داوای لێخۆشبوون و یارمەتی
آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ، وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ، وَمَلَائِكَتِهِ، وَكُتُبِهِ، وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ، وَقَالُوا سَمِعْنَا، وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ. رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ، وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ. رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا، إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا. رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا. رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ، وَاعْفُ عَنَّا، وَاغْفِرْ لَنَا، وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا، فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ.
آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ
نەتوانرا دەنگەکە بار بکرێت. تکایە دواتر هەوڵ بدەرەوە.
(پێغەمبەر ﷺ) بڕوای ھێنا بەو نامەیەی کە بۆی نێرراوە لە پەروەردگاریەوە لەگەڵ بڕواداراندا ھەموو بڕوایان ھێناوە بەخوا وە بە فریشتەکانی وە بە نامەکانی وە بە پێغەمبەرانی جیاوازی ناکەین لە نێوان ھیچ یەکێک لە پەیامبەرانی (بڕواداران) ووتیان: (پێغەمبەر ئاینی خوای پێ گەیاندین ئێمەش) بیستمان فەرمانبەرداریمان کرد داوای لێخۆشبوونت لێدەکەین ئەی پەروەردگارمان وە ھەر بۆ لای تۆیە گەڕانەوە خوا داوا لە ھیچ کەسێک ناکات مەگەر بە ئەندازەی توانای خۆی (سوودی) بۆ خۆی ھەیە ھەر چاکەیەک بکات (با ھەر بەدڵیش بێت) وە (زیانی) بۆ خۆیەتی ھەر خراپەیەک بکات ئەی پەروەردگارمان لێمان مەگرە ئەگەر کردەوەیەکی پێویستمان لەبیرچوو یا بەھەڵە گوناھێکمان کرد ئەی پەروەردگار لەسەرمان دامەنێ باری قورس وەک ئەوەی داتنا لەسەر ئەوانەی پێش ئێمە (ئوممەتانی پێشووتر) ئەی پەروەردگارمان بەڵای وامان بەسەردا مەدە کە بۆمان ھەڵنەگیرێت وە گوناھەکانمان بسڕەرەوە, وە لێمان خۆشبە وە میھرەبانیمان لەگەڵدا بکە ھەر تۆی یاریدەدەرو پشتیوانمان کەواتە سەرمان بخە بەسەر گەلی بێ بڕوایاندا
شێوەکان: مەسدەرێکی جێگرەوە «غُفْرَانَكَ» (لێخۆشبوونی تۆمان دەوێت)، کە بەدوایدا شێوەی نەهی «لَا تُؤَاخِذْنَا» و داواکاریی «وَاعْفُ عَنَّا» دێت. ئەم دوو ئایەتە، دوو ئایەتی گەورەی کۆتاییی سوورەی «البقرة»ن.
تەفسیری شێخ عەبدولڕەحمان سەعدی
کاتێک ئەم فەرموودەی خوای گەورە دابەزی: «ئەگەر ئەوەی لە ناخی خۆتاندایە ئاشکرای بکەن یان بشارەنەوە، خوا لێی حیسابتان دەکات»، ئەمە بەسەر موسڵماناندا قورس بوو؛ چونکە وایان دەزانی هەر شتێک لە دڵدا ڕوودەدات، جا لە بیرکردنەوە پێویستەکان بێت یان هەڵچوونەوە و بیرۆکەی ناپایدار و شتی تر، لێیانی دەگرن. بۆیە خوا بەو ئایەتە ڕوونی کردەوە کە: «خوا هیچ کەسێک بە شتێک ناچار ناکات، مەگەر بە ئەندازەی توانای»؛ واتە بە شتێک کە توانای لەسەری هەیە و نەک ئەوەی ناچار و ماندووی بکات، وەک ئەوەی خوای گەورە فەرموویەتی: «لە ئایندا هیچ تەنگانەیەکی لەسەرتان دانەناوە».
بنەڕەتی فەرمان و نەهییەکان لەو شتانە نین کە بەسەر دڵەکاندا قورس بن؛ بەڵکو خواردنی ڕۆح و دەرمانی جەستەن و پاراستنن لە زیان. خوا بە میهرەبانی و چاکەوە بەندەکانی فەرمانی ئەو شتانەی پێداون کە فەرمانی پێکردوون. لەگەڵ ئەوەشدا، کاتێک هۆکارێکی بیانویانە دێتە پێش کە مەترسیی قورسایی لەخۆدەگرێت، ئاسانکاری و سووککاری دەبێت؛ یان فەرمانەکە لەسەر کەسەکە لادەبرێت، یان بەشێکی لێی لادەبرێت، وەک سووککردنەوە بۆ نەخۆش و گەشتیار و کەسانی تر.
پاشان خوا هەواڵی دا کە هەر کەسێک ئەو چاکەیەی بەدەستی هێناوە بۆ خۆیەتی، و ئەو خراپەیەی کردوویەتی لەسەر خۆیەتی؛ هیچ کەسێک باری گوناهی کەسێکی تر هەڵناگرێت و چاکەکانی بەندەش بۆ کەسی تر ناڕوات. بەکارهێنانی «کەسَبَ» بۆ چاکە، کە ئاماژە بەوە دەکات بەندە بە کەمترین هەوڵی خۆی، بەڵکو تەنها بە نیەتی دڵیش، چاکەکە بەدەست دەهێنێت؛ بەڵام «اکْتَسَبَ»ی بۆ کردەوەی خراپ بەکارهێناوە، بۆ ئەوەی ئاماژە بەوە بکات کردەوەی خراپ تا کەسەکە ئەنجامی نەدات و هەوڵی بۆ نەدات، بەسەریدا تۆمار ناکرێت.
کاتێک خوای گەورە باسی باوەڕی پێغەمبەر و باوەڕدارانەکەی لەگەڵی کرد و ڕوونی کردەوە کە هەر کەسێک بە پێی کردەوەکەی پاداشت دەدرێتەوە، و مرۆڤیش لە شوێنکەوتنی کەم و هەڵە و لەبیرکردندا دایە، هەروەها ڕایگەیاند کە تەنها بەوە ناچارمان دەکات کە توانای لەسەری هەیە و هێزمان دەیگرێتەوە؛ پاشان داوای باوەڕداران لەو بارەیەوەی باس کرد. پێغەمبەریش ﷺ هەواڵی دا کە خوا وەڵامی ئەم دوعایەی داوەتەوە و فەرمووی: «کردمەوە».
«پەروەردگارمان، ئەگەر لەبیرمان کرد یان هەڵەمان کرد، لێمان مەگرە»: جیاوازیی نێوان ئەم دووانە ئەوەیە کە لەبیرکردن، لەبیرچوونی ئەو شتەیە کە فەرمانی پێکراوە و بەهۆی لەبیرکردنەوە جێی دەهێڵێت؛ هەڵەش ئەوەیە کە مەبەستی شتێک دەکات کە ڕێگەپێدراوە مەبەستی بێت، بەڵام کردەوەکەی بە شێوەیەک ڕوودەدات کە ڕێگەپێدراو نییە. خوا بە میهرەبانی و چاکەی خۆی ئەوەی لە ئەمەتەوە بەهۆی ئەم دووەوە ڕوودەدات لێخۆشبووە.
بەم پێیە، ئەگەر کەسێک بە جلێکی زەوتکراو یان پیس نوێژ بکات، یان پیسییەکی لەسەر جەستەی خۆی لەبیر بکات، یان بە لەبیرچوون لە نوێژدا قسە بکات، یان بە لەبیرچوون شتێکی ڕۆژووپوکێن ئەنجام بدات، یان یەکێک لە قەدەغەکانی ئیحرام، کە زیانگەیاندنی تێدا نییە، بە لەبیرچوون ئەنجام بدات، لێی خۆشبووە. هەروەها ئەگەر بە لەبیرچوون ئەو کارە بکات کە سوێندی لەسەر خواردووە نەیکات، سوێندەکەی ناشکێنێت. ئەگەر بە هەڵە گیانێک یان ماڵێک لەناوببات، گوناهباری نییە؛ بەڵام قەرەبووکردنەوە تەنها بەهۆی لەناوبردنی شتەکەوە پێویست دەبێت. هەروەها لەو شوێنانەی ناوبردنی ناوی خوا پێویستە، ئەگەر بە لەبیرچوون نەیکات، زیانی نییە.
«پەروەردگارمان، بارێکی قورس لەسەرمان مەخە»، واتە ئەرکی قورس. «وەک ئەوەی لەسەر پێشینانمان خستت»: خوا ئەمەی کردووە؛ ئەو فەرمانەکان لەم ئوممەتەدا سووک کردووەتەوە، لە پاکوخاوێنی و شێوەکانی عیبادەتدا، بەو شێوەیەی بۆ ئوممەتانی تر سووکی نەکردووەتەوە.
«پەروەردگارمان، ئەو شتەمان بەسەردا مەسەپێنە کە توانای لەسەریمان نییە»: خوا ئەمەی کردووە و ستایش بۆ ئەوە. «لێمان خۆش بە، لێمان خۆش ببە و بەزەییمان پێدا بێنە»: بە لێخۆشبوون و لێخۆشبوونی گوناه، ناخۆشی و خراپە دوور دەخرێنەوە؛ بە بەزەییش کاروبارەکان چاک دەبن.
«تۆ سەرپەرشتیاری ئێمەیت»: واتە پەروەردگار و پاشا و خوای ئێمەیت، ئەوەی لە کاتی بوون و دروستکردنمانەوە هەمیشە سەرپەرشتیت کردووین. نیعمەتەکانت بەردەوام و پەیوەست بەسەرماندا دەڕژێن، لە هەموو کاتێکدا؛ پاشان بە نیعمەتێکی گەورە و بەخشینێکی بەنرخ، واتە نیعمەتی ئیسلام، ڕێزی پێداوین کە هەموو نیعمەتەکان تەنها پاشکۆی ئەون. ئەی پەروەردگار و سەرپەرشتیارمان، داوای تەواوبوونی نیعمەتەکەت دەکەین، بەوەی بەرامبەر گەلی بێباوەڕ یاریمان بدەیت؛ ئەوانەی بە تۆ و پێغەمبەرەکانت بێباوەڕ بوون، دژایەتیی خاوەنانی ئاینی تۆیان کرد و فەرمانەکانی تۆیان فڕێدا.
بە بەڵگە و ڕوونکردنەوە و شمشێر و نیزە سەرمان بخە بەسەریاندا؛ بەوەی لە زەویدا دەسەڵاتمان پێ ببەخشیت، ئەوان لاواز و بێیارمەتی بکەیت و باوەڕ و کردەوەکانمانمان ڕۆزی بکەیت کە بەهۆیانەوە سەرکەوتن بەدەست دێت. ستایش بۆ خوای پەروەردگاری جیهانیان. بە یارمەتی و سەرکەوتنی خوا تەفسیری سوورەی بەقەرە کۆتایی هات؛ خوا دروودی لەسەر محەممەد بێت و سەلامی لێ بکات.
خوا هەواڵی باوەڕی پێغەمبەر و باوەڕدارانەکەی لەگەڵی و پابەندبوون و گوێڕایەڵییان دەدات، هەروەها ئەوەش کە لەگەڵ ئەوەدا داوای لێخۆشبوونیان کرد. هەواڵی دا کە ئەوان باوەڕیان بە خوا و فریشتەکانی و کتێبەکانی و پێغەمبەرەکانی هێناوە. ئەمە باوەڕهێنانە بە هەموو ئەو شتانەی خوا دەربارەی خۆی هەواڵی داوە و پێغەمبەرەکانی دەربارەی ئەو باسیان کردووە، لە سیفەتە تەواوەتییەکان و تایبەتمەندییە شکۆدارەکان، بە شێوەی گشتی و ورد؛ هەروەها پاکزانینی ئەوە لە هاوشێوەکردن و پووچکردنەوە و هەموو سیفەتە کەم‌وکورتییەکان.
هەروەها باوەڕهێنانە بەو فریشتانەی شەرعەکان بە گشتی و وردی ناویان هێناوە، و باوەڕهێنان بە هەموو پێغەمبەران و کتێبەکان؛ واتە بە هەموو ئەو هەواڵ و فەرمان و نەهییانەی پێغەمبەران هێناویانە و کتێبەکان لەخۆیان گرتووە. لە نێوان هیچ کامیاندا جیاوازی ناکەن؛ بەڵکو باوەڕیان بە هەموویان هەیە، چونکە ئەوان ناوبژیوانن لە نێوان خوا و بەندەکانی. بێباوەڕبوون بە یەکێکیان بێباوەڕبوونە بە هەموویان، بەڵکو بێباوەڕبوونە بە خوا.
«ووتیان: بیستمان»: ئەوەی فەرمانت پێکردووین و لێمان قەدەغە کردووە. «و گوێڕایەڵ بووین»: لەوەدا گوێڕایەڵی تۆ بووین؛ نەک وەک ئەوانەی بڵێن بیستمان و گوێڕایەڵ نەبووین. چونکە بەندە ناچارە لە مافەکانی خوای گەورەدا کەم‌وکورتییەکی لێ ڕووبدات و بەردەوام پێویستی بە لێخۆشبوونی ئەوە، ووتیان: «داوای لێخۆشبوونت دەکەین»؛ واتە داوای لێخۆشبوون دەکەین بۆ ئەو کەم‌وکورتی و گوناهانەی لێمان ڕوویان داوە، و داوای سڕینەوەی ئەو کەموکوڕییانە دەکەین کە پێوەیان وەسف کراوین.
«گەڕانەوە بۆ لای تۆیە»: واتە گەڕانەوەی هەموو دروستکراوان بۆ لای تۆیە؛ لە ڕۆژی وەستانی حیسابدا، بە پێی ئەو چاکە و خراپەیەی کردوویانە، پاداشتیان دەدەیتەوە.
تەفسیری ئیمام ئیبن کەسیر
باسی ئەو حەدیسانەیە کە دەربارەی پاداشتی ئەم دوو ئایەتە پیرۆزانە هاتوون؛ خوا سوودیان پێمان بگەیەنێت.
حەدیسی یەکەم: بوخاری گوتی: محەممەد کوڕی کەثیر بۆمانی گێڕایەوە، شوعبە هەواڵی دا لە سولیەمان، لە ئیبراهیم، لە عەبدولڕەحمان، لە ئەبو مەسعود، لە پێغەمبەر ﷺ کە فەرمووی: «ئەو کەسەی بەو دوو ئایەتەدا بخوێنێت...» ؛ هەروەها گوتی: ئەبو نۇعەیم بۆمانی گێڕایەوە، سفیان بۆمانی گێڕایەوە، لە مەنسوور، لە ئیبراهیم، لە عەبدولڕەحمان کوڕی یەزید، لە ئەبو مەسعود، کە گوتی: پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «ئەو کەسەی دوو ئایەتەکەی کۆتاییی سوورەی بەقەرە لە شەوێکدا بخوێنێتەوە، ئەوان بەشی دەکەن». ئەم حەدیثە هەموو پێشەوایانی حەدیسی دیکەش لە ڕێگای سولیەمان کوڕی مەهرانی ئەعمەشەوە، بە هەمان ئیسناد، بە هەمان شێوە گێڕاویانەتەوە.
لە هەردوو «صحیح»ەکەداش لە ڕێگای ثەوری، لە مەنسوور، لە ئیبراهیم، لە عەبدولڕەحمان، لەوەوە هاتووە. هەروەها لە هەردوو «صحیح»ەکەدا لە عەبدولڕەحمان، لە عەلقەمە، لە ئەبو مەسعودەوە هاتووە. عەبدولڕەحمان گوتی: پاشان ئەبو مەسعودم بینی و ئەو حەدیثەی بۆ گێڕامەوە. ئەحمەد کوڕی حەنبەل هەروەها گێڕایەوە: یەحیی کوڕی ئادەم بۆمانی گێڕایەوە، شەریک بۆمانی گێڕایەوە، لە عاصم، لە مەسیب کوڕی ڕافع، لە عەلقەمە، لە ئەبو مەسعود، لە پێغەمبەر ﷺ کە فەرمووی: «ئەو کەسەی دوو ئایەتەکەی کۆتاییی سوورەی بەقەرە لە شەوی خۆیدا بخوێنێتەوە، ئەوان بەشی دەکەن».
حەدیسی دووەم: پێشەوا ئەحمەد گوتی: حوسەین بۆمانی گێڕایەوە، شەیبان بۆمانی گێڕایەوە، لە مەنسوور، لە ڕەبعی، لە خەرشە کوڕی حور، لە مەعروور کوڕی سوەید، لە ئەبو زەر، کە گوتی: پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «کۆتایییەکانی سوورەی بەقەرەم لە گەنجینەیەکەوە پێدراون کە لە ژێر عەرشە؛ پێش من بە هیچ پێغەمبەرێک نەدراون». ئیبن مەردوویەش لە حەدیسی ئەشجەعی، لە ثەوری، لە مەنسوور، لە ڕەبعی، لە زەید کوڕی زەبیان، لە ئەبو زەرەوە گێڕایەوە کە پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «کۆتایییەکانی سوورەی بەقەرەم لە گەنجینەیەکەوە پێدراون کە لە ژێر عەرشە».
حەدیسی سێیەم: موسلیم گوتی: ئەبو بەکر کوڕی ئەبو شەیبە بۆمانی گێڕایەوە، ئەبو ئەسامە بۆمانی گێڕایەوە، مالک کوڕی مەغول بۆمانی گێڕایەوە. (ح) هەروەها ئیبن نەمیر و زوەیر کوڕی حەرب، هەردووکیان لە عەبدوڵڵا کوڕی نەمیرەوە، بە دەقێکی نزیک بە یەکەوە بۆمانیان گێڕایەوە.
ئیبن نەمیر گوتی: باوکم بۆمانی گێڕایەوە، مالک کوڕی مەغول بۆمانی گێڕایەوە، لە زوبەیر کوڕی عەدی، لە تەلحە، لە موررە، لە عەبدوڵڵا، کە گوتی: کاتێک پێغەمبەری خوا ﷺ بە شەودا بردرا، گەیەنرایە سدرەی کۆتایی، کە لە ئاسمانی شەشەمە؛ هەر شتێک لە زەویەوە بەرز دەکرێتەوە، لەوێ کۆتایی پێدێت و لەوێ وەردەگیرێت؛ هەروەها هەر شتێک لە سەرەوەی ئەوەوە دادەبەزێت، لەوێ کۆتایی پێدێت و لەوێ وەردەگیرێت. فەرمووی: «کاتێک سدرەکە دادەپۆشرێت بەوەی دادەپۆشرێت»؛ فەرمووی: ئەوە پەپوولەیەکی زێڕین بوو.
فەرمووی: پێغەمبەری خوا ﷺ سێ شتی پێدرا: پێنج نوێژی ڕۆژانە، کۆتایییەکانی سوورەی بەقەرە، و لێخۆشبوونی گوناهە گەورە و لەناوبەرانەکان بۆ ئەو کەسانەی لە ئوممەتەکەی هیچ شتێک بە هاوبەشی بۆ خوا دانەنێن.
حەدیسی چوارەم: ئەحمەد گوتی: ئیسحاق کوڕی ئیبراهیم ڕازی بۆمانی گێڕایەوە، سەلەمە کوڕی فەزڵ بۆمانی گێڕایەوە، محەممەد کوڕی ئیسحاق بۆم گێڕایەوە، لە یەزید کوڕی ئەبی حەبیب، لە میرثەد کوڕی عەبدوڵڵای یەزەنی، لە عوقبە کوڕی عامیری جوهەنی، کە گوتی: پێغەمبەری خوا ﷺ پێی فەرمووم: «دوو ئایەتەکەی کۆتاییی سوورەی بەقەرە بخوێنەوە، چونکە لە ژێر عەرشەوە پێم دراون». ئەم ئیسنادە باشە، بەڵام لە کتێبەکانیاندا نەیانهێناوە.
حەدیسی پێنجەم: ئیبن مەردوویە گوتی: ئەحمەد کوڕی کامیل بۆمانی گێڕایەوە، ئیبراهیم کوڕی ئیسحاق حەربی بۆمانی گێڕایەوە، موستەدد گوتی: ئەبو عەوانە بۆمانی گێڕایەوە، لە ئەبو مالک، لە ڕەبعی، لە حوزەیفە، کە گوتی: پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «بە سێ شت لە خەڵکانی تر جیاکراوینەوە: ئەم ئایەتانەی کۆتاییی سوورەی بەقەرەم لە گەنجینەیەکەوە لە ژێر عەرش پێدراون؛ پێش من بە هیچ کەسێک نەدراون و دوای منیش بە هیچ کەسێک نادرێن». پاشان بە هەمان شێوە لە حەدیسی نەعیم کوڕی ئەبی هیندی، لە ڕەبعی، لە حوزەیفەوە گێڕایەوە.
حەدیسی شەشەم: ئیبن مەردوویە گوتی: عەبدولباقی کوڕی نافع بۆمانی گێڕایەوە، ئیسماعیل کوڕی فەزڵ ئاگاداری کردینەوە، محەممەد کوڕی حاتم کوڕی بزیع بۆمانی گێڕایەوە، جەعفەر کوڕی عەون بۆمانی گێڕایەوە، لە مالک کوڕی مەغول، لە ئەبو ئیسحاق، لە حارث، لە عەلی، کە گوتی: پێم ناچێت کەسێک کە ئیسلامی تێگەیشتبێت، بخەوێت پێش ئەوەی کۆتایییەکانی سوورەی بەقەرە بخوێنێتەوە؛ چونکە ئەوان گەنجینەیەکن کە لە ژێر عەرشەوە بە پێغەمبەرەکەتان ﷺ دراون.
وەکیعیش لە ئیسرائیل، لە ئەبو ئیسحاق، لە عومەیر کوڕی عەمرەی خارفی، لە عەلیەوە گێڕایەوە کە گوتی: پێم ناچێت کەسێک عەقڵی هەبێت و ئیسلامی پێ گەیشتبێت، بخەوێت پێش ئەوەی ئایەتی کورسی و کۆتایییەکانی سوورەی بەقەرە بخوێنێتەوە؛ چونکە ئەوان لە گەنجینەی ژێر عەرشن.
حەدیسی حەوتەم: ئەبو عیسا تێرمیزی گوتی: بیندار بۆمانی گێڕایەوە، عەبدولڕەحمان کوڕی مەهدی بۆمانی گێڕایەوە، حەماد کوڕی سەلەمە بۆمانی گێڕایەوە، لە ئەشعەث کوڕی عەبدولڕەحمانی جەرمی، لە ئەبو قەلابە، لە ئەبو ئەشعەثی سەنعانی، لە نووهمان کوڕی بەشیر، لە پێغەمبەر ﷺ کە فەرمووی: «خوا پێش دوو هەزار ساڵ لە دروستکردنی ئاسمان و زەویدا کتێبێکی نووسی؛ لەوە دوو ئایەتی دابەزاند کە سوورەی بەقەرەی پێ کۆتایی پێهێنا، و ئەو دوو ئایەتە لە هیچ ماڵێکدا سێ شەو ناخوێندرێنەوە، مەگەر شەیتان لێی نزیک دەبێتەوە». پاشان گوتی: ئەم حەدیثە غەریبە.
حاکمیش لە «مستدرک»ەکەیدا بە هەمان ئیسناد لە حەماد کوڕی سەلەمەوە گێڕایەوە و گوتی: بە مەرجی موسلیم صحیحە، بەڵام ئەوان لە کتێبەکانیاندا نەیانهێناوە.
حەدیسی هەشتەم: ئیبن مەردوویە گوتی: عەبدولڕەحمان کوڕی محەممەد کوڕی مەدین بۆمانی گێڕایەوە، حەسەن کوڕی جەهم ئاگاداری کردینەوە، ئیسماعیل کوڕی عەمر بۆمانی گێڕایەوە، ئیبن ئەبی مەریم بۆمانی گێڕایەوە، یوسف کوڕی ئەبی حەجاج بۆم گێڕایەوە، لە سەعید، لە ئیبن عەبباس، کە گوتی: کاتێک پێغەمبەری خوا ﷺ کۆتاییی سوورەی بەقەرە و ئایەتی کورسیی دەخوێندەوە، پێدەکەنی و فەرمووی: «ئەم دووانە لە گەنجینەی ڕەحمانن لە ژێر عەرش».
کاتێکیش ئەم ئایەتانەی دەخوێندنەوە: «هەر کەسێک خراپەیەک بکات، پاداشتی پێ دەدرێتەوە» و «مرۆڤ تەنها ئەوەی بۆیە کە خۆی بۆی هەوڵی داوە، و هەوڵەکەی بە زوویی دەبینێت، پاشان بە تەواوی پاداشتی پێ دەدرێتەوە»، بە ئیننا لیللاهی و إنا إلیه راجعون دەیگوت و خۆی دەشکاند.
حەدیسی نۆیەم: ئیبن مەردوویە گوتی: عەبدوڵڵا کوڕی محەممەدی کوفی بۆمانی گێڕایەوە، ئەحمەد کوڕی یەحیای حەمزە بۆمانی گێڕایەوە، محەممەد کوڕی بەکر بۆمانی گێڕایەوە، مەکی کوڕی ئیبراهیم بۆمانی گێڕایەوە، عەبدوڵڵا کوڕی ئەبی حومەید بۆمانی گێڕایەوە، لە ئەبو مەلیح، لە مەعقەل کوڕی یەسار، کە گوتی: پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «فاتحەی کتێب و کۆتایییەکانی سوورەی بەقەرە لە ژێر عەرشەوە پێم دراون، و سوورەکانی مفەسەل زیادەیەکی نافڵەن».
حەدیسی دەیەم: پێشتر لە فەزیلەتەکانی فاتحەدا، بە ڕیوایەتی عەبدوڵڵا کوڕی عیسا کوڕی عەبدولڕەحمان کوڕی ئەبی لەیلا، لە سەعید کوڕی جوبەیر، لە ئیبن عەبباسەوە هاتووە کە گوتی: کاتێک پێغەمبەری خوا ﷺ لەلای جبرئیل بوو، دەنگێکی چریکەیەکی لە سەرەوە بیست؛ جبرئیل چاوی بەرزکردەوە بۆ ئاسمان و گوتی: ئەمە دەرگایەکە لە ئاسمان کراوەتەوە کە هەرگیز پێشتر نەکرابوو. فەرمووی: فریشتەیەک لێیەوە هاتە خوارەوە و هاتە لای پێغەمبەر ﷺ و گوتی: «مژدە بە دوو ڕووناکی بدە کە پێت دراون و پێش تۆ بە هیچ پێغەمبەرێک نەدراون: فاتحەی کتێب و کۆتایییەکانی سوورەی بەقەرە. هیچ پیتێکیان ناخوێنیتەوە، مەگەر پێت بدرێت». موسلیم و نەسائی گێڕاویانەتەوە؛ ئەمە دەقی نەسائییە.
فەرموودەی خوای گەورە: «پێغەمبەر باوەڕی بەوە هێنا کە لە پەروەردگارییەوە بۆی دابەزی» هەواڵدانە دەربارەی باوەڕی پێغەمبەر ﷺ بەوە. ئیبن جەریر گوتی: بەشەر بۆمانی گێڕایەوە، یەزید بۆمانی گێڕایەوە، سەعید لە قەتادەوە بۆمانی گێڕاینەوە، کە گوتی: بۆمان گێڕایەوە کە کاتێک ئەم ئایەتە دابەزی، پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «باوەڕی پێهێنان بۆی شایستەیە».
حاکمیش لە «مستدرک»ەکەیدا گێڕایەوە: ئەبو نەزر فەقیه بۆمانی گێڕایەوە، معاذ کوڕی نەجدەی قورەیشی بۆمانی گێڕایەوە، خەڵاد کوڕی یەحیا بۆمانی گێڕایەوە، ئەبو عەقیل بۆمانی گێڕایەوە، لە یەحیا کوڕی ئەبی کەثیر، لە ئەنس کوڕی مالک، کە گوتی: کاتێک ئەم ئایەتە بۆ پێغەمبەر ﷺ دابەزی: «پێغەمبەر باوەڕی بەوە هێنا کە لە پەروەردگارییەوە بۆی دابەزی»، پێغەمبەر ﷺ فەرمووی: «باوەڕی پێهێنان بۆی شایستەیە». پاشان حاکم گوتی: ئیسنادی صحیحە، بەڵام ئەوان لە کتێبەکانیاندا نەیانهێناوە.
«و باوەڕداران» بە عەتفە لەسەر «پێغەمبەر» هاتووە. پاشان لەبارەی هەموویانەوە فەرمووی: «هەموویان باوەڕیان بە خوا و فریشتەکانی و کتێبەکانی و پێغەمبەرەکانی هێناوە؛ لە نێوان هیچ کامیان لە پێغەمبەرەکانی جیاوازی ناکەین». باوەڕداران باوەڕیان وایە کە خوا تاک و یەکتایە، بێهاوتا و مەبەستی هەمووانە؛ هیچ خوایەکی تر نییە و جگە لە ئەو هیچ پەروەردگارێک نییە. هەروەها باوەڕیان بە هەموو پێغەمبەران و نێردراوان و کتێبە دابەزێنراوەکانی ئاسمانییە کە بۆ بەندە پێغەمبەر و نێردراوەکانی خوا نێردراون.
لە هیچ کامیاندا جیاوازی ناکەن، بەوەی باوەڕ بە هەندێکیان بهێنن و بێباوەڕی بە هەندێکی تر بکەن؛ بەڵکو هەموویان لەلای ئەوان ڕاستگۆ و چاک و ڕێنیشاندەر و ڕێنیشاندەری ڕێگاکانی چاکەن. هەرچەندە هەندێکیان بە فەرمانی خوا شەریعەتی هەندێکی تریان نەسخ دەکەن، تا هەموو شەریعەتەکان بە شەریعەتی محەممەد ﷺ کۆتاییان پێهات، کە خاتەمی پێغەمبەران و نێردراوانە؛ قیامەت لەسەر شەریعەتەکەی دادەمەزرێت و هەمیشە گرووپێک لە ئوممەتەکەی لەسەر حەق دەردەکەون.
«ووتیان: بیستمان و گوێڕایەڵ بووین»: واتە گوێمان لە قسەکەت گرت، ئەی پەروەردگارمان، تێگەیشتین و جێبەجێمان کرد و بە پێی واتاکەی کردەوەمان کرد. «داوای لێخۆشبوونت دەکەین، پەروەردگارمان»: داوای لێخۆشبوون و بەزەیی و لوتف دەکەن. ئیبن ئەبی حاتەم گوتی: عەلی کوڕی حەربی موسلی بۆمانی گێڕایەوە، ئیبن فوزەیل بۆمانی گێڕایەوە، لە عەتا کوڕی سائیب، لە سەعید کوڕی جوبەیر، لە ئیبن عەبباس، لەسەر فەرموودەی خوا: «پێغەمبەر باوەڕی بەوە هێنا کە لە پەروەردگارییەوە بۆی دابەزی و باوەڕداران» تا دەگاتە «داوای لێخۆشبوونت دەکەین، پەروەردگارمان»، گوتی: «لێتان خۆشبووم».
«گەڕانەوە بۆ لای تۆیە»: واتە لای تۆیە گەڕانەوە و جێگای کۆتایی، لە ڕۆژی قیامەتدا کە حیساب دادەمەزرێت.
ئیبن جەریر گوتی: موبەسنا بۆمانی گێڕایەوە، حومەید بۆمانی گێڕایەوە، جەریر بۆمانی گێڕایەوە، لە بەیان، لە حەکیم، لە جابر، کە گوتی: کاتێک ئەم ئایەتە بۆ پێغەمبەری خوا ﷺ دابەزی: «پێغەمبەر باوەڕی بەوە هێنا کە لە پەروەردگارییەوە بۆی دابەزی، و باوەڕداران؛ هەموویان باوەڕیان بە خوا و فریشتەکانی و کتێبەکانی و پێغەمبەرەکانی هێناوە؛ لە نێوان هیچ کامیان لە پێغەمبەرەکانی جیاوازی ناکەین، ووتیان بیستمان و گوێڕایەڵ بووین، داوای لێخۆشبوونت دەکەین، پەروەردگارمان، و گەڕانەوە بۆ لای تۆیە»، جبرئیل گوتی: خوا بە باشی ستایشی تۆ و ئوممەتەکەتی کردووە؛ داوا بکە، پێت دەدرێت.
ئەویش ئەم داوایەی کرد: «خوا هیچ کەسێک بە شتێک ناچار ناکات، مەگەر بە ئەندازەی توانای؛ ...» تا کۆتاییی ئایەت. ئەنجومەنی ١٦؛ نیساء ١٢٣؛ نەجم ٣٩–٤١.
حەدیسی یازدەیەم: ئەبو محەممەد عەبدوڕەحمان داریی لە «مسند»ەکەیدا گوتی: ئەبو مەغیرە بۆمانی گێڕایەوە، سەفوان بۆمانی گێڕایەوە، ئەیفەع کوڕی عەبدوڵڵای کەلاعی بۆمانی گێڕایەوە کە پیاوێک گوتی: ئەی پێغەمبەری خوا، گەورەترین ئایەت لە کتێبی خوا کامەیە؟ فەرمووی: «ئایەتی کورسی: خوا، هیچ خوایەک نییە جگە لە ئەو، زیندوو و بەخۆڕاگر». گوتی: کام ئایەتت حەزە بۆ تۆ و ئوممەتەکەت بەدەستتان بگات؟ فەرمووی: «کۆتاییی سوورەی بەقەرە؛ هیچ چاکەیەکی دنیا و قیامەتی بەجێ نەهێشتووە، مەگەر لەخۆی گرتبێت».
فەرموودەی خوای گەورە: «خوا هیچ کەسێک بە شتێک ناچار ناکات، مەگەر بە ئەندازەی توانای» واتە کەسێک بە شتێک زیاتر لە توانای ناچار ناکات. ئەمە لە لوتف و بەزەیی و چاکەی خوای گەورەیە بەرامبەر بە دروستکراوەکانی. ئەم ئایەتە ئەو شتەی لابرد کە هاوەڵان لە فەرموودەی خوای گەورەدا ترسانبوون: «ئەگەر ئەوەی لە ناخی خۆتاندایە ئاشکرای بکەن یان بشارەنەوە، خوا لێی حیسابتان دەکات»؛ واتە ئەگەرچی حیسابتان لێ دەکات و لێتان دەپرسێت، بەڵام تەنها بەوە سزا دەدات کە مرۆڤ بتوانێت خۆی لێی بپارێزێت. ئەوەی نەکرێت خۆی لێی بپارێزێت، وەک وەسوەسەی ناخ و گفتوگۆی دڵ، مرۆڤ بەوە ناچار ناکرێت؛ بێزاری لە وەسوەسەی خراپیش لە باوەڕە.
«ئەوەی کردوویەتی بۆ خۆیەتی» واتە لە چاکە؛ «و ئەوەی خراپی کردوویەتی لەسەر خۆیەتی» واتە لە خراپە، و ئەمەش لەو کردەوانەدایە کە دەکەونە ژێر فەرمان و ئەرکەکانەوە. پاشان خوای گەورە بەندەکانی ڕێنمایی دەکات داوای لێ بکەن، لە کاتێکدا خۆی بە وەڵامدانەوەیان پابەند کردووە. ڕێنمایی کردوون فێریان کردوون بڵێن: «پەروەردگارمان، لێمان مەگرە ئەگەر...» واتە ئەگەر بەهۆی لەبیرکردنەوە فەرزێکمان جێهێشت، یان بە هەمان شێوە حەرامێکمان ئەنجام دا؛ «یان هەڵەمان کرد»؛ واتە بە نەزانینی شێوەی شەرعییەکە، لە کردەوەدا ڕاستەکەمان نەکرد.
پێشتر لە «صحیح مسلم»دا لە حەدیسی ئەبو هورەیرەوە هاتووە کە خوا فەرمووی: «بەڵێ»؛ و لە حەدیسی ئیبن عەبباسدا هاتووە کە خوا فەرمووی: «کردمەوە». ئیبن ماجە لە «سنن»ەکەیدا و ئیبن حیببان لە «صحیح»ەکەیدا، لە حەدیسی ئەبو عەمرو ئەوزاعی، لە عەتاوە، ڕیوایەتیان کردووە. لە ڕیوایەتی ئیبن ماجەدا گوتی: لە ئیبن عەبباسەوە؛ تەبەرانی و ئیبن حیببانیش گوتوویانە: لە عەتا، لە عوبەید کوڕی عومەیر، لە ئیبن عەبباس، کە گوتی: پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «خوا لە ئەمەتەکەم هەڵە و لەبیرکردن و ئەوەی بە زۆر بەسەریاندا سەپێنراوە لابردووە». بە ڕێگای تریش ڕیوایەت کراوە، بەڵام ئەحمەد و ئەبو حاتەم بە لاوازییان زانیوە؛ خوا زاناترە.
ئیبن ئەبی حاتەم گوتی: باوکم بۆمانی گێڕایەوە، موسلیم کوڕی ئیبراهیم بۆمانی گێڕایەوە، ئەبو بەکر هوزەیلی بۆمانی گێڕایەوە، لە شەهر، لە ئوممە دەرداء، لە پێغەمبەر ﷺ کە فەرمووی: «خوا لە ئوممەتەکەم سێ شتی لابردووە: هەڵە، لەبیرکردن و ئەوەی بە زۆر بەسەریاندا سەپێنراوە». ئەبو بەکر گوتی: ئەمەیم بۆ حەسەن گێڕایەوە، ئەویش گوتی: ڕاستە؛ ئایا ئەم ئایەتە ناخوێنیتەوە: «پەروەردگارمان، ئەگەر لەبیرمان کرد یان هەڵەمان کرد، لێمان مەگرە»؟
«پەروەردگارمان، بارێکی قورس لەسەرمان مەخە، وەک ئەوەی لەسەر ئەوانەی پێشمان خستت»: واتە ئەرکی قورس و ناخۆشمان پێ مەسپێرە، هەرچەندە توانای جێبەجێکردنیشمان هەبێت؛ وەک ئەو کۆت‌وبەند و بارە قورسانەی بۆ گەلانی پێش ئێمە شەرع کردبوو، کە پێغەمبەرەکەت محەممەدی ﷺ وەک پێغەمبەری ڕەحمەت نارد تا لە شەریعەتە ئاسان و نەرمەکەیدا ئەو بارگرانانە لاببات. لە «صحیح مسلم»دا لە ئەبو هورەیرە، لە پێغەمبەری خوا ﷺ هاتووە کە خوا فەرمووی: «بەڵێ»؛ هەروەها لە ئیبن عەبباس، لە پێغەمبەری خوا ﷺ هاتووە کە خوا فەرمووی: «کردمەوە». حەدیثەکە بە چەند ڕێگایەک لە پێغەمبەری خوا ﷺ ڕیوایەت کراوە کە فەرمووی: «بە ئاینی حەنیف و ئاسان نێردراوم».
«پەروەردگارمان، ئەو شتەمان بەسەردا مەسەپێنە کە توانای لەسەریمان نییە»: واتە لە ئەرک و ناخۆشی و تاقیکردنەوەدا؛ بەو شتە تاقیمان مەکەرەوە کە بەرگەی ناگرین. مەحکوول لەبارەی فەرموودەی خوا: «پەروەردگارمان، ئەو شتەمان بەسەردا مەسەپێنە کە توانای لەسەریمان نییە» گوتی: «دووری و تامەزرۆیی». ئیبن ئەبی حاتەم ڕیوایەتی کردووە. خوا فەرمووی: «بەڵێ»؛ لە حەدیسی تردا هاتووە: «کردمەوە».
«لێمان خۆش بە»: واتە ئەو کەم‌وکورتی و هەڵەیەی لە نێوان ئێمە و تۆدایە، کە تۆ دەیزانیت، لێمان ببورە. «لێمان خۆش ببە»: واتە ئەو کەم‌وکورتی و کردارە ناشیرینانەی لە نێوان ئێمە و بەندەکانتدایە، بیپۆشە و بەوانیان مەزانێنە. «بەزەییمان پێدا بێنە»: واتە لە داهاتوودا، بە سەرکەوتندانت مەهێڵە دووبارە بکەوینە گوناهێکی تر. بۆیە گوتوویانە گوناهبار پێویستی بە سێ شت هەیە: خوا لەوەی لە نێوان خۆی و خوا هەیە لێی خۆش ببێت؛ لە بەندەکانی خۆی بشارێتەوە و لە نێوانیاندا ڕیسوای نەکات؛ و پارێزگاریی بکات تا نەیکاتەوە بە گوناهێکی هاوشێوە.
پێشتر لە حەدیثدا هاتووە کە خوا فەرمووی: «بەڵێ»؛ لە حەدیسی تریشدا: «کردمەوە».
«تۆ سەرپەرشتیاری ئێمەیت»: واتە تۆ سەرپەرشت و یارمەتیدەری ئێمەیت؛ پشت بە تۆ دەبەستین، تەنها یارمەتی لە تۆ دەوێین و پشتگیریمان تەنها لە تۆوەیە؛ هیچ جووڵە و هێزێکمان نییە مەگەر بە تۆ. «کەواتە سەرمان بخە بەسەر گەلی بێباوەڕدا»: واتە ئەوانەی ئاینی تۆیان ڕەت کردووەتەوە، یەکتایی تۆیان نەناسێوە، پەیامی پێغەمبەرەکەتی ڕەت کردووەتەوە و جگە لە تۆیان پەرستووە، و لە دروستکراوەکانت هاوبەشیان بۆ تۆ داناوە؛ کەواتە سەرمان بخە بەسەریاندا و لە دنیا و قیامەتدا کۆتایی باشمان بەسەریاندا بکە. خوا فەرمووی: «بەڵێ»؛ لە حەدیثی موسلیمیشدا لە ئیبن عەبباسەوە هاتووە: «کردمەوە».
ئیبن جەریر گوتی: موبەسنا بۆم گێڕایەوە، ئەبو نۇعەیم بۆمانی گێڕایەوە، سفیان بۆمانی گێڕایەوە، لە ئەبو ئیسحاق، کە معاذ ڕەزای خوای لێ بێت، کاتێک ئەم سوورەیەی تەواو دەکرد و دەگەیشتە: «کەواتە سەرمان بخە بەسەر گەلی بێباوەڕدا»، دەیگوت: «ئامین». وەکیعیش لە سفیان، لە ئەبو ئیسحاق، لە پیاوێک، لە معاذ کوڕی جەبەلەوە گێڕایەوە کە کاتێک بەقەرەی تەواو دەکرد، دەیگوت: «ئامین». لەبیرمان چوو.
تەفسیری بەغەوی
فەرموودەی خوای گەورە: «پێغەمبەر باوەڕی هێنا» واتە پشتڕاستی کردەوە. «بەوەی لە پەروەردگارییەوە بۆی دابەزی، و باوەڕداران هەموویان باوەڕیان بە خوا هێنا»؛ واتە هەر یەکەیان باوەڕی هێنا، بۆیە فێڵەکە بە تاک هاتووە. «و فریشتەکانی و کتێبەکانی و پێغەمبەرەکانی». حەمزە و کەسائی بە تاک «کتێبەکەی»یان خوێندووەتەوە، واتە قورئان؛ هەروەها وتراوە مەبەست کۆمەڵە، هەرچەندە بە شێوەی تاک هاتووە، وەک فەرموودەی خوای گەورە: «خوا پێغەمبەرانێکی وەک مژدەدەر و ئاگادارکەرەوە نارد و لەگەڵیاندا کتێبی دابەزاند» (البقرة، ٢١٣).
خوێنەرانی دیکە بە کۆ «کتێبەکانی»یان خوێندووەتەوە، وەک فەرموودەی خوای گەورە: «و فریشتەکانی و کتێبەکانی و پێغەمبەرەکانی» (النساء، ١٣٦).
«لە نێوان هیچ کامیان لە پێغەمبەرەکانی جیاوازی ناکەین»؛ واتە باوەڕ بە هەندێک بهێنین و بێباوەڕی بە هەندێکی تر بکەین، وەک جولەکە و مەسیحییەکان کردوویانە. لەم ڕستەیەدا شتێک لە قسەکە لادراوە، واتە: «دەڵێن: لە نێوان هیچ کامیان لە پێغەمبەرەکانی جیاوازی ناکەین». یەعقوب بە «جیاوازی ناکات» بە پیتی «ی»ی غایب خوێندوویەتی، کە دەبێتە هەواڵ لەبارەی پێغەمبەر، یان واتە هەموویان جیاوازی ناکەن. لە «هیچ کامیان»دا بۆچی «هیچ یەک» نەهاتووە؟
چونکە «ئەحەد» بۆ تاک و کۆ بەکاردێت. خوای گەورە فەرموویەتی: «کەواتە هیچ کامی ئێوە لێی دوورخەرەوە نین» (الحاقة، ٤٧).
«ووتیان: بیستمان»؛ واتە گوێمان لە قسەکەت گرت. «و گوێڕایەڵ بووین»؛ واتە فەرمانەکەت. لە حەکیم، لە جابر، ڕیوایەت کراوە کە کاتێک ئەم ئایەتە دابەزی، جبرئیل ﷺ بە پێغەمبەری خوا ﷺ گوت: خوا ستایشی تۆ و ئوممەتەکەتی کردووە، داوا بکە تا پێت بدات؛ پێغەمبەر بە فێرکردنی خوای گەورە داوای کرد و گوتی: «داوای لێخۆشبوونت دەکەین». «غُفْرَانَكَ» بە شێوەی مەفعوڵی موتڵەقە؛ واتە «لێمان خۆش بە، لێخۆشبوونێکی تەواو» یان «داوای لێخۆشبوونت دەکەین».
«پەروەردگارمان، و گەڕانەوە بۆ لای تۆیە. خوا هیچ کەسێک بە شتێک ناچار ناکات، مەگەر بە ئەندازەی توانای»؛ ڕواڵەتی ئایەتەکە وەڵامی داواکارییەکەیە، لە ناویدا داواکارییەک هەیە کە باس نەکراوە؛ وەک ئەوەی بڵێن: «ووتیان: ئەرکی زیاتر لە توانامان لەسەر مەخە»، و وەڵام درایەوە: «خوا هیچ کەسێک بە شتێک ناچار ناکات، مەگەر بە ئەندازەی توانای». «وُسع» ناوی ئەوەیە کە مرۆڤ توانای لەسەری هەیە و بۆی تەنگ نییە.
لە ماناکەیدا جیاوازییان هەیە: ئیبن عەبباس و عەتا و زۆربەی مفسیران وایان گوتووە کە مەبەست لەو شتانەیە کە لە ناخدا دێن، کە لە فەرموودەی خوای گەورەدا هاتووە: «ئەگەر ئەوەی لە ناخی خۆتاندایە ئاشکرای بکەن یان بشارەنەوە»، وەک پێشتر باسی کرد. لە ئیبن عەبباسەوە ڕیوایەت کراوە کە گوتی: «مەبەست تەنها باوەڕدارانن؛ کاری ئاینیان بۆ سووک کراوە و تەنها بەوە ناچار کراون کە توانایان لەسەری هەیە»، وەک فەرموودەی خوای گەورە: «خوا ئاسانیتان بۆ دەوێت و سەختیتان بۆ ناوێت» (البقرة، ١٨٥) و «هیچ تەنگانەیەکی لە ئایندا لەسەرتان دانەناوە» (الحج، ٧٨).
لە سفیان کوڕی عویەینە پرسیاریان کرد دەربارەی فەرموودەی خوای گەورە: «خوا هیچ کەسێک بە شتێک ناچار ناکات، مەگەر بە ئەندازەی توانای». گوتی: «مەگەر بە ئەندازەی ئاسانییەکەی؛ لەسەر ئەوەی زیاتر لە توانایەتی ناچاری ناکات». ئەمە ڕایەکی باشە، چونکە «وُسع» ئەوەیە کە لە خوار توانای تەواوەوەیە.
فەرموودەی خوای گەورە: «ئەوەی بەدەستی هێناوە بۆ خۆیەتی»؛ واتە ئەو چاکەیەی ئەنجامی داوە، پاداشت و خێری بۆ خۆیەتی. «و ئەوەی خراپی کردووە لەسەر خۆیەتی»؛ واتە لە خراپەدا، باری گوناهی لەسەر خۆیەتی.
«پەروەردگارمان، لێمان مەگرە»: واتە سزايمان مەدە. «ئەگەر لەبیرمان کرد»: هەندێک لە زانایان وایان داناوە کە مەبەست لە لەبیرکردنەکەیە کە بە واتای سەهویە. کەلبي گوتی: جولەکە ئەگەر شتێکیان لەبیر دەچوو کە فەرمانیان پێکرابوو، یان هەڵەیان دەکرد، سزا بە خێرایی دەگەیشتەیان؛ بە پێی ئەو گوناهە خواردن یان خواردنەوەیان لێ قەدەغە دەکرا. بۆیە خوا فەرمانی بە باوەڕداران کرد داوایان لێ بکەن لێیان نەگرێت.
هەروەها وتراوە مەبەست لە لەبیرکردن، جێهێشتنە، وەک فەرموودەی خوای گەورە: «ئەوان خوا لەبیر کرد، ئەویش ئەوانی لەبیر کرد» (التوبة، ٦٧).
«یان هەڵەمان کرد»: هەندێک گوتوویانە مەبەست مەبەستداربوون و عەمەدە؛ دەگوترێت: فلان کەس هەڵەی کرد، کاتێک بە ئەنقەست ئەنجامی بدات. خوای گەورە فەرموویەتی: «کوشتنیان بەڕاستی هەڵەیەکی گەورە بوو» (الإسراء، ٣١). عەتا گوتی: مەبەست لە لەبیرکردن یان هەڵەکردن، نەزانین یان بە ئەنقەستکردنە. زۆربەی زانایان وایان داناوە کە مەبەست هەڵەیە کە بە مانای نەزانین و سەهویە؛ چونکە گوناهی بە ئەنقەست لێخۆشبوو نییە، بەڵکو لە ویستی خوایە؛ بەڵام هەڵە لێخۆشبووە.
پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «هەڵە و لەبیرچوون و ئەوەی بە زۆر بەسەر ئوممەتەکەمدا سەپێنراوە، لێی خۆشبووە».
فەرموودەی خوای گەورە: «پەروەردگارمان، بارێکی قورس لەسەرمان مەخە»؛ واتە پەیمان و عەهدێکی قورس کە نەتوانین وەفای پێ بکەین و بەهۆی شکاندن و جێهێشتنی سزايمان بدەیت. «وەک ئەوەی لەسەر ئەوانەی پێشمان خستت»؛ واتە جولەکە، کە وەفایان پێ نەکرد و سزا دران. ئەمە ڕای موجاهید و عەتا و قەتادە و سەدی و کەلبي و کۆمەڵێکی ترە. فەرموودەی خوای گەورە پشتگیریی ئەمە دەکات: «ئەو پەیمانەم وەرگرتن» (آل عمران، ٨١)، واتە پەیمانم.
هەروەها وتراوە واتای ئەوەیە: ئەوەندە ئەمرمان لەسەردا سەخت و توند مەکە وەک ئەوەی لەسەر پێشینانمان، جولەکەکان، سەختت کرد؛ چونکە خوا پەنجا نوێژی لەسەر فەرز کردبوون و فەرمانی پێکردبوون چارەکی ماڵەکانیان وەک زەکات بدەن؛ ئەگەر پیسی بە جلەکەیان دەگرت، دەبوو بڕینی؛ ئەگەر گوناهیان دەکرد، بەیانی گوناهەکەیان لەسەر دەرگاکەیان نووسرابوو و شتی لەم جۆرە. ئەمە مانای ڕای عوسمان و عەتا و مالک کوڕی ئەنس و ئەبو عوبەیدە و کۆمەڵێکی ترە. فەرموودەی خوای گەورە پشتگیریی دەکات: «بارگرانەکەیان و کۆتەوبەندەکانیان لەسەر لادەبات» (الأعراف، ١٥٧). هەروەها وتراوە «إصر» واتە گوناهێک کە تۆبەی نییە؛ مەبەست ئەوەیە لە گوناهێکی وەک ئەوە بمانپارێزە. بنەڕەتی وشەکە واتای بەستن و بەهێزکردنە.
فەرموودەی خوای گەورە: «پەروەردگارمان، ئەو شتەمان بەسەردا مەسەپێنە کە توانای لەسەریمان نییە»؛ واتە لە کارەکاندا ئەو ئەرکەمان پێ مەسپێرە کە توانای جێبەجێکردنی نییە. هەروەها وتراوە مەبەست گفتوگۆی ناخ و وەسوەسەیە. لە مەحکوولەوە گێڕدراوەتەوە کە گوتی: مەبەست شەهوەتی توندە. گوترایە شەهوەتی توند واتە بەهێزیی ئارەزوو؛ لە ئیبراهیمەوە گێڕدراوەتەوە کە مەبەستی خۆشەویستییە؛ محەممەد کوڕی عەبدولوهەب گوتی مەبەست عیشقە؛ ئیبن جوریج گوتی مەبەست گۆڕان بۆ مەیموون و بەرازە؛ هەروەها وتراوە شماتەتی دوژمنان، یان دابڕان و پچڕانی پەیوەندییەکانە؛ پەنا بە خوا دەبەین لەوانە.
«لێمان خۆش بە»: واتە خۆشمان ببوورە و گوناهەکانمان بسڕەوە. «لێمان خۆش ببە»: واتە گوناهەکانمان بپۆشە و ڕیسوامان مەکە. «بەزەییمان پێدا بێنە»: چونکە ئێمە بە تەنها بە فەرمانبەرداریی تۆ ناتوانین ئەنجامی چاکە بدەین و گوناهیش جێناهێڵین، مەگەر بە بەزەیی تۆ. «تۆ سەرپەرشتیاری ئێمەیت»؛ یارمەتیدەر و پارێزەر و سەرپەرشتیاری ئێمەیت. «کەواتە سەرمان بخە بەسەر گەلی بێباوەڕدا».
سەعید کوڕی جوبەیر لە ئیبن عەبباسەوە، لەبارەی فەرموودەی خوای گەورە «داوای لێخۆشبوونت دەکەین، پەروەردگارمان» ڕیوایەتی کردووە کە خوا فەرمووی: «لێتان خۆشبووم». لە «لێمان مەگرە ئەگەر لەبیرمان کرد یان هەڵەمان کرد»دا فەرمووی: «سزاتان نادەم». لە «پەروەردگارمان، بارێکی قورس لەسەرمان مەخە»دا فەرمووی: «بارێکی قورس لەسەرتان دانانێم». لە «ئەو شتەمان بەسەردا مەسەپێنە کە توانای لەسەریمان نییە»دا فەرمووی: «ئەوە بەسەرتاندا ناسەپێنم».
لە «لێمان خۆش بە» تا کۆتایی، فەرمووی: «لێتان خۆشبووم، لێتان خۆشبووم و بەزەییم پێدا هێنان و سەرخستم بەسەر گەلی بێباوەڕدا». کاتێک معاذ کوڕی جەبەل سوورەی بەقەرەی تەواو دەکرد، دەیگوت: «ئامین».
ئیسماعیل کوڕی عەبدولقاهیر ئاگاداری کردینەوە، ئەبو غافیر کوڕی محەممەد بۆمانی گێڕایەوە، محەممەد کوڕی عیسا جولودی بۆمانی گێڕایەوە، ئیبراهیم کوڕی محەممەد کوڕی سوفیان بۆمانی گێڕایەوە، موسلیم کوڕی حەجاج بۆمانی گێڕایەوە، ئەبو بەکر کوڕی ئەبو شەیبە بۆمانی گێڕایەوە، ئەبو ئوسامە بۆمانی گێڕایەوە، مالک کوڕی مەغول بۆم گێڕایەوە، لە زوبەیر کوڕی عەدی، لە تەلحە کوڕی عەلی کوڕی مەسڕەف، لە موررە، لە عەبدوڵڵا، کە گوتی: کاتێک پێغەمبەری خوا ﷺ بە شەودا بردرا، گەیەنرایە سدرەی کۆتایی، کە لە ئاسمانی شەشەمە؛ هەر شتێک لە زەویەوە بەرز دەکرێتەوە، لەوێ کۆتایی پێدێت و لەوێ وەردەگیرێت؛ هەروەها هەر شتێک لە سەرەوەی ئەوەوە دادەبەزێت، لەوێ کۆتایی پێدێت و لەوێ وەردەگیرێت.
فەرمووی: «کاتێک سدرەکە دادەپۆشرێت بەوەی دادەپۆشرێت» (النجم، ١٦). فەرمووی: پەپوولەی زێڕین بوو. فەرمووی: پێغەمبەری خوا ﷺ سێ شتی پێدرا: پێنج نوێژ، کۆتایییەکانی سوورەی بەقەرە، و لێخۆشبوونی ئەو کەسانەی لە ئوممەتەکەی هیچ شتێک بە هاوبەشی بۆ خوا دانانێن، لە گوناهە گەورە و لەناوبەرانەکان.»
لە «صحیح مسلم» (ژمارە ١٢٦) لە ئیبن عەبباسەوە ڕیوایەت کراوە کە فریشتەیەک لە ئاسمانەوە دابەزی و بە پێغەمبەری ﷺ گوت: «مژدە بە دوو ڕووناکی بدە… ئەوانە سوورەی “الفاتحة” و ئایەتەکانی کۆتاییی سوورەی “البقرة”ن».