Sugnaanta iimaanka iyo hanuunka
رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا، وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً، إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ. رَبَّنَا، إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ، إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ.
رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ رَبَّنَا إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ
Lama soo dejin karin maqalka. Mar kale isku day goor dambe.
8. Rabbigayow! Ha weecin quluubtayada kaddib markaad na hanuunisay [3], noogana hibee xaggaaga Naxariis. Waxaad Adigu tahay Kan Deeq Bixinta Badane. 9. Rabbigayow! Adigaa isu soo kulmin dadka Maalin aan shaki lahayn (waa Qiyaamada); Alle ma ka baxo Ballankiisa.
Qaababka ducada: mamnuucidda «laa tuzigh» (تُزِغْ لاَ — ha weecin) iyo baryada «hab lanaa» (لَنَا هَبْ — noo hibee). Waa duco ay sameeyaan culimada ku sugan cilmiga (الراسخون في العلم), iyagoo Alle ka baryaya inuu iimaankooda sugo, kana ilaaliyo shakiga iyo bidcada.
Tafsiirka Sheekh Cabdiraxmaan As-Sacdi
“Rabbiyow, Adigaa dadka isu soo wada kulmin Maalin aan shaki ku jirin; hubaal, Adigu ballanta ma baajisid.” Markaasuu ku abaalmarin doonaa camalladooda, kuwa wanaagsan iyo kuwa xunna.
Alle kor ahaaye wuxuu ku ammaanay kuwa ku sugan cilmiga toddoba sifo oo ah furaha farxadda addoonka: Tan koowaad waa cilmi, kaas oo ah jidka Alle lagu gaadho, laguna garto axkaamtiisa iyo shareecadiisa. Tan labaad waa ku sugnaanta cilmiga; taasina way ka sarraysaa cilmi keliya. Qofka ku sugan cilmigu waa inuu noqdaa caalim wax xaqiijiya, wax si qoto dheer u garta, Alle-na baray muuqaalka iyo waxa qarsoon ee cilmiga; cagihiisuna ku sugnaadeen siraha shareecada xagga aqoonta, xaalka iyo camalka.
Tan saddexaad waa inuu ku sifeeyey inay rumaysan yihiin Kitaabkiisa oo dhan, ayna aayadaha isu ekaan kara ku celiyaan kuwa cadcad, iyagoo leh: “Waxaan rumaysannay; dhammaantood Rabbigay naga yimid.” Tan afraad, waxay Alle weydiisteen cafis iyo nabadgelyo, kana magangaleen waxa lagu imtixaamay kuwa xaqa ka leexday. Tan shanaad, waxay qirayaan nicmada uu Alle ku galladaystay ee hanuunka, sida ku cad hadalkooda: “Rabbiyow, ha weecin quluubtayada kaddib markaad na hanuunisay.”
Tan lixaad, iyagoo sidaas ah, waxay weydiisteen naxariistiisa oo ka kooban helidda khayr kasta iyo iska fogaynta shar kasta; waxayna ugu dhowaadeen iyagoo ku baryaya magaciisa Al-Wahhaab. Tan toddobaad, wuxuu ka warramay rumaysadkooda iyo yaqiintooda Maalinta Qiyaame iyo cabsida ay ka qabaan; taasina waa waxa ku kallifa camalka oo ka celisa gafafka.
Markaasuu Alle ka warramay in kuwa ku sugan cilmigu baryaan oo yidhaahdaan: “Rabbiyow, ha weecin quluubtayada kaddib markaad na hanuunisay,” taas oo ah: ha ka leexin xaqa jaahilnimo ama madax-adayg naga yimid dartood; balse naga dhig kuwo toosan, hanuuniya oo hanuunsan. Hanuunkaaga nagu sug, nagana nabad geli waxa lagu imtixaamay kuwa xaqa ka leexday. “Noogana hibee xaggaaga naxariis,” taas oo ah naxariis weyn oo nagu waafajisa khayrka, nagana ilaalisa xumaanta.
