Roƙon tabbatuwa a kan shiriya

Tafsirin Shaikh Abdurrahman as-Sa'di

“Ya Ubangijinmu! Lalle ne Kai ne Mai tara mutane a ranar da babu shakka a cikinta. Lalle ne Allah ba Ya saɓa wa alkawari.” Saboda haka, zai saka musu bisa ayyukansu, na alheri da na sharri.

Allah Maɗaukaki Ya yabi masu zurfin ilimi da siffofi bakwai, waɗanda su ne tushen farin cikin bawa:

Na farko: Ilimi, wanda shi ne hanyar kaiwa ga Allah, kuma yake bayyana hukunce-hukuncensa da dokokinsa.

Na biyu: Zurfin ilimi, wanda ya fi samun ilimi kawai. Zurfin ilimi yana nufin mutum ya zama masani mai tantance gaskiya, mai zurfin fahimta; Allah Ya sanar da shi bayyanannen ilimi da ɓoyayyensa, har ƙafafunsa suka kahu a cikin sirrikan Shari'a ta fuskar ilimi, hali da aiki.

Na uku: Ya siffanta su da yin imani da dukan Littafinsa, da mayar da ayoyinsa masu kamanceceniya zuwa ga ayoyinsa bayyanannu, da faɗinsu: “Suna cewa: Mun yi imani da shi; dukansa daga wurin Ubangijinmu yake.”

Na huɗu: Sun roƙi Allah gafara da lafiya daga abin da Ya jarraba masu karkacewa da masu kauce wa hanya da shi.

Na biyar: Sun yarda cewa shiryar da su ni'imar Allah ce, kamar yadda suka ce: “Ya Ubangijinmu! Kada Ka karkatar da zukatanmu bayan Ka shiryar da mu.”

Na shida: Tare da haka, sun roƙi Allah rahamarsa, wadda ta ƙunshi samuwar kowane alheri da kawar da kowane sharri; kuma sun nemi kusanci zuwa gare Shi ta hanyar sunansa Al-Wahhāb [Mai yawan kyauta].

Na bakwai: Ya ba da labarin imaninsu da yaƙininsu game da Ranar Alƙiyama da kuma tsoronsu gare ta. Wannan ne yake sa a yi aiki, kuma yake hana mutum faɗawa cikin saɓo.

Sa'an nan Allah Maɗaukaki Ya ba da labarin cewa masu zurfin ilimi suna addu'a suna cewa: “Ya Ubangijinmu! Kada Ka karkatar da zukatanmu bayan Ka shiryar da mu,” wato: kada Ka karkatar da zukatanmu daga gaskiya saboda jahilci ko taurin kai daga gare mu. A'a, Ka sanya mu masu tsayuwa a kan gaskiya, masu shiryarwa kuma waɗanda aka shiryar; Ka tabbatar da mu a kan shiriyarka, Ka kuma tsare mu daga abin da Ka jarraba masu karkacewa da shi.

“Ka ba mu rahama daga gare Ka,” wato, rahama mai girma wadda za Ka datar da mu da ita ga ayyukan alheri, kuma Ka tsare mu daga ayyukan alfasha.

“Lalle ne, Kai ne Al-Wahhāb,” wato, Mai yalwar kyaututtuka da bai'u, Mai yawan kyautatawa, wanda karamcinsa ya game dukan halittu.

Tafsirin Imām Ibn Kathir

Sa'an nan Allah Maɗaukaki Ya ba da labari game da su cewa sun roƙi Ubangijinsu, suna cewa: “Ya Ubangijinmu! Kada Ka karkatar da zukatanmu bayan Ka shiryar da mu,” wato, kada Ka karkatar da zukatanmu daga shiriya bayan Ka tsayar da mu a kanta. Kada Ka sanya mu kamar waɗanda zukatansu ke da karkacewa, waɗanda suke bin ayoyin Alƙur'ani masu kamanceceniya. A'a, Ka tabbatar da mu a kan madaidaiciyar hanyarka da ingantaccen addininka.

“Ka ba mu daga wurinKa,” wato, daga gare Ka, “rahama,” wadda za Ka tabbatar da zukatanmu da ita, Ka tattara kanmu da ita, kuma Ka ƙara mana imani da yaƙini da ita.

“Lalle ne, Kai ne Al-Wahhāb.” Ibn Abi Hatim ya ce: Amr bn Abdullahi al-Awdi ya ba mu labari—kuma Ibn Jarir ya ce: Abu Kurayb ya ba mu labari—su biyun suka ce: Waki' ya ba mu labari daga Abd al-Hamid bn Bahram, daga Shahr bn Hawshab, daga Ummu Salama, Allah Ya yarda da ita, cewa Annabi, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, ya kasance yana cewa: “Ya Mai juya zukata! Ka tabbatar da zuciyata a kan addininka.” Sa'an nan ya karanta: “Ya Ubangijinmu!

Kada Ka karkatar da zukatanmu bayan Ka shiryar da mu, kuma Ka ba mu rahama daga wurinKa. Lalle ne, Kai ne Al-Wahhāb.”

Ibn Mardawayhi ya ruwaito shi ta hanyar Muhammad bn Bakkar, daga Abd al-Hamid bn Bahram, daga Shahr bn Hawshab, daga Ummu Salama, wadda ita ce Asma'u bint Yazid bn al-Sakan. Ta ji Manzon Allah, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, yana yawaita wannan addu'a: “Ya Allah, Ya Mai juya zukata! Ka tabbatar da zuciyata a kan addininka.” Ta ce: Na ce: “Ya Manzon Allah, shin zuciya tana juyawa?”

Ya ce: “I, babu wani mutum daga cikin 'ya'yan Adam da Allah Ya halitta face zuciyarsa tana tsakanin yatsu biyu daga cikin yatsun Allah Mai girma da ɗaukaka. Idan Ya so, sai Ya daidaita ta; idan kuma Ya so, sai Ya karkatar da ita.” Saboda haka, muna roƙon Allah, Ubangijinmu, kada Ya karkatar da zukatanmu bayan Ya shiryar da mu, kuma muna roƙonsa Ya ba mu rahama daga wurinSa. Lalle Shi ne Al-Wahhāb.

Haka nan Ibn Jarir ya ruwaito shi daga hadisin Asad bn Musa, daga Abd al-Hamid bn Bahram, da makamancinsa. Haka nan kuma ya ruwaito shi daga al-Muthanna, daga al-Hajjaj bn Minhāl, daga Abd al-Hamid bn Bahram, da makamancinsa, tare da ƙarin: “Na ce: Ya Manzon Allah, ba za Ka koya mini wata addu'a da zan yi wa kaina ba?” Ya ce: “I. Ki ce: Ya Allah, Ubangijin Annabi Muhammad!

Ka gafarta mini zunubina, Ka kawar da fushin zuciyata, kuma Ka tsare ni daga fitintinu masu ɓatarwa.”

Sa'an nan Ibn Mardawayhi ya ce: Sulayman bn Ahmad ya ba mu labari, Muhammad bn Harun bn Bakkar al-Dimashqi ya ba mu labari, al-Abbas bn al-Walid al-Khallāl ya ba mu labari, Yazid bn Yahya bn Ubaydullah ya ba mu labari, Sa'id bn Bashir ya ba mu labari daga Qatada, daga Abu Hassan al-A'raj, daga A'isha, Allah Ya yarda da ita, ta ce: Manzon Allah, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, yakan yawaita addu'a: “Ya Mai juya zukata! Ka tabbatar da zuciyata a kan addininka.” Na ce: “Ya Manzon Allah, me ya sa kake yawan wannan addu'ar?”

Ya ce: “Babu wata zuciya face tana tsakanin yatsu biyu daga cikin yatsun Mai rahama. Idan Ya so ya daidaita ta, sai Ya daidaita ta; idan kuma Ya so ya karkatar da ita, sai Ya karkatar da ita. Ashe ba ki jin faɗinsa: ‘Ya Ubangijinmu! Kada Ka karkatar da zukatanmu bayan Ka shiryar da mu, kuma Ka ba mu rahama daga wurinKa.

Lalle ne, Kai ne Al-Wahhāb’?” Wannan ruwaya ba a san ta ta wannan hanya ba, amma asalin hadisin tabbatacce ne a cikin Sahihaini da wasu littattafai ta hanyoyi da dama, ba tare da ƙarin ambaton wannan aya mai girma ba.

Abu Dawud, al-Nasa'i da Ibn Mardawayhi sun ruwaito daga hadisin Abu Abd al-Rahman al-Muqri'—al-Nasa'i da Ibn Hibban sun ƙara da Abdullahi bn Wahb—su biyun daga Sa'id bn Abi Ayyub, ya ce: Abdullahi bn al-Walid al-Tujibi ya ba ni labari daga Sa'id bn al-Musayyab, daga A'isha, Allah Ya yarda da ita, cewa Manzon Allah, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, idan ya farka da dare, yakan ce: “Babu abin bautawa da gaskiya sai Kai. Tsarki ya tabbata a gare Ka! Ya Allah, ina neman gafararKa saboda zunubina, kuma ina roƙonKa rahama.

Ya Allah, Ka ƙara mini ilimi, kada Ka karkatar da zuciyata bayan Ka shiryar da ni, kuma Ka ba ni rahama daga wurinKa. Lalle ne, Kai ne Al-Wahhāb.” Wannan lafazin Ibn Mardawayhi ne.

Abd al-Razzaq ya ruwaito daga Malik, daga Abu Ubayd—'yantaccen bawan Sulayman bn Abd al-Malik—daga Ubada bn Nasi, cewa ya ba shi labari cewa ya ji Qays bn al-Harith yana cewa: Abu Abdullahi al-Sanabihi ya ba ni labari cewa ya yi sallar Magariba a bayan Abu Bakr al-Siddiq. Abu Bakr ya karanta Umm al-Kitab da surori biyu daga gajerun surorin al-Mufassal a raka'o'i biyu na farko. A raka'a ta uku, sai na matso kusa da shi har tufafina suka kusa taɓa tufafinsa, na ji yana karanta Umm al-Kitab da wannan aya: “Ya Ubangijinmu! Kada Ka karkatar da zukatanmu bayan Ka shiryar da mu.”

Abu Ubayd ya ce: Ubada bn Nasi ya ba ni labari cewa yana wurin Umar bn Abd al-Aziz a lokacin khalifancinsa. Sai Umar ya ce wa Qays: “Yaya ka ba ni labarin Abu Abdullahi al-Sanabihi?” Sai ya ba shi labarin abin da ya ji daga Abu Abdullahi a karo na biyu. Umar ya ce: “Tun lokacin da muka ji wannan daga gare shi, ba mu sake barinta ba, alhali kuwa a da ina karanta wani abu dabam.”

Wani mutum ya ce masa: “Me Amirul Muminina yake karantawa a da?” Ya ce: “Qul Huwa Allahu Ahad.”

Al-Walid bn Muslim ya ruwaito wannan labari daga Malik da al-Awza'i, su biyun daga Abu Ubayd, da makamancinsa. Al-Walid kuma ya ruwaito shi daga Ibn Jabir, daga Yahya bn Yahya al-Ghassani, daga Mahmud bn Labid, daga al-Sanabihi cewa ya yi sallar Magariba a bayan Abu Bakr, Allah Ya yarda da shi. A raka'o'i biyu na farko ya karanta Fatiha da gajeriyar sura, yana karantawa da bayyane. Da ya miƙe zuwa raka'a ta uku ya fara karatu, sai na matso kusa da shi har tufafina suka taɓa tufafinsa, sai ya karanta wannan aya: “Ya Ubangijinmu!

Kada Ka karkatar da zukatanmu, kuma Ka ba mu rahama daga wurinKa. Lalle ne, Kai ne Al-Wahhāb.” [An ambaci “Qul Huwa Allahu Ahad” a cikin ruwayar; ita ce Suratul Ikhlas, aya ta 1.]

Game da faɗinsu: “Ya Ubangijinmu! Lalle ne Kai ne Mai tara mutane a ranar da babu shakka a cikinta. Lalle ne Allah ba Ya saɓa wa alkawari,” ma'anarsa ita ce suna cewa a cikin addu'arsu: Ya Ubangijinmu! Lalle ne za Ka tara halittunka a ranar tashinsu daga matattu, Ka raba tsakaninsu, Ka yi hukunci a tsakaninsu a kan abin da suka saɓa a cikinsa, kuma Ka saka wa kowa bisa aikinsa da abin da ya kasance a kansa a duniya na alheri da sharri.

Tafsirin al-Baghawi

Faɗin Allah Maɗaukaki: “Ya Ubangijinmu! Lalle ne Kai ne Mai tara mutane a ranar”—wato, domin hukuncin ranar. An kuma ce lām ɗin nan tana da ma'anar “a cikin”; wato, a cikin wata rana. “Wadda babu shakka a cikinta,” wato, babu kokwanto a game da ita; ita ce Ranar Alƙiyama.

“Lalle ne Allah ba Ya saɓa wa alkawari.” “Al-Mī'ād” kalma ce da aka ƙirƙiro daga tushen wa'adi.

Faɗin Allah Maɗaukaki: “Ya Ubangijinmu! Kada Ka karkatar da zukatanmu”—masu zurfin ilimi suna cewa: Ya Ubangijinmu! Kada Ka karkatar da zukatanmu daga gaskiya da shiriya, kamar yadda Ka karkatar da zukatan waɗanda ke da karkacewa a cikinsu.

“Bayan Ka shiryar da mu,” wato, bayan Ka datar da mu ga addininka da yin imani da ayoyin Littafinka bayyanannu da masu kamanceceniya. “Ka ba mu daga wurinKa,” wato, Ka ba mu daga gare Ka.

“Rahama,” wato, datarwa da tabbatarwa a kan imani da shiriya da muke kai. Al-Dahhak ya ce: Gafartawa da yin rangwame. “Lalle ne, Kai ne Al-Wahhāb.”

Abu al-Faraj al-Muzaffar bn Isma'il al-Tamimi ya ba mu labari, Abu al-Qasim Hamza bn Yusuf al-Sahmi ya ba mu labari, Abu Ahmad bn Adi al-Hafiz ya ba mu labari, Abu Bakr Abd al-Rahman bn al-Qasim al-Qurashi, wanda ake kira Ibn al-Rawwas al-Kabir a Dimashq, ya ba mu labari, Abu Mushir Abd al-A'la bn Mushir al-Ghassani ya ba mu labari, Sadaqa ya ba mu labari, Abd al-Rahman bn Zayd bn Jabir ya ba mu labari, Bishr bn Ubaydullah ya ba ni labari, ya ce: Na ji Abu Idris al-Khawlani yana cewa: al-Nawwas bn Sam'an al-Kilabi ya ba ni labari cewa Manzon Allah, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, ya ce: “Babu wata zuciya face tana tsakanin yatsu biyu daga cikin yatsun Mai rahama.

Idan Ya so ya daidaita ta, sai Ya daidaita ta; idan kuma Ya so ya karkatar da ita, sai Ya karkatar da ita.” Manzon Allah, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, ya kasance yana cewa: “Ya Allah, Ya Mai juya zukata! Ka tabbatar da zukatanmu a kan addininka. Ma'aunin ayyuka yana hannun Mai rahama; Yana ɗaukaka wasu mutane, Yana kuma ƙasƙantar da wasu har zuwa Ranar Alƙiyama.”

Ahmad bn Abdullahi al-Salihi ya ba mu labari, Abu Bakr Ahmad bn al-Hasan al-Hayri ya ba mu labari, Hajib bn Ahmad al-Tusi ya ba mu labari, Abd al-Rahim bn Munib ya ba mu labari, Yazid bn Harun ya ba mu labari, Sa'id bn Iyas al-Jurayri ya ba mu labari daga Ghunaym bn Qays, daga Abu Musa al-Ash'ari, Allah Ya yarda da shi, cewa Manzon Allah, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, ya ce: “Misalin zuciya kamar gashin tsuntsu ne a fili, iska tana juya shi daga wannan gefe zuwa wancan.”