رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا، وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً، إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ. رَبَّنَا، إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ، إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ.
رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ رَبَّنَا إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ
Аудионы юклемек мумкюн олмады. Сонъра текрар дэненъиз.
Rabbimiz! Bizi hidayetke iriştirdiñ soñ qalplerimizni egiltme ve Özüñden bizge rahmet ihsan et. Şübhesiz, Sen — çoq ihsan etken’sıñ. Rabbimiz! Şübhesiz, Sen insanlarnı şübhesiz olğan bir kün içün toplarsıñ. Şübhesiz, Allah vaadesinden dönmez.
Bu duada «la tuzigh» (kalplerimizi egiltme) nehy etilgen bir ifade, «hab lana» (bizge ihsan et) ise bir dilektir. Bu, ilimde derinlesken alimlerniñ imannı saqlamaq, şubhelerden ve bid'atlerden qorunmaq içün etken duasıdır.
Şeyh Abdurrahman es-Saadiniñ tefsiri
«Rabbimiz! Sen insanlarnı şübhe olmağan bir kün içün toplarsıñ. Şübhesiz ki, Allah vaadesinden dönmez» — demek, Allah olarnı amellerine köre, yahşı ve yaman işlerine qarşılıqlandırır.
Allah Teala ilimde derinleskenlerni kulnıñ saadetini bildiren yedi sıfatnen medih etti. Birincisi — ilim; o, Allahqa yetiştiren, Onıñ ahkamlarını ve şeriatlarını beyan etken yoldır. İkincisi — ilimde derinleşmek; bu, sırf ilimden da ziyade bir mertebedir. Çünki ilimde derinleşken kimse, ilimde tahqiq etken ve ince anlayış saibi alim olmalıdır.
Allah oña ilimniñ zahirini de, batınını da bildirmiştir; o, şeriat sırlarında ilim, hal ve amel bakımından sağlam adım basqandır. Üçüncisi — Allahnıñ bütün Kitabına iman etmeleri ve müteşabih ayetlerini muhkem ayetlerine qaytarmaqlarıdır. Allahnıñ şu sözü buna delildir: «Buna iman ettik; hepsi Rabbimizdendir» (3:7). Dördüncisi — yoldan çıqqan, sapqan kimselerniñ başına kelgen imtihandan af ve afiyet tilemeleridir.
Beşincisi — hidayetniñ Allah tarafından berilgen bir nimet olğanını ikrar etmeleridir. Bu, olarnıñ «Rabbimiz! Bizi hidayetke iriştirdiñ soñ, qalplerimizni egiltme» degen sözleridir. Altıncısı — bunıñnen beraber, her türlü yahşılıqnıñ elde etilmesini ve her türlü yamanlıqnıñ yoq etilmesini içine alğan rahmetini Ondan tilemeleridir; Oña el-Vahhab isminen tevessül eteler.
Yedincisi — ahiret kününe iman ve yaqinen inanışlarını, ondan qorqularını bildirmiş oluvlarıdır. İşte bu, amellerge sevq etken ve sürçip ketüvden tosqan şeydir.
Soñra Allah Teala ilimde derinleskenlerniñ dua etip, «Rabbimiz! Bizi hidayetke iriştirdiñ soñ, qalplerimizni egiltme» degenlerini bildirdi. Yani: Bizden cehalet ya da inad sebebinden qalplerimizni haqdan çevirme; aksine, bizni doğru yolda turğan, başqalarına doğru yol köstergen ve hidayet tapqan kimseler et. Hidayetiñ üzerinde bizni sabit tut ve yoldan çıqqanlarnıñ başına kelgen beladan bizni esirge.
«Ve Özüñden bizge rahmet ihsan et» — yani, bizi hayırlı işlerde muvaffaq etken ve yaramaz işlerden qorçalğan büyük rahmet. «Şübhesiz, Sen — el-Vahhab’sıñ» — ihsan ve bağışları keñ, bütün mahlûqlarnıñ üstüne keremi yayılğan, ihsanı çoq Ol’sıñ.
İmam İbn Kesirniñ tefsiri
Soñra Allah Teala olarnıñ, Rabbilerine yalvarıp: «Rabbimiz! Bizi hidayetke iriştirdiñ soñ, qalplerimizni egiltme», degenlerini haber berdi. Yani, qalplerimizni oña doğru yola qoyğanıñdan soñ, hidayetten çevirme; Qurannıñ müteşabih ayetlerine tabin olğan, qalplerinde sapma bar kimseler kibi etme. Aksine, bizi doğru yoluñda ve sağlam dininde sabit tut.
«Ve Özüñden...» — yani, yanından — «bizge rahmet ihsan et»; bu rahmet vastasınen qalplerimizni sabitle, işlerimizni birleştir ve imanımıznı, yaqinemizni arttır. «Şübhesiz, Sen — el-Vahhab’sıñ».
İbn Ebi Hatim şöyle rivayet etti: Amr ibn Abdullah el-Evdi bize haber berdi. İbn Cerir ise: Ebu Kureyb bize haber berdi, dedi. İkisi de: Veki bize, o da Abdülhamid ibn Behram’dan, o Şehr ibn Havşeb’den, o da Ümmü Seleme’den (Allah ondan razı olsun) haber berdi: Peyğamber (Allahnıñ salât ve selâmı oña olsun) şöyle der edi: «Ey qalplerni çevirgen! Qalbimni diniñ üzerinde sabit et!»
Soñra şu ayetni oqudı: «Rabbimiz! Bizi hidayetke iriştirdiñ soñ, qalplerimizni egiltme ve Özüñden bizge rahmet ihsan et. Şübhesiz, Sen — el-Vahhab’sıñ».
İbn Merdüveyh bunı Muhammed ibn Bekkâr yolunen, Abdülhamid ibn Behram’dan, o Şehr ibn Havşeb’den, o da Ümmü Seleme’den rivayet etti. Ümmü Seleme — Esma bint Yezid ibn es-Seken’dir. O, Resulullahnıñ (Allahnıñ salât ve selâmı oña olsun) duasında sık-sıq şöyle degenini işitken: «Allahım! Ey qalplerni çevirgen!
Qalbimni diniñ üzerinde sabit et!» dedi. Men: «Ey Allahnıñ Resulı, qalb gerçekten de çevrilemi?» dep soradım. O: «Evet. Allahnıñ Âdem evlatlarından yaratqan her bir insannıñ qalbi, Allah Azze ve Celle’niñ eki parmağı arasındadır.
İsterse onı doğru tutar, isterse egiltir», dedi. Rabbimiz Allahqa yalvarıp, bizi hidayetke iriştirdi soñ qalplerimizni egiltmemesini tileyik; Ondan Özü yanından bizge rahmet ihsan etmesini isteyik. Şübhesiz, O — el-Vahhab’tır.
İbn Cerir de bu rivayetni Esed ibn Musa’dan, o da Abdülhamid ibn Behram’dan, bunıñ kibi rivayet etti. Bunı ayrıca el-Müsenna’dan, o Haccac ibn Minhal’dan, o da Abdülhamid ibn Behram’dan rivayet etti. Bu rivayette şu ziyade bar: «Men: “Ey Allahnıñ Resulı, özüm içün dua etkenimde oquycaq bir duanı maña ögretmezsiñmi?” dedim.
O: “Elbette. De: Allahım, Peyğamber Muhammedniñ Rabbi! Günahımnı bağışla, qalbimdeki öfkeni ketir ve meni fitnelerden saqla”, dedi».
Soñra İbn Merdüveyh şöyle dedi: Süleyman ibn Ahmed bize, o Muhammed ibn Harun ibn Bekkâr ed-Dımaşqi’den, o Abbas ibn el-Velid el-Hallal’dan, o Yezid ibn Yahya ibn Ubeydullah’dan, o Said ibn Beşir’den, o da Qatade’den, Ebu Hassan el-A'rac’dan, o da Aişe’den (Allah ondan razı olsun) haber berdi: Resulullah (Allahnıñ salât ve selâmı oña olsun) çoq vaqıt şöyle dua ete edi: «Ey qalplerni çevirgen! Qalbimni diniñ üzerinde sabit et!» Men: «Ey Allahnıñ Resulı, bu duanı ne qadar çoq eteñ!» dedim.
O: «Rahman’nıñ parmaqlarından eki parmağı arasında bulunmağan bir qalb yoqtır. İsterse onı doğru tutar, isterse egiltir. “Rabbimiz! Bizi hidayetke iriştirdiñ soñ, qalplerimizni egiltme ve Özüñden bizge rahmet ihsan et. Şübhesiz, Sen — el-Vahhab’sıñ” degen sözni eşitmeysiñmi?»
dedi. Bu rivayet bu isnad yolunen ğariptir; lâkin bu hadisiniñ aslı, bu ayet-i kerime zikr etilmegen bir çoq rivayet yolunen Sahihayn’da ve başqa kitaplardadır.
Ebu Davud, en-Nesai ve İbn Merdüveyh Ebu Abdurrahman el-Muqri’den rivayet etti. en-Nesai ve İbn Hibban bunıñ yanına Abdullah ibn Vehb’ni de qoştı; ekisi de Said ibn Eyyub’dan, o Abdullah ibn el-Velid et-Tecibi’den, o Said ibn el-Müseyyeb’den, o da Aişe’den (Allah ondan razı olsun) rivayet etti: Resulullah (Allahnıñ salât ve selâmı oña olsun) gece uyqusından oyanganda şöyle der edi: «Senden başqa ilâh yoqtır. Seni tesbih eterim. Allahım, günahım içün Senden mağfiret tileyim ve Senden rahmet isteyim. Allahım, ilmimni arttır ve meni hidayetke iriştirdiñ soñ qalbimni egiltme; Özüñden maña rahmet ihsan et.
Şübhesiz, Sen — el-Vahhab’sıñ». Bu, İbn Merdüveyh’niñ rivayet etken lafzıdır.
Abdürrezzak Malik’ten, o Süleyman ibn Abdülmelik’niñ azat etilgen qulı Ebu Ubeyd’den, o Ubade ibn Nesi’den rivayet etti: Ubade oña Qays ibn el-Haris’niñ şöyle degenini haber berdi: «Ebu Abdullah es-Sanabihi maña, Ebu Bekir es-Sıddıq’niñ arqasında aqşam namazını qılğanını haber berdi. Ebu Bekir ilk eki rekatta Fatihayı ve mufassal surelerden eki qısqa sure oqudı. Üçünci rekata turğanda men oña yaqınlaştım; hatta kiyimlerim kiyimlerine tiyey dey edi. Onıñ Fatiha suresini ve şu ayetni oquğanını eşittim: “Rabbimiz!
Bizi hidayetke iriştirdiñ soñ, qalplerimizni egiltme”». Ebu Ubeyd dedi: Ubade ibn Nesi maña, hilafet zamanında Ömer ibn Abdülaziz’niñ yanında olğanını haber berdi. Ömer Qays’ten Ebu Abdullah es-Sanabihi aqqında onıñ ne haber bergenini soradı; Qays da Ebu Abdullah’tan ekinci kere eşitkenlerini oña anlattı. Ömer: «Bunı ondan eşitkenimizden berli bu ayetni terk etmedik; bundan evel ise başqa türlü oquy edim», dedi.
Bir adam oña: «Emirü’l-müminin bundan evel ne oquy edi?» dep soradı. O: «“Qul huvallahu ehad” suresini oquy edim», dedi.
Bu eserni el-Velid ibn Müslim Malik ve el-Evzaiden, ikisi de Ebu Ubeyd’den rivayet etti. El-Velid bunı ayrıca İbn Cabir’den, o Yahya ibn Yahya el-Gassani’den, o Mahmud ibn Lebid’den, o da es-Sanabihi’den rivayet etti: Es-Sanabihi Ebu Bekir’niñ (Allah ondan razı olsun) arqasında aqşam namazını qıldı. Ebu Bekir ilk eki rekatta Fatiha Kitabını ve qısqa bir sure oqup, qıraatını sesli yaptı. Üçünci rekata turğanda qıraatı başlatqanında men oña yaqınlaştım; hatta kiyimlerim kiyimlerine tiygen edi.
O şu ayetni oqudı: «Rabbimiz! Bizi hidayetke iriştirdiñ soñ, qalplerimizni egiltme ve Özüñden bizge rahmet ihsan et. Şübhesiz, Sen — el-Vahhab’sıñ»; «Qul huvallahu ehad» (112:1).
Allah Tealanıñ «Rabbimiz! Şübhesiz, Sen insanlarnı şübhe olmağan bir kün içün toplarsıñ. Şübhesiz, Allah vaadesinden dönmez» degen sözüne kelgende, olar dualarında şöyle derler: «Ey Rabbimiz! Sen mahlûqlarıñnı qaytarılacaq künlerinde bir araya toplarsıñ; aralarında ayrım yapıp, ihtilaf etken meselelerinde hükümiñni verersiñ.
Her birine dünyada yapqan hayır ve şer amellerine köre qarşılıq berersiñ».
El-Bağavi, Ebu Bekir es-Sıddıq’niñ aqşam namazında bu ayetni oquğanı aqqında rivayetni de zikreder. Ayet metniniñ «Qul huvallahu ehad» suresiyle birge berilmesi, metinde rivayet yollarınıñ ve ayet parçalarınıñ nakil sırasına bağlıdır.
el-Bağaviniñ tefsiri
Allah Tealanıñ «Rabbimiz! Sen insanlarnı bir kün içün toplarsıñ» degen sözü, yani o künniñ hesabı içün, demektir. Bir izahqa köre, buradaki «li» harfi «içinde» manasındadır; yani «bir künde». «O künde şübhe yoqtır» — yani, onda şübhe yoqtır; bu, Qıyamet künidir.
«Şübhesiz, Allah vaadesinden dönmez» — «miad» vaade manasından kelgen isimdir.
Allah Tealanıñ «Rabbimiz! Qalplerimizni egiltme» degen sözü: ilimde derinleskenler: «Rabbimiz! Qalplerimizni egiltme», dep yalvarırlar. Yani, qalplerinde sapma bar kimselerniñ qalplerini egiltkeniñ kibi, qalplerimizni haq ve hidayetten çevirme.
«Bizi hidayetke iriştirdiñ soñ» — bizi diniñe ve Kitabıñnıñ muhkem ve müteşabih ayetlerine imanğa muvaffaq ettiñ soñ. «Ve Özüñden» — yani, yanıñdan — «bizge ihsan et». «Rahmet» — bizim üstünde bulunğan iman ve hidayetimizde muvaffaqiyet ve sebat. Dahhak: «Afv ve mağfiret», dep ayttı. «Şübhesiz, Sen — el-Vahhab’sıñ».
Ebu’l-Ferec el-Muzaffer ibn İsmail et-Temimi bize haber berdi: Ebu’l-Qasım Hamza ibn Yusuf es-Sehmi oña; Ebu Ahmed ibn Adi el-Hafız oña; Ebu Bekir Abdurrahman ibn el-Qasım el-Qureşi, Dımaşq’ta İbn er-Revvas el-Kebir adınen tanılğan kimse, oña; Ebu Misher Abdü’l-A'la ibn Misher el-Gassani oña; Sadaqa oña; Abdurrahman ibn Zeyd ibn Cabir oña haber berdi. Bişr ibn Ubeydullah maña: Ebu İdris el-Havlani’niñ Nevvâs ibn Sem'an el-Kilabi’niñ şöyle degenini eşitkenini haber berdi: Resulullah (Allahnıñ salât ve selâmı oña olsun) şöyle dedi: «Her bir qalb Rahman’nıñ parmaqlarından eki parmağı arasındadır.
İsterse onı doğru tutar, isterse egiltir». Resulullah (Allahnıñ salât ve selâmı oña olsun) şöyle degen edi: «Ey qalplerni çevirgen Allahım! Qalplerimizi diniñ üzerinde sabit et. Terazi Rahman’nıñ elindedir; Qıyamet kününe qadar bir qavmnı yükseltir, başqalarını alçaltır».
Ahmed ibn Abdullah es-Salihi bize haber berdi: Ebu Bekir Ahmed ibn el-Hasan el-Hayri oña; Hacib ibn Ahmed et-Tusi oña; Abdurrahim ibn Münib oña; Yezid ibn Harun oña; Said ibn İyas el-Ceriri, Ğuneym ibn Qays’tan, o da Ebu Musa el-Eşari’den (Allah ondan razı olsun) rivayet etti. Ebu Musa dedi: Resulullah (Allahnıñ salât ve selâmı oña olsun) şöyle dedi: «Qalbniñ misali, çöl arazide yelniñ bir yanından öbür yanına çevirgen bir tüy kibi»dir.
Sünen et-Tirmizi’de (№ 3522) Ümmü Seleme’den rivayet etilgenine köre, Peyğamberniñ onıñ evinde en çoq tekrar etken duası şu edi: «Ya Muqallib el-qulub, sabbit qalbi ‘ala dinik!» (Ey qalplerni çevirgen! Qalbimni diniñ üzerinde sabit et!)