“Hubaal, Adigu waxaad tahay Al-Wahhaab,” oo ah Kan deeqihiisa iyo hibadiisu ballaadhan yihiin, wanaaggiisuna badan yahay; deeqsinimadaaduna waxay wada gaadhay makhluuqa oo dhan.
Tafsiirka Imaam Ibnu Kathiir
Markaasuu Alle kor ahaaye ka warramay iyagoo Rabbigood baryaya oo leh: “Rabbiyow, ha weecin quluubtayada kaddib markaad na hanuunisay.” Taas macnaheedu waa: ha ka leexin hanuunka kaddib markaad nagu sugto; hana naga dhigin sida kuwa qalbiyadooda leexasho ku jirto, ee raaca aayadaha Qur’aanka ee isu ekaan kara. Balse nagu sug jidkaaga toosan iyo diintaada sugan.
“Noogana hibee xaggaaga” macnaheedu waa: xaggaaga naga sii “naxariis” ay quluubtayadu ku sugnaato, midnimadayaduna ku hagaagto, iimaanka iyo yaqiintuna noogu kordhaan. “Hubaal, Adigu waxaad tahay Al-Wahhaab.”
Ibnu Abii Xaatim wuxuu yidhi: Camr bin Cabdillaah Al-Awdii ayaa noo warramay — Ibnu Jariirna wuxuu yidhi: Abuu Kureyb ayaa noo warramay — labadooduba waxay yidhaahdeen: Wakiic ayaa noo warramay, Cabdilxamiid bin Bahraamna wuxuu ka wariyey Shahr bin Xawshab, isaga oo ka wariyey Ummu Salama (Alle ha ka raalli noqdee), in Nebigu (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) odhan jiray: “Allaw, Qalbiyada Rogow, qalbigayga ku sug diintaada.” Dabadeed wuxuu akhriyey: “Rabbiyow, ha weecin quluubtayada kaddib markaad na hanuunisay, noogana hibee xaggaaga naxariis; hubaal, Adigu waxaad tahay Al-Wahhaab.”
Ibnu Mardawayh wuxuu ku weriyey jidka Maxamed bin Bakaar, Cabdilxamiid bin Bahraamna ka wariyey Shahr bin Xawshab, Ummu Salama oo ah Asmaa’ bint Yaziid bin As-Sakan, oo laga maqlay iyada oo sheegaysa in Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) ducadiisa ku celcelin jiray: “Allaw, Qalbiyada Rogow, qalbigayga ku sug diintaada.” Waxay tidhi: “Waxaan ku idhi: Rasuulkii Allow, qalbigu miyuu rogrogmaa?” Wuxuu yidhi: “Haa. Aadanaha uu Alle abuuray mid kastaba qalbigiisu wuxuu u dhexeeyaa laba farood oo ka mid ah faraha Alle, Weyne oo Sarreeye ah.
Haddii uu doono wuu toosinayaa, haddii uu doonana wuu leexinayaa.” Sidaas darteed, waxaan Alle Rabbigeenna ka baryaynaa inuusan qalbiyadeenna leexin kaddib marka uu na hanuuniyey, waxaanan ka baryaynaa inuu xaggiisa naxariis nooga hibee. Isagu waa Al-Wahhaab.
Sidaas oo kale ayuu Ibnu Jariir ku wariyey xadiiskan, isagoo ka soo weriyey Asad bin Muusaa, Cabdilxamiid bin Bahraamna ka wariyey; wuxuuna ku wariyey macne la mid ah. Waxa kale oo uu ka weriyey Al-Muthannaa, Xajjaaj bin Minhaalna ka wariyey, Cabdilxamiid bin Bahraamna ka wariyey; wuxuuna ku daray: “Waxaan ku idhi: Rasuulkii Allow, miyaadan i bari karin duco aan naftayda ugu duceeyo?” Wuxuu yidhi: “Haa, dheh: Allaw, Rabbiga Nebi Muxammadow, dambigayga ii dhaaf, cadhada qalbigayga iga saar, igana ilaali fitnooyinka marin-habaabinta leh.”
Dabadeed Ibnu Mardawayh wuxuu yidhi: Sulaymaan bin Axmed ayaa noo warramay, Maxamed bin Haaruun bin Bakkaar Ad-Dimashqina noo warramay, Cabbaas bin Al-Waliid Al-Khallaalna noo warramay, Yaziid bin Yaxya bin Cubaydullaahna noo warramay, Saciid bin Bashiirna wuxuu ka wariyey Qataadah, Abuu Xassaan Al-Acrajnana wuxuu ka wariyey Caa’isha (Alle ha ka raalli noqdee), oo tidhi: Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) marar badan wuxuu odhan jiray: “Allaw, Qalbiyada Rogow, qalbigayga ku sug diintaada.” Waxaan ku idhi: “Rasuulkii Allow, ducadan aad baad u badsataa.”
Wuxuu yidhi: “Qalbi ma jiro aan ku dhex jirin laba farood oo ka mid ah faraha Raxmaanka. Haddii uu doono inuu sugo, wuu sugaa; haddii uu doono inuu leexiyana, wuu leexiyaa. Miyaydaan maqlayn hadalkiisa: ‘Rabbiyow, ha weecin quluubtayada kaddib markaad na hanuunisay, noogana hibee xaggaaga naxariis; hubaal, Adigu waxaad tahay Al-Wahhaab’?” Xadiiskani jidkan waa ghariib, hase yeeshee asalkiisu waa sugan yahay labada Saxiix iyo kutub kale, isagoo siyaadada xusaysa aayaddan kariimka ah ka madhan, waxaana lagu wariyey jidad badan.
Abuu Daawuud, An-Nasaa’ii iyo Ibnu Mardawayh waxay ku wariyeen xadiiska Abuu Cabdirraxmaan Al-Muqri’ — An-Nasaa’ii iyo Ibnu Xibbaan waxay ku dareen Cabdullaahi bin Wahb — labadooduba waxay ka wariyeen Saciid bin Abii Ayyuub, oo yidhi: Cabdullaahi bin Al-Waliid At-Tujiibii ayaa iiga warramay, isaga oo ka wariyey Saciid bin Al-Musayyib, Caa’isha (Alle ha ka raalli noqdee), in Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) markuu habeenkii tooso odhan jiray: “Adiga mooyee ilaah kale ma jiro; waad nasahan tahay. Allaw, dambigayga ayaan kaa dambi-dhaaf weydiisanayaa, naxariisna waan ku weydiisanayaa.
Allaw, cilmi ii kordhi, qalbigaygana ha weecin kaddib markaad i hanuunisay, xaggaagana naxariis iiga hibee; hubaal, Adigu waxaad tahay Al-Wahhaab.” Sidaas ayuu u wariyey Ibnu Mardawayh.
Cabdirrazzaaq wuxuu ka wariyey Maalik, isaga oo ka wariyey Abuu Cubayd — oo ahaa mawla Sulaymaan bin Cabdilmalik — isaga oo ka wariyey Cabaadah bin Nasiy, oo u sheegay inuu maqlay Qays bin Al-Xaarith oo leh: Abuu Cabdillaah As-Sanaabaaxii ayaa ii sheegay inuu casar maqrib ka dambeeya ku tukaday Abuu Bakr As-Siddiiq, oo Abuu Bakr labadii rakcadood ee hore ku akhriyey Ummul-Qur’aan iyo laba suuradood oo gaagaaban oo ka mid ah qaybta mufassalka. Rakcaddii saddexaad ayuu akhrinta ku bilaabay.
Qays wuxuu yidhi: “Waan u dhowaaday ilaa dharkaygu ku sigtay inuu taabto dharkiisa, markaasaan maqlay isagoo Ummul-Qur’aan iyo aayaddan akhrinaya: ‘Rabbiyow, ha weecin quluubtayada kaddib markaad na hanuunisay.’” Abuu Cubayd wuxuu yidhi: Cabaadah bin Nasiy ayaa ii sheegay inuu joogay Cumar bin Cabdilcasiis xilligii khilaafadiisa. Cumar wuxuu Qays ku yidhi: “Sideed iiga soo werisