داوای جێگیری دڵ لەسەر ئیمان
رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا، وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً، إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ. رَبَّنَا، إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ، إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ.
رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ رَبَّنَا إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ
نەتوانرا دەنگەکە بار بکرێت. تکایە دواتر هەوڵ بدەرەوە.
ئەڵێن ئەی پەروەردگارمان لای مەدە (لە ڕێی ڕاست) دڵەکانمان دوای ئەوەی کە ڕێنمونیت کردین وە پێمان ببەخشە لە لای خۆتەوە بەزەییەک (میھرەبانیەک) بەڕاستی ھەر تۆی بەخشندە ئەی پەروەردگارمان بێگومان تۆ کۆکەرەوەی خەڵکیت بۆ ڕۆژێک کە ھیچ گومانی تێدا نیە بەڕاستی خوا بەڵێنی خۆی ناشکێنێت و دەیباتە سەر
شێوازەکانی دەربڕین: ڕستەی نەهیی «لَا تُزِغْ» (دڵمان لە ڕێ لامەدە) و داواکردنی «هَبْ لَنَا» (پێمان ببەخشە). ئەمە پاڕانەوەی زانایانی قووڵبووەوە لە زانستە، بۆ پاراستنی ئیمان و پاراستن لە گومان و بدعەت.
تەفسیری شێخ عەبدولڕەحمان سەعدی
«پەروەردگارمان، بەڕاستی تۆ کۆکەرەوەی خەڵکیت بۆ ڕۆژێک کە هیچ گومانێکی تێدا نییە، بەڕاستی خوا بەڵێنی خۆی ناشکێنێت»؛ جا بە پاداشتی کردارەکانیان، چاکە و خراپەکانیان، سزا و پاداشتیان دەدات. خوای بەرز و پایەدار ستایشی زانایانی قووڵبووەوەی لە زانست کردووە بە حەوت سیفەت؛ ئەمانە نیشانەی بەختەوەریی بەندەن: یەکەم: زانست؛ ئەو ڕێگایەیە کە مرۆڤ دەگەیەنێتە لای خوا و حوکم و شەرعەکانی ڕوون دەکاتەوە. دووەم: قووڵبوونەوە و جێگیر بوون لە زانست؛ ئەمە پلەیەکی زیاترە لە تەنها زانین.
چونکە قووڵبوونەوە لە زانست پێویستی بە زانایەکی وردبین و توێژەرێکی وردەکار هەیە؛ خوا زانستی دەرەوە و ناوەوەی پێ فێر کردووە و پێی وای کردووە لە نهێنییەکانی شەریعەتدا، لە زانست و دۆخی دڵ و کرداردا، جێگیر بێت. سێیەم: ئەوەی بە هەموو کتێبەکەی خوا باوەڕیان هەیە و ئایەتە متەشابهەکان دەگەڕێننەوە بۆ ئایەتە موحکەمەکان؛ بە گوێرەی ئەم فەرموودەیەی خوا: «دەڵێن: باوەڕمان پێی هێناوە، هەمووی لە لای پەروەردگارمانەوەیە». چوارەم: لە خوا داوای لێخۆشبوون و تەندروستی دەکەن لەوەی کە ئەوانەی دڵیان لاداوە و لە ڕێگادا لاریان داوە، تێی کەوتوون.
پێنجەم: داننان بە میهرەبانی و نیعمەتی خوا بەسەریاندا بە ڕێنمایی؛ ئەمەش لە فەرموودەکەیاندا هاتووە: «پەروەردگارمان، دڵەکانمان لە ڕێ لامەدە، دوای ئەوەی ڕێنماییت کردین». شەشەم: لەگەڵ ئەوەشدا داوای ڕەحمەتی خوا دەکەن؛ ڕەحمەتێک کە هەموو چاکەیەک بەدەست دەهێنێت و هەموو خراپەیەک دوور دەخاتەوە. بە ناوی «وەهّاب»ەوە [بەخشندەی زۆر] پاڕانەوە بۆی دەبەن. حەوتەم: خوا باسی باوەڕ و دڵنیاییان بە ڕۆژی قیامەت و ترسیان لێی کردووە؛ ئەمەش هۆکاری ئەنجامدانی کردارە چاکەکان و ڕێگرە لە هەڵەکردن.
پاشان خوای بەرز و پایەدار باسی ئەوە دەکات کە زانایانی قووڵبووەوە لە زانست پاڕانەوە دەکەن و دەڵێن: «پەروەردگارمان، دڵەکانمان لە ڕێ لامەدە دوای ئەوەی ڕێنماییت کردین»؛ واتە بەهۆی نەزانی و لەسەرلێنەبوونی خۆمان، دڵەکانمان لە حەق لامەدە؛ بەڵکوو وا بمانخوازە کە ڕاست و ڕێنماییکەر و ڕێنماییکراو بین. لەسەر ڕێنمایی خۆت جێگیرمان بکە و لەوە بمانپارێزە کە ئەوانەی دڵیان لاداوە، تێی کەوتوون. «و پێمان ببەخشە لە لای خۆتەوە ڕەحمەتێک»؛ واتە ڕەحمەتێکی گەورە کە بەهۆیەوە بۆ چاکەکان سەرکەوتوومان بکەیت و لە کارە ناشرینەکانمان بپارێزیت.
«بەڕاستی تۆ هەر بەخشندەی»؛ واتە بەخشین و دیارییەکانت فراوانن، بەخشندە و چاکەکارت زۆرە و بەخششی تۆ هەموو دروستکراوەکانت گرتووەتەوە.
تەفسیری ئیمام ئیبن کەسیر
پاشان خوای بەرز و پایەدار لەبارەی ئەوانەوە هەواڵ دەدات و دەفەرموێت کە لە پاڕانەوەیاندا دەڵێن: «پەروەردگارمان، دڵەکانمان لە ڕێ لامەدە، دوای ئەوەی ڕێنماییت کردین»؛ واتە دوای ئەوەی دڵەکانمان لەسەر ڕێنمایی دامەزراند، لە ڕێنمایی لایان مەدە و وامان لێ مەکە وەک ئەوانەی دڵیان لاداوە؛ ئەوانەی شوێنی ئایەتە متەشابهەکانی قورئان دەکەون. بەڵکوو لەسەر ڕێگای ڕاست و ئایینی دروستت جێگیرمان بکە. «و پێمان ببەخشە لە لای خۆتەوە»؛ واتە لە لای خۆتەوە «ڕەحمەتێک» کە دڵەکانمان پێی جێگیر بکەیت، پەیوەندی و یەکگرتوویی پێوەمان بپارێزیت و ئیمان و دڵنیاییمان پێ زیاد بکەیت. «بەڕاستی تۆ هەر بەخشندەی».
ئیبن ئەبی حاتم گوتی: عەمرو بن عەبدوڵڵا ئەودەیی بۆمانی گێڕایەوە ــ ئیبن جەریر گوتیشی: ئەبو کوریب بۆمانی گێڕایەوە ــ هەردووکیان گوتیان: وەکیع بۆمانی گێڕایەوە، لە عەبدولحەمید بن بەهرامەوە، لە شەهر بن حەوشەبەوە، لە ئوممە سەلەمە، ڕەزای خوای لێ بێت، کە گێڕایەوە پێغەمبەر ﷺ دەیفەرموو: «ئەی گۆڕەری دڵەکان، دڵم لەسەر ئایینت جێگیر بکە»؛ پاشان ئەم ئایەتەی خوێندەوە: «پەروەردگارمان، دڵەکانمان لە ڕێ لامەدە دوای ئەوەی ڕێنماییت کردین و پێمان ببەخشە لە لای خۆتەوە ڕەحمەتێک؛ بەڕاستی تۆ هەر بەخشندەی».
ئیبن مەردەوەی ئەمەی لە ڕێگای محەممەد بن بەکّارەوە گێڕاوەتەوە، لە عەبدولحەمید بن بەهرامەوە، لە شەهر بن حەوشەبەوە، لە ئوممە سەلەمەوە؛ ئەویش ئەسماء کوڕی یەزیدی کوڕی سەکەن بوو. گوێی لێبوو کە دەیگێڕایەوە: پێغەمبەری خوا ﷺ زۆرجار لە پاڕانەوەکانی دەیفەرموو: «خوایە، ئەی گۆڕەری دڵەکان، دڵم لەسەر ئایینت جێگیر بکە». ئەسماء گوتی: «پێغەمبەری خوا، بەڕاستی دڵ دەگۆڕێت؟» فەرمووی: «بەڵێ، هیچ مرۆڤێک لە نەوەی ئادەم نییە، مەگەر دڵی لە نێوان دوو پەنجە لە پەنجەکانی خوای گەورەدایە؛ ئەگەر بیەوێت، جێگیری دەکات و ئەگەر بیەوێت، لای دەدات».
جا داوا لە خوای پەروەردگارمان دەکەین دڵەکانمان لە ڕێ لای نەدات دوای ئەوەی ڕێنماییمان کردووە؛ هەروەها داوای لێ دەکەین ڕەحمەتێکمان لە لای خۆیەوە پێ ببەخشێت؛ بەڕاستی هەر ئەو بەخشندەیە. هەروەها ئیبن جەریر ئەم ڕیوایەتەی لە حەدیسی ئەسەد بن موسا، لە عەبدولحەمید بن بەهرامەوە، بە هەمان شێوە گێڕاوەتەوە. هەروەها لە مُثەنناوە، لە حەجّاج بن مِنهالەوە، لە عەبدولحەمید بن بەهرامەوە، بە هەمان شێوەی گێڕاوەتەوە و ئەمەی زیاد کردووە: «پێم گوت: پێغەمبەری خوا، ئایا دوعایەکم فێر ناکەیت کە بۆ خۆم بیکەم؟ فەرمووی: بەڵێ، بڵێ: خوایە، پەروەردگاری پێغەمبەر محەممەد، گوناهەکانم ببەخشە، تووڕەیی دڵم لاببە و لە تاقیکردنەوە گومڕاکەرەکانم بپارێزە».
پاشان ئیبن مەردەوەی گوتی: سەلیمان بن ئەحمەد بۆمانی گێڕایەوە؛ محەممەد بن هارون بن بەکّار دیمەشقی بۆمانی گێڕایەوە؛ عەبباس بن وەلید خەڵّال بۆمانی گێڕایەوە؛ یەزید بن یەحیا بن عوبەیدوڵڵا بۆمانی گێڕایەوە؛ سەعید بن بەشیر بۆمانی گێڕایەوە، لە قەتادەوە، لە ئەبی حەسّان ئەعرەجەوە، لە عائیشە، ڕەزای خوای لێ بێت، کە گوتی: پێغەمبەری خوا ﷺ زۆرجار دەیفەرموو: «ئەی گۆڕەری دڵەکان، دڵم لەسەر ئایینت جێگیر بکە». پێم گوت: «پێغەمبەری خوا، چەند زۆر ئەم دوعایە دەکەیت». فەرمووی: «هیچ دڵێک نییە مەگەر لە نێوان دوو پەنجە لە پەنجەکانی ڕەحماندایە؛ ئەگەر بیەوێت جێگیری دەکات، جێگیری دەکات و ئەگەر بیەوێت لای دەدات، لای دەدات.
ئایا ئەم فەرموودەیەی نابیستیت: “پەروەردگارمان، دڵەکانمان لە ڕێ لامەدە دوای ئەوەی ڕێنماییت کردین و پێمان ببەخشە لە لای خۆتەوە ڕەحمەتێک؛ بەڕاستی تۆ هەر بەخشندەی”؟» ئەم ڕیوایەتە لەم ڕێگایەوە نامۆیە، بەڵام بنەمایەکەی لە صحیحی بوخاری و موسلیم و کتێبەکانی تردا، بە چەندین ڕێگای ڕیوایەتکردن، بەبێ زیادەی باسکردنی ئەم ئایەتە پیرۆزە، سەلمێنراوە.
ئەبو داود و نەسائی و ئیبن مەردەوەی، لە حەدیسی ئەبی عەبدولڕەحمان موقرئییەوە ــ نەسائی و ئیبن حیبّانیش ناوی عەبدوڵڵا بن وەهبیان زیاد کردووە ــ هەردووکیان لە سەعید بن ئەبی ئەیوبەوە، ئەویش گوتی عەبدوڵڵا بن وەلید تەجیبی بۆمی گێڕایەوە، لە سەعید بن موسەییەبەوە، لە عائیشە، ڕەزای خوای لێ بێت، کە گێڕایەوە: پێغەمبەری خوا ﷺ کاتێک لە شەودا لە خەو هەڵدەستا، دەیفەرموو: «هیچ پەرستراوێکی بەحەق نییە جگە لە تۆ، پاک و بێگەردیت. خوایە، داوای لێخۆشبوونت بۆ گوناهەکەم دەکەم و داوای ڕەحمەتت لێ دەکەم. خوایە، زانستم زیاد بکە، دڵم لە ڕێ لامەدە دوای ئەوەی ڕێنماییت کردین، و پێم ببەخشە لە لای خۆتەوە ڕەحمەتێک؛ بەڕاستی تۆ هەر بەخشندەی».
ئەمە دەقی ئیبن مەردەوەیە. عەبدولڕەزّاق لە مالیکەوە، لە ئەبی عوبەید ــ کۆیلەی سولەیمان بن عەبدولمەلیک ــەوە، لە عوبادە بن نەسییەوە، کە پێی گوتبوو، ئەویش گوتی قەیس بن حارسی بیستووە و دەیگێڕایەوە: ئەبو عەبدوڵڵا سونابحی پێی گوتووم کە لە پشتی ئەبوبەکری سدیقەوە نوێژی مەغریبی کردووە؛ ئەبوبەکر لە دوو ڕکعەتی یەکەمدا سورەتی فاتحە و دوو سورەتی کورت لە سورەتەکانی مفەسەل خوێندووەتەوە و لە ڕکعەتی سێیەمدا خوێندنەوەی دەست پێ کردووەتەوە. قەیس گوتی: «نزیکی ئەو بوومەوە، تا ئەوەی جلەکانم نزیک بوون لە جلەکانی بکەون؛ گوێم لێبوو سورەتی فاتحە و ئەم ئایەتەی دەخوێندەوە: “پەروەردگارمان، دڵەکانمان لە ڕێ لامەدە دوای ئەوەی ڕێنماییت کردین”».
ئەبو عوبەید گوتی: عوبادە بن نەسی پێی گوتم لە کاتی خەلافەتی عومەری بن عەبدولعەزیزدا لەلای بوو؛ عومەر بە قەیسی گوت: «ئەوەی لە ئەبی عەبدوڵڵا سونابحییەوە بۆمی گێڕایەوە، چۆن بوو؟» قەیس جارێکی دیکە ئەوەی کە لە ئەبی عەبدوڵڵا بیستبووەوە بۆی گێڕایەوە. عومەر گوتی: «لەو کاتەوەی ئەمەت لێ بیستووە، ئیتر وازمان لێ نەهێناوە؛ پێش ئەوەش لەسەر شتێکی دیکە بووین». پیاوێک پێی گوت: «ئەمیرالمؤمنین پێشتر لەسەر چی بوویت؟»
گوتی: «“قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ”م دەخوێندەوە». وەلیید بن موسلیم ئەم ڕیوایەتەی لە مالیک و ئەوزاعییەوە، هەردووکیان لە ئەبی عوبەیدەوە، بە هەمان شێوە گێڕاوەتەوە. وەلیید هەروەها لە ئیبن جابیرەوە، لە یەحیا بن یەحیا غەسانییەوە، لە مەحموود بن لەبیدەوە، لە سونابحییەوە گێڕایەوە: ئەو لە پشتی ئەبوبەکر ــ ڕەزای خوای لێ بێت ــ نوێژی مەغریبی کردووە؛ ئەبوبەکر لە دوو ڕکعەتی یەکەمدا فاتحەی کتێب و سورەتێکی کورت بە دەنگی بەرز خوێندووەتەوە.
کاتێک بۆ ڕکعەتی سێیەم هەستا و دەستی بە خوێندنەوە کردەوە، من نزیک بوومەوە تا جلەکانم دەکەوتنە سەر جلەکانی؛ ئەم ئایەتەی خوێندەوە: «پەروەردگارمان، دڵەکانمان لە ڕێ لامەدە» و «پێمان ببەخشە لە لای خۆتەوە ڕەحمەتێک؛ بەڕاستی تۆ هەر بەخشندەی»؛ [هەروەها سورەتی] «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ»، ١؛ دوای ئەوەی ڕێنماییت کردین و پێمان ببەخشە لە لای خۆتەوە ڕەحمەتێک، بەڕاستی تۆ هەر بەخشندەی.
فەرموودەی خوای بەرز و پایەدار: «پەروەردگارمان، بەڕاستی تۆ کۆکەرەوەی خەڵکیت بۆ ڕۆژێک کە هیچ گومانێکی تێدا نییە؛ بەڕاستی خوا بەڵێنی خۆی ناشکێنێت»؛ واتە لە پاڕانەوەیاندا دەڵێن: پەروەردگارمان، بەڕاستی تۆ لە ڕۆژی گەڕانەوەدا هەموو دروستکراوەکانت کۆدەکەیتەوە، لە نێوانیاندا دادوەری دەکەیت و لەو شتانەدا حوکم دەدەیت کە جیاوازییان تێدا کردووە، هەر کەسێکیش بە پێی کردارەکانی و ئەو چاکە و خراپەیەی لە ژیانی دونیادا کردوویەتی، پاداشت یان سزا دەدەیت.
تەفسیری بەغەوی
فەرموودەی خوای بەرز و پایەدار: «پەروەردگارمان، بەڕاستی تۆ کۆکەرەوەی خەڵکیت بۆ ڕۆژێک»؛ واتە بۆ دادگایی ڕۆژێک. هەروەها وتراوە لامەکە واتای «لە» دەگەیەنێت؛ واتە لە ڕۆژێکدا. «کە هیچ گومانێکی تێدا نییە»؛ واتە هیچ گومانێک لە ڕوودانی نییە، ئەویش ڕۆژی قیامەتە. «بەڕاستی خوا بەڵێنی خۆی ناشکێنێت»؛ «مِفعال» وشەیەکە کە لە «وعد» [بەڵێن]ەوە دروست بووە.
فەرموودەی خوای بەرز و پایەدار: «پەروەردگارمان، دڵەکانمان لە ڕێ لامەدە»؛ واتە زانایانی قووڵبووەوە دەڵێن: پەروەردگارمان، دڵەکانمان لە حەق و ڕێنمایی لامەدە، وەک چۆن دڵەکانی ئەوانەی دڵیان لاداوە، لای دا. «دوای ئەوەی ڕێنماییت کردین»؛ واتە بۆ ئایینەکەت و باوەڕهێنان بە ئایەتە موحکەم و متەشابهەکانی کتێبەکەت سەرکەوتووت کردین. «و پێمان ببەخشە لە لای خۆتەوە»؛ واتە لە لای خۆتەوە پێمان ببەخشە. «ڕەحمەتێک»؛ واتە سەرکەوتوویی و جێگیرکردنمان لەسەر ئەو ئیمان و ڕێنماییەی لەسەریداین. ضەححاک گوتی: لێخۆشبوون و بەخشین. «بەڕاستی تۆ هەر بەخشندەی».
ئەبو الفەرج مظەفەر بن ئیسماعیل تەمیمی بۆمانی گێڕایەوە: ئەبو قاسم حەمزە بن یوسف سەهمی بۆمانی گێڕایەوە؛ ئەبو ئەحمەد بن عەدی حافیز بۆمانی گێڕایەوە؛ ئەبو بەکر عەبدولڕەحمان بن قاسم قورەشی، ناسراو بە ئیبن ڕەوّاسی گەورە، لە دیمەشق بۆمانی گێڕایەوە؛ ئەبو مەسهر عەبدولئەعلا بن مەسهر غەسانی بۆمانی گێڕایەوە؛ سەدَقە بۆمانی گێڕایەوە؛ عەبدولڕەحمان بن زەید بن جابیر بۆمانی گێڕایەوە؛ بَشر بن عوبەیدوڵڵا پێی گێڕاینەوە و گوتی: گوێم لە ئەبو ئیدریس خەولانی بوو، ئەویش گوتی نَوّاس بن سەمعانی کِلابی پێی گێڕامەوە کە پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «هیچ دڵێک نییە مەگەر لە نێوان دوو پەنجە لە پەنجەکانی ڕەحماندایە؛ ئەگەر بیەوێت، جێگیری دەکات و ئەگەر بیەوێت، لای دەدات».
پێغەمبەری خوا ﷺ هەروەها دەیفەرموو: «خوایە، ئەی گۆڕەری دڵەکان، دڵەکانمان لەسەر ئایینت جێگیر بکە؛ تەرازوو لە دەستی ڕەحماندایە، تا ڕۆژی قیامەت هەندێک خەڵک بەرز دەکاتەوە و هەندێکی دیکە دادەبەزێنێت». ئەحمەد بن عەبدوڵڵا ساڵحی بۆمانی گێڕایەوە؛ ئەبو بەکر ئەحمەد بن حەسەن حەیری بۆمانی گێڕایەوە؛ حاجب بن ئەحمەد تووسی بۆمانی گێڕایەوە؛ عەبدولڕەحیم بن مونیب بۆمانی گێڕایەوە؛ یەزید بن هارون بۆمانی گێڕایەوە؛ سەعید بن ئەیاس جُرەیری، لە غُنەیم بن قەیسەوە، لە ئەبو موسای ئەشعەری، ڕەزای خوای لێ بێت، بۆمانی گێڕایەوە کە پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «نموونەی دڵ وەک پەڕێکە لە بیابانێکی کراوەدا، با بە پشتی و سەرەوەی دەگێڕێت».
لە «سۇنەنی تەرمیزی»دا (ژمارەی ٣٥٢٢) لە ئوممە سەلەمەوە گێڕدراوەتەوە کە زۆرترین دوعای پێغەمبەر ﷺ لە ماڵەکەی ئەو ئەمە بوو: «ئەی گۆڕەری دڵەکان، دڵم لەسەر ئایینت جێگیر بکە!».