdi.
Allahyň ilçisi (sallallahu alayhi wa sallam): «Maňa Al-Bakara süresiniň soňky aýatlary Arşyň aşagyndaky hazynadan berildi» diýdi.
Üçünji hadys: Muslim şeýle diýdi: «Abu Bakr ibn Abi Şaýba bize gürrüň berdi, Abu Usama bize gürrüň berdi, Malik ibn Migwal bize gürrüň berdi. (Ha) Şeýle hem Ibn Numayr bilen Zuhaýr ibn Harb ikisi hem Abdullah ibn Numayrden, olaryň sözleri biri-birine ýakyn görnüşde habar berdiler. Ibn Numayr şeýle diýdi: “Kakam bize gürrüň berdi, Malik ibn Migwal bize Zubaýr ibn Adydan, ol Talhadan, ol Murra-dan, ol Abdullahdan habar berdi. Pygamber (sallallahu alayhi wa sallam) gijeki Isra edilende, Sidrat al-Muntahanyň ýanyna ýetirilipdir.
Ol altynjy asmanda ýerleşýär. Ýerden ýokary galýan zatlar onuň ýanyna ýetip, şol ýerden kabul edilýär; onuň ýokarsyndan aşak inýän zatlar hem onuň ýanyna ýetip, şol ýerden kabul edilýär. Allahyň: ‘Sidrany örtýän zat örtende’ (An-Najm, 53:16) diýen aýaty barada ol: ‘Altyndan kebelekler’ diýdi. Allahyň ilçisine (sallallahu alayhi wa sallam) üç zat berildi: bäş wagt namaz, Al-Bakara süresiniň soňky aýatlary we ymmatyndan Allah’a hiç zady şärik goşmadyk adamlaryň uly günäleriniň bagyşlanmagy».
Dördünji hadys: Ahmet şeýle diýdi: Ishak ibn Ybraýym Ar-Razi bize gürrüň berdi, Salama ibn al-Fazl bize gürrüň berdi, ol Muhammed ibn Ishakdan, ol Ýazid ibn Abi Habibden, ol Marsad ibn Abdullah Al-Ýazaniden, ol Uqba ibn Amir Al-Juhaniýden habar berdi. Uqba şeýle diýdi: Allahyň ilçisi (sallallahu alayhi wa sallam) maňa: «Al-Bakara süresiniň soňky iki aýatyny oka, çünki olar maňa Arşyň aşagyndan berildi» diýdi. Bu gowy isnaddyr, ýöne olar muny öz kitaplarynda getirmändirler.
Bäşinji hadys: Ibn Mardawaýh şeýle diýdi: Abdurrahman ibn Muhammed ibn Madan bize gürrüň berdi, Al-Hasan ibn al-Jahm bize gürrüň berdi, Isma'il ibn Amr bize gürrüň berdi, Ibn Abi Maryam bize habar berdi, Ýusuf ibn Abi al-Hajjaj Saidden, ol Huzayfadan habar berdi. Allahyň ilçisi (sallallahu alayhi wa sallam): «Biz adamlardan üç zat bilen artykmaç edildi. Maňa Al-Bakara süresiniň soňky aýatlary Arşyň aşagyndaky hazyna öýünden berildi. Olar menden öň hiç kime berilmedi, menden soň hem hiç kime berilmez» diýdi.
Soňra muny Nu'aym ibn Abi Hindiniň Rib'iden, onuň Huzayfadan habar bermeginiň ýoly bilen hem şuňa meňzeş görnüşde rowaýat etdi.
Altynjy hadys: Ibn Mardawaýh şeýle diýdi: Abdulbaki ibn Nafi' bize gürrüň berdi, Isma'il ibn al-Fazl bize habar berdi, Muhammed ibn Hatim ibn Bazi' bize habar berdi, Ja'far ibn Awn bize Malik ibn Migwaldan, ol Abu Ishakdan, ol Al-Harisden, ol Aliden habar berdi. Ali şeýle diýdi: «Yslam hakykatyna akyl ýetiren hiç kimiň Al-Bakara süresiniň soňky aýatlaryny okamazdan ýatmagyna razy bolup bilemok, çünki olar Pygamberiňize (sallallahu alayhi wa sallam) Arşyň aşagyndaky hazynadan berlen hazynadyr». Waki' muny Isra'ilden, ol Abu Ishakdan, ol Umayr ibn Amr al-Harafiden, ol Aliden habar berip rowaýat etdi.
Ali şeýle diýdi: «Yslamyň özüne ýetendigini bilýän, düşünjeli hiç kimiň Ayat al-Kursini we Al-Bakara süresiniň soňky aýatlaryny okamazdan ýatmagyna razy bolup bilemok. Çünki olar Arşyň aşagyndaky hazynadandyr».
Ýedinji hadys: Abu Isa At-Tirmizi şeýle diýdi: Bundar bize gürrüň berdi, Abdurrahman ibn Mahdi bize gürrüň berdi, Hammad ibn Salama bize Aş'as ibn Abdurrahman Al-Jurmiýden, ol Abu Qilabadan, ol Abu al-Aş'as As-San'aniden, ol An-Nu'man ibn Başirden, Pygamberden (sallallahu alayhi wa sallam) habar berdi. Ol şeýle diýdi: «Allah asmanlary we ýeri ýaratmazdan iki müň ýyl öň bir kitap ýazdy. Şol kitapdan iki aýaty inderdi we olar bilen Al-Bakara süresini tamamlady. Olar haýsy öýde üç gije okalsa, şeýtan oňa golaýlaşmaz».
Soňra At-Tirmizi: «Bu hadys garypdyr» diýdi. Al-Hakim hem ony öz «Al-Mustadrak» kitabynda Hammad ibn Salama arkaly rowaýat etdi we: «Muslimiň şertine görä sahyhdyr, emma olar muny çykarmandyrlar» diýdi.
Sekizinji hadys: Ibn Mardawaýh şeýle diýdi: Abdurrahman ibn Muhammed ibn Madin bize gürrüň berdi, Al-Hasan ibn al-Jahm bize habar berdi, Isma'il ibn Amr bize habar berdi, Ibn Abi Maryam bize habar berdi, ol Ýusuf ibn Abi al-Hajjajdan, ol Sa'idden, ol Ibn Abbasdan habar berdi. Allahyň ilçisi (sallallahu alayhi wa sallam) Al-Bakara süresiniň soňuny we Ayat al-Kursini okanda gülýärdi-de: «Bu ikisi Rahmanyň Arşyň aşagyndaky hazynasyndandyr» diýýärdi.
«Kim ýamanlyk etse, onuň üçin şoňa görä jeza berler» (An-Nisa, 4:123) we «Adama diňe öz eden tagallasy degişlidir, onuň tagallasy soň görkeziler, soňra oňa doly sylagy berler» (An-Najm, 53:39–41) aýatlaryny okanda bolsa, «Inna lillahi wa inna ilayhi raji'un» aýdyp, kiçigöwünlilik edýärdi.
Dokuzynjy hadys: Ibn Mardawaýh şeýle diýdi: Abdullah ibn Muhammed ibn Kufi bize gürrüň berdi, Ahmet ibn Yahýa ibn Hamza bize gürrüň berdi, Muhammed ibn Bakr bize gürrüň berdi, Maki ibn Ybraýym bize gürrüň berdi, Abdullah ibn Abi Humayd bize Abu Malihdan, ol Ma'qil ibn Ýasardan habar berdi. Allahyň ilçisi (sallallahu alayhi wa sallam): «Maňa Kitabyň Fatihasy we Al-Bakara süresiniň soňky aýatlary Arşyň aşagyndan berildi, Al-Mufassal bolsa goşmaça ibadatyň bir bölegidir» diýdi.
Onunjy hadys: Fatihanyň artykmaçlyklary barada öň hem Abdullah ibn Isa ibn Abdurrahman ibn Abi Laylanyň Sa'id ibn Jubayrdan, onuň Ibn Abbasdan rowaýat eden hadysy getirilipdi. Ibn Abbas şeýle diýdi: «Bir gezek Allahyň ilçisi (sallallahu alayhi wa sallam) ýanynda Jibril otyrka, ýokardan bir ses eşidildi. Jibril asmana seredip: “Bu, asmanda öň hiç haçan açylmadyk gapydyr” diýdi. Şondan bir perişde inip, Pygamberiň ýanyna geldi we: “Öň hiç bir pygambere berilmedik iki nur bilen buşluk berýärin: Kitabyň Fatihasy we Al-Bakara süresiniň soňky aýatlary.
Olaryň haýsy bir harpyny okasaň, saňa şol berler” diýdi». Muny Muslim bilen An-Nasa'i rowaýat edipdir; bu olaryň getiren lafzydyr.
Allahyň: «Pygamber Rabbisinden özüne inderilene iman getirdi» diýen sözi, Pygamberiň (sallallahu alayhi wa sallam) muňa iman getirendigini habar berýär. Ibn Jarir şeýle diýdi: Bişr bize gürrüň berdi, Ýazid bize gürrüň berdi, Sa'id bize Qatadadan habar berdi. Qatada: «Bize Pygamberiň (sallallahu alayhi wa sallam) bu aýat inende: “Oňa iman getirmek mynasypdyr” diýendigi habar berildi» diýdi.
Al-Hakim öz «Al-Mustadrak» kitabynda şeýle rowaýat etdi: Abu an-Nadr al-Faqih bize gürrüň berdi, Mu'az ibn Najda al-Quraşi bize gürrüň berdi, Khallad ibn Yahýa bize gürrüň berdi, Abu Aqil bize Yahýa ibn Abi Kathirden, ol Anas ibn Malikden habar berdi. Bu aýat — «Pygamber Rabbisinden özüne inderilene iman getirdi» — inende, Pygamber (sallallahu alayhi wa sallam): «Oňa iman getirmek mynasypdyr» diýdi. Soňra Al-Hakim: «Isnady sahyhdyr, emma olar muny çykarmandyrlar» diýdi.
«Iman getirenler» diýen söz «Pygamber» sözüne baglanyşýar. Soňra olaryň hemmesi barada şeýle diýilýär: «Olaryň her biri Allah’a, Onuň perişdelerine, kitaplaryna we ilçilerine iman getirdi. Olar ilçileriniň hiç birini beýlekisinden aýyrmaýarlar». Iman getirenler Allahyň ýeke-täk, hiç kime mätäç däl we hemmeleriň Oňa mätäçdigine iman edýärler.
Ondan başga ylah we Ondan başga Rob ýokdur. Olar Allahyň bendelerine iberen ähli pygamberlerine we ilçilerine hem-de asmandan inderilen ähli kitaplara ynanýarlar. Ilçileriň hiç birini beýlekisinden aýyrmaýarlar: käbirine iman getirip, käbirini inkär etmeýärler. Gaýtam, olaryň hemmesini dogruçyl, ýagşy, dogry ýola düşen we beýlekileri ýagşylyk ýoluna ugrukdyrýan hasaplaýarlar.
Allahyň rugsady bilen olaryň käbiriniň şerigaty beýlekisiniň şerigatyny ýatyran hem bolsa, soňunda hemmesiniň şerigaty pygamberleriň we ilçileriň möhüri Muhammediň (sallallahu alayhi wa sallam) şerigaty bilen ýatyryldy. Kyýamat onuň şerigatynyň höküm sürýän wagtynda gopar. Onuň ymmatyndan bir topar hakykatyň üstünde ýeňiş bilen durmagyny dowam eder.
«Olar: “Eşitdik we boýun bolduk” diýdiler». Ýagny, Rabbimiz, Seniň sözüňi eşitdik, oňa düşündik we ony ýerine ýetirdik, onuň talap edýän amallaryny berjaý etdik. «Eý, Rabbimiz! Seniň bagyşlamagyňy dileýäris» — bagyşlanma, rehim we ýumşaklyk dilegidir.
Ibn Abi Hatim şeýle diýdi: Ali ibn Harb al-Mawsili bize gürrüň berdi, Ibn Fudayl bize Ata ibn as-Sa'ibden, ol Sa'id ibn Jubayrdan, ol Ibn Abbasdan habar berdi. Ibn Abbas Allahyň «Pygamber Rabbisinden özüne inderilene iman getirdi we iman getirenler...» diýen sözünden «Eý, Rabbimiz! Seniň bagyşlamagyňy dileýäris» diýen ýerine çenli barada: «Allah: “Men sizi bagyşladym” diýdi» diýipdir. «Seniň huzuryňa dolanyp barylýar» diýmek, hasap güni Saňa dolanylýan we soňky barjak ýerdir.
Ibn Jarir şeýle diýdi: Ibn Humayd bize gürrüň berdi, Jarir bize Bayandan, ol Hakimden, ol Jabyrdan habar berdi. Bu aýat — «Pygamber Rabbisinden özüne inderilene iman getirdi we iman getirenler... Olar ilçileriniň hiç birini aýyrmaýarlar we: “Eşitdik we boýun bolduk. Eý, Rabbimiz!
Seniň bagyşlamagyňy dileýäris, dolanyp baryş Saňa tarapdyr” diýdiler» — Allahyň ilçisine (sallallahu alayhi wa sallam) inende, Jibril: «Allah seni we ymmatyňy örän gowy öwdi. Dile, saňa berler» diýdi. Şonda ol: «Allah hiç bir jana onuň güýjüniň ýetýäninden başga zady ýüklemez» diýen aýatdan başlap, soňky aýata çenli dileg etdi.
On birinji hadys: Abu Muhammed Abdullah ibn Abdurrahman Ad-Darimi öz «Musnad» kitabynda şeýle diýdi: Abu al-Mughira bize gürrüň berdi, Safwan bize gürrüň berdi, Ayfa' ibn Abdullah al-Kila'i bize şeýle gürrüň berdi: Bir adam: «Eý, Allahyň ilçisi! Allahyň Kitabyndaky iň beýik aýat haýsy?» diýip sorady. Ol: «Ayat al-Kursi: “Allah, Ondan başga ylah ýokdur, Ol Diridir, ähli zady dolandyryjydyr”» diýdi.
Ol: «Allahyň Kitabyndaky haýsy aýatyň saňa we ymmatyňa ýetmegini islärdiň?» diýip sorady. Ol: «Al-Bakara süresiniň soňky aýatlary. Olar dünýäde we ahyretde ýagşylygyň hiç birini galdyrman, hemmesini öz içine aldy» diýdi.
«Allah hiç bir jana onuň güýjüniň ýetýäninden başga zady ýüklemez» diýmek, Allah hiç kimiň güýjünden artyk zady ýüklemeýär. Bu, Allahyň Öz mahluklaryna bolan ýumşaklygy, rehimdarlygy we ýagşylygydyr. Bu aýat sahabalaryň şu söz sebäpli gorkup alada eden zatlaryny ýatyrdy: «Öz içiňizdäkini aýan etseňiz-de, gizleseňiz-de, Allah sizi onuň üçin hasaba çeker» (Al-Bakara, 2:284). Ýagny, Allah hasaba çeker we soraýar, emma adam diňe öz erkine görä öňüni alyp biljek zatlary üçin jeza alar.
Kalbyň öňüni alyp bilmeýän waswasasy we içinden geçýän pikirleri üçin adam jogapkär tutulmaz. Ýaramaz waswasany halamazlyk imandandyr.
«Oňa gazanan ýagşylygy degişlidir» diýmek, ýagşy amalyna degişlidir. «Onuň zyýanyna gazanan ýamanlygy bardyr» diýmek, ýaman amalyna degişlidir. Bu, jogapkärçilik degişli bolan amallardadyr. Soňra Allah bendelerine Özüne doga etmegi öwredip, olaryň dileglerine jogap bermegi öz üstüne aldy.
Olara şeýle diýmegi öwretdi: «Eý, Rabbimiz! Eger...» — ýagny, ýatdan çykaryp bir farzy taşlasak ýa-da şeýle ýagdaýda haram işi etsek, bizi jogapkär tutma; «ýa-da ýalňyşsak» — ýagny, şerigat taýdan dogrusyny bilmezlik sebäpli işde dogry ýoldan sowulsak. Abu Hurayranyň Muslimde gelen sahyh hadysynda Allah: «Hawa» diýdi. Ibn Abbasyň hadysynda bolsa: «Men kabul etdim» diýdi.
Ibn Majah öz «Sunan» kitabynda, Ibn Hibban bolsa öz «Sahih» kitabynda Abu Amr al-Awza'iniň Ata’dan habar bermeginiň ýoly bilen getirýärler. Ibn Majanyň rowaýatynda Ata Ibn Abbasdan, At-Tabarani bilen Ibn Hibbananyňkysynda bolsa Ata Ubayd ibn Umayrdan, ol Ibn Abbasdan habar berýär. Allahyň ilçisi (sallallahu alayhi wa sallam): «Allah meniň ymmatymdan ýalňyşlygy, unutmagy we zor bilen etdirilen zady aýyrdy» diýdi. Bu hadys başga ýollar bilen hem rowaýat edilipdir.
Ahmet bilen Abu Hatim ony gowşak hasaplapdyrlar, iň dogrusyny Allah bilýär. Ibn Abi Hatim şeýle diýdi: Kakam bize gürrüň berdi, Muslim ibn Ybraýym bize gürrüň berdi, Abu Bakr al-Hudhali bize Şahrdan, ol Umm ad-Dardadan, Pygamberden (sallallahu alayhi wa sallam) habar berdi. Ol: «Allah ymmatym üçin üç zady bagyşlady: ýalňyşlygy, unutmagy we zor bilen etdirileni» diýdi. Abu Bakr şeýle diýdi: «Muny Al-Hasana gürrüň berdim, ol: “Dogry.
Sen bu barada Kur'anda: ‘Eý, Rabbimiz! Eger unutsak ýa-da ýalňyşsak, bizi jogapkär tutma’ diýen aýaty okamaýarmyň?” diýdi».
«Eý, Rabbimiz! Öňkülerimiziň üstüne ýükleýşiň ýaly, biziň üstümize agyr ýük ýükleme» diýmek, öňki ymmatlara berlen zynjyrlar we agyr borçlar ýaly agyr amallary, olary ýerine ýetirmäge güýjümiz ýetse-de, bize ýükleme diýmekdir. Allah rehimdarlygyň pygamberi Muhammede (sallallahu alayhi wa sallam) buýran ýeňil we ýumşak hapyf dininiň şerigatynda, öňki ymmatlaryň üstündäki şeýle zynjyrlary we agyr borçlary aýyrdy. Muslimiň «Sahih» kitabynda Abu Hurayra Allahyň ilçisinden (sallallahu alayhi wa sallam) rowaýat edýär: Allah: «Hawa» diýdi.
Ibn Abbasyň Pygamberden (sallallahu alayhi wa sallam) rowaýat eden hadysynda: «Allah: “Men kabul etdim” diýdi» diýilýär. Allahyň ilçisinden dürli ýollar bilen: «Men hakyky dine we ýeňillik berýän dine ugraduldym» diýen hadys hem gelendir.
«Eý, Rabbimiz! Biziň güýjümiziň ýetmejek zadyny bize ýükleme» diýmek, borçlardan, betbagtlyklardan we synaglardan biziň başaryp bilmejek zadymyzy bize ýükleme diýmekdir. Bizi güýjümiziň ýetmejek zatlary bilen synag etme. Mak'hul «Eý, Rabbimiz!
Biziň güýjümiziň ýetmejek zadyny bize ýükleme» diýen aýat barada: «Keseki ýurtda bolmak we jynsy höwes» diýipdir; muny Ibn Abi Hatim rowaýat edipdir. Allah: «Hawa» diýdi; beýleki hadysda: «Allah: “Men kabul etdim” diýdi» diýilýär.
«Bizi geç» diýmek, biziň bilen Seniň aramyzdaky, biziň kemçiliklerimizi we ýalňyşlyklarymyzy bilýän ýagdaýyňdaky zatlary bagyşla diýmekdir. «Bizi bagyşla» diýmek, biziň bilen bendeleriň arasyndaky zatlarda biziň erbetliklerimizi we ýaramaz amallarymyzy olara görkezme, bizi olaryň öňünde paş etme diýmekdir. «Bize rehim et» diýmek, geljekde öz tawfýkyň bilen bizi başga bir günä düşürme diýmekdir. Şonuň üçin günäkär adama üç zat gerek diýilýär: Allahyň özi bilen bendesi arasyndaky günäni bagyşlamagy, şol günä bilen bendeleriniň öňünde ony paş etmezden gizlemegi we ony şol günäniň meňzeşine düşmekden goramagy.
Öňki hadysda Allahyň «Hawa» diýendigi aýdylýar; beýleki hadysda bolsa: «Allah: “Men kabul etdim” diýdi» diýilýär.
«Sen biziň Mawlamyzdyrsyň» diýmek, Sen biziň howandarymyz we ýardamçymyzdyr, Saňa töwekgellik etdik; kömek diňe Senden islenýär, biziň güýjümiz hem, kuwwatymyz hem diňe Seniň bilen bardyr diýmekdir.
«Kapyr kowumyň garşysyna bize ýardam ber» diýmek, Seniň diniňi inkär eden, ýeke-täkligiňi we pygamberiňiň ilçiligini ret eden, Seniň ýerine başgalara ybadat eden we bendeleriňden käbirini Saňa şärik goşanlara garşy bize ýardam ber diýmekdir. Olaryň üstünden bize ýardam et we bu dünýäde hem ahyretde netijäni biziň peýdamyza et. Allah: «Hawa» diýdi. Ibn Abbasyň Muslimiň rowaýat eden hadysynda: «Allah: “Men kabul etdim” diýdi» diýilýär.
Ibn Jarir şeýle diýdi: Al-Muthanna ibn Ybraýym maňa gürrüň berdi, Abu Nu'aym bize gürrüň berdi, Sufýan bize Abu Ishakdan habar berdi: Mu'az (Allah ondan razy bolsun) bu süreni «Kapyr kowumyň garşysyna bize ýardam ber» diýip tamamlanda «Amin» diýerdi. Waki' hem muny Sufýandan, ol Abu Ishakdan, ol bir adamdan, ol Mu'az ibn Jabalden habar berip rowaýat etdi: ol Al-Bakara süresini tamamlanda «Amin» diýerdi. Biz unutdyk.
Bagawiniň tefsiri
Allahyň: «Pygamber iman getirdi» diýen sözi — ol tassyklady diýmekdir. «Rabbisinden özüne inderilene we iman getirenlere iman getirdi. Olaryň her biri Allah’a iman getirdi» diýmekdir. «Her biri» diýen many göz öňünde tutulandygy üçin işlik birlik görnüşinde gelýär.
«Onuň perişdelerine, kitaplaryna we ilçilerine» diýilýär. Hamza bilen Al-Kisa'i «Onuň kitabyna» diýen birligi okaýarlar; bu ýerde Kur'an göz öňünde tutulýar. Şeýle hem birligiň görnüşinde gelen sözüň jemi manysyny berýändigi aýdylýar. Allahyň: «Allah pygamberleri buşlaýjylar we duýduryjylar edip iberdi, olar bilen birlikde Kitaby inderdi» (Al-Bakara, 2:213) diýen sözi munuň mysalydyr.
Beýleki kyraýatlarda bolsa «Onuň kitaplaryna» diýen köplük görnüşinde okalýar. Munuň meňzeşi Allahyň: «Onuň perişdelerine, kitaplaryna we ilçilerine» (An-Nisa, 4:136) diýen sözüdir.
«Olar ilçileriniň hiç birini beýlekisinden aýyrmaýarlar» diýmek, ýahudylaryň we hristianlaryň edişi ýaly käbirine iman getirip, käbirini inkär etmeýäris diýmekdir. Bu ýerde sözlemiň bir bölegi düşürilendir; doly manyda «olar şeýle diýýärler: Biz ilçileriniň hiç birini beýlekisinden aýyrmaýarys» diýilýär. Ýa'qub «aýyrmaýar» diýen işligi erkeklik görnüşinde okaýar; bu pygamber barada habar bolýar ýa-da hemmesi hiç birini beýlekisinden aýyrmaýar diýen manydadyr. «Hiç biriniň arasynda» diýlip, «hiç haýsynyň arasynda» diýilmezliginiň sebäbi, «ahad» sözüniň hem birlik, hem köplük üçin ulanylýandygydyr.
Allah tagala: «Sizden hiç kim olary gorap bilmez» (Al-Haqqa, 69:47) diýýär.
«Olar: “Eşitdik” diýdiler» — Seniň sözüňi eşitdik. «We boýun bolduk» — Seniň buýrugyňa boýun bolduk. Hakimden, ol Jabyrdan (Allah ikisinden razy bolsun) rowaýat edilmegine görä, bu aýat inende Jibril (alayhi as-salam) Pygambere (sallallahu alayhi wa sallam): «Allah seni we ymmatyňy öwdi. Dile, saňa berler» diýdi.
Allahyň Pygambere öwreden dilegi şeýle boldy: «Seniň bagyşlamagyňy dileýäris». Bu söz aýatynda nasb ýagdaýyndaky masdardyr; «Sen bagyşla» ýa-da «Senden bagyşlanma dileýäris» diýen manydadyr.
«Eý, Rabbimiz, dolanyp baryş Saňa tarapdyr. Allah hiç bir jana onuň güýjüniň ýetýäninden başga zady ýüklemez». Aýatyň daşky manysy dilegiň kabul edilendigini görkezýär; onda soragyň mazmuny gizlenendir. Olaryň: «Bize diňe güýjümiziň ýetýän zadyny ýükle» diýip dileg edendikleri, jogapda bolsa: «Allah hiç bir jana onuň güýjüniň ýetýäninden başga zady ýüklemez, ýagny güýjüniň ýetýän zadyny ýükleýär» diýlendigi göz öňünde tutulýar.
«Wus'» adamyň göterip bilýän we özüne agyr bolmaýan zadydyr. Munuň düşündirilişi barada alymlar dürli pikir aýdypdyrlar. Ibn Abbas, Ata we tefsirçileriň köpüsi bu aýatda öň aýdylan, «Öz içiňizdäkini aýan etseňiz-de, gizleseňiz-de...» diýen ýerde agzalýan kalp pikirleriniň göz öňünde tutulandygyny aýdýarlar. Ibn Abbasdan ýene-de şeýle rowaýat edilýär: bu diňe iman getirenlere degişlidir; Allah olaryň din işlerini ýeňilleşdirdi we olara diňe başaryp biljek zatlaryny ýükledi.
Allah: «Allah size ýeňillik isleýär, kynçylyk islemeýär» (Al-Bakara, 2:185) we «Ol dinde size hiç hili kynçylyk döretmedi» (Al-Hajj, 22:78) diýýär.
Sufýan ibn Uyayna Allahyň: «Allah hiç bir jana onuň güýjüniň ýetýäninden başga zady ýüklemez» diýen sözi barada soralanda: «Diňe ýeňilini ýükleýär, güýjünden artyk zady ýüklemeýär» diýipdir. Bu gowy düşündirişdir, çünki «wus'» adamyň güýjüniň ýetýän iň ýokary çäginden aşakdaky zady aňladýar.
«Gazanan ýagşylygy onuň peýdasynadyr» diýmek, jana eden ýagşy amaly degişlidir; onuň sogaby we sylagy bardyr. «Gazanan ýamanlygy onuň zyýanynadyr» diýmek, eden ýamanlygy sebäpli onuň günäsi öz üstündedir.
«Eý, Rabbimiz! Bizi jogapkär tutma» — bize jeza berme diýmekdir. Käbirleri «unutsak» diýen sözi ýatdan çykarmak manysynda düşündiripdirler. Al-Kalbi şeýle diýdi: Banu Isra'il özlerine buýran zatlaryndan bir zady unutdyklarynda ýa-da ýalňyşlarynda, jeza olara derrew berlerdi; eden günälerine görä käbir iýmit ýa-da içgiler olara haram edilýärdi.
Şonuň üçin Allah iman getirenlere şeýle ýagdaý üçin jogapkär tutulmazlygy dilemegi buýurdy. Başga bir düşündirişe görä, bu ýerde «unutmak» taşlamak manysyndadyr. Allahyň: «Olar Allahy unutdylar, şonuň üçin Ol hem olary unutdy» (At-Tawba, 9:67) diýen sözi şeýle ulanylyşa mysaldyr.
«Ýa-da ýalňyşsak» diýen söz barada: käbirleri munuň bilgeşleýin etmek manysyndadygyny aýdypdyrlar. «Ahṭa'a» sözi bilgeşleýin eden adam barada hem ulanylýar. Allah: «Olaryň öz çagalaryny öldürmegi uly günädir» (Al-Isra, 17:31) diýýär. Ata: «Unutsak ýa-da ýalňyşsak, ýagny bilmän ýa-da bilgeşleýin etsek» diýipdir.
Köp alymlar bolsa muny nadanlyk ýa-da ýatdan çykarmak sebäpli bolan ýalňyşlyk diýip düşündirýärler. Günäni bilgeşleýin etmek bagyşlanmaýar, ol Allahyň islegine baglydyr; ýalňyşlyk bolsa bagyşlanýar. Pygamber (sallallahu alayhi wa sallam): «Meniň ymmatymdan ýalňyşlyk, unutmak we zor bilen etdirilen zat aýryldy» diýdi.
«Eý, Rabbimiz! Biziň üstümize agyr ýük ýükleme» — ýerine ýetirmäge güýjümiz ýetmejek agyr borçlary we ähti bize ýükleme, ony bozanymyz üçin bizi jezalandyrma diýmekdir. «Öňkülerimiziň üstüne ýükleýşiň ýaly» diýen söz ýahudylary göz öňünde tutýar. Mujahid, Ata, Qatada, As-Suddi, Al-Kalbi we başga alymlar şeýle diýipdirler: olar bu borjy ýerine ýetirmediler, şonuň üçin jeza berildiler.
Allahyň: «Munuň üstünde Meniň ähtimi kabul etdiňiz» (Al Imran, 3:81) diýen sözi hem muňa delildir. Başga bir düşündirişe görä, bu söz: «Öňki ýahudylara bolşy ýaly, buýrugy bize agyr we berk etme» diýmekdir. Allah olaryň üstüne elli wagt namaz parz edipdir, mallarynyň dörtden birini zekat hökmünde bermegi buýrupdyr. Egin-eşiklerine hapa ýetse, ony kesip aýyrmaly bolupdyrlar; günä eden adam ertesi gün günäsiniň gapysynda ýazylanyny görüpdir we başga-da şular ýaly agyr borçlar bardyr.
Usman, Ata, Malik ibn Anas, Abu Ubayda we başga alymlaryň düşündirişi şudur. Allahyň: «Ol olaryň üstündäki agyr ýüklerini we zynjyrlaryny aýrar» (Al-A'raf, 7:157) diýen sözi muňa delildir. Başga bir düşündirişe görä, «isr» toba mümkinçiligi bolmadyk günädir; bu söz: «Bizi şonuň ýaly günäden gora» diýen manydadyr. Aslynda «isr» berk baglamak we berkidiş manysyndadyr.
«Eý, Rabbimiz! Biziň güýjümiziň ýetmejek zadyny bize ýükleme» — başaryp bilmejek amallarymyzy bize borç etme diýmekdir. Başga bir düşündirişe görä, bu kalp pikirleri we waswasadyr. Mak'huldan onuň «jynsy höwes» diýen manydadygyny aýdandygy rowaýat edilýär.
«Jynsy höwes» diýmek, islegiň güýçlenmegidir. Ybraýymyň aýtmagyna görä, bu söýgidir; Muhammed ibn Abd al-Wahhabyň aýtmagyna görä, bu aşyklykdyr. Ibn Jurayj onuň maýmyna we doňza öwrülmekdigini aýdypdyr. Başga bir düşündirişe görä, bu duşmanlaryň begenmegidir; ýene birine görä, aýralyk we garyndaşlyk gatnaşygyny üzmekdir. Allahyň goragyna sygynýarys.
«Bizi geç» — günälerimizi bagyşla we öçür diýmekdir. «Bizi bagyşla» — günälerimizi gizle, bizi paş etme diýmekdir. «Bize rehim et» — gulçulyk amallaryny diňe Seniň tabynlygyň bilen berjaý edip bilýäris, günälerden hem diňe Seniň rehmiň bilen saklanyp bilýäris diýmekdir. «Sen biziň Mawlamyzdyrsyň» — ýardamçymyz, goragçymyz we howandarymyz diýmekdir. «Kapyr kowumyň garşysyna bize ýardam ber».
Sa'id ibn Jubayr Ibn Abbasdan (Allah ikisinden razy bolsun) Allahyň: «Eý, Rabbimiz! Seniň bagyşlamagyňy dileýäris» diýen sözi barada şeýle rowaýat edýär: Allah: «Men sizi bagyşladym» diýdi. «Eý, Rabbimiz! Eger unutsak ýa-da ýalňyşsak, bizi jogapkär tutma» diýen barada: «Sizi jogapkär tutmaryn» diýdi.
«Eý, Rabbimiz! Biziň üstümize agyr ýük ýükleme» diýen barada: «Üstüňize agyr ýük ýüklemerin» diýdi. «Biziň güýjümiziň ýetmejek zadyny bize ýükleme» diýen barada: «Size ýüklemerin» diýdi. «Bizi geç» diýen sözünden soňky dilegler barada bolsa: «Sizi bagyşladym, günäleriňizi öçürdim, size rehim etdim we kapyr kowumyň garşysyna size ýardam berdim» diýdi.
Mu'az ibn Jabal Al-Bakara süresini tamamlanda «Amin» diýerdi.
Isma'il ibn Abd al-Qahir bize habar berdi; Abd al-Ghafir ibn Muhammed bize habar berdi; Muhammed ibn Isa al-Juludi bize habar berdi; Ybraýym ibn Muhammed ibn Sufýan bize habar berdi; Muslim ibn al-Hajjaj bize habar berdi; Abu Bakr ibn Abi Şaýba bize gürrüň berdi; Abu Usama bize Malik ibn Migwaldan habar berdi; ol Zubaýr ibn Adydan, ol Talha ibn Ali ibn Masrifden, ol Murra-dan, ol Abdullahdan habar berdi. Abdullah şeýle diýdi: «Allahyň ilçisi (sallallahu alayhi wa sallam) Isra edilende Sidrat al-Muntahanyň ýanyna ýetirilipdir. Ol altynjy asmanda ýerleşýär.
Ýerden ýokary galýan zatlar oňa ýetip, şol ýerden kabul edilýär; onuň ýokarsyndan aşak inýän zatlar hem oňa ýetip, şol ýerden kabul edilýär. “Sidrany örtýän zat örtende” (An-Najm, 53:16) diýen aýatyň manysy barada ol: “Altyndan kebelekler” diýdi. Allahyň ilçisine (sallallahu alayhi wa sallam) üç zat berildi: bäş wagt namaz, Al-Bakara süresiniň soňky aýatlary we ymmatyndan Allah’a hiç zady şärik goşmadyk adamlaryň uly günäleriniň bagyşlanmagy».
«Sahih Muslim» kitabynda (№ 126) Ibn Abbasdan rowaýat edilmegine görä, bir perişde asmandan inip, Pygambere şeýle diýdi: «Iki nur bilen buşluk ber... Bular “Al-Fatiha” süresi we “Al-Bakara” süresiniň soňky aýatlarydyr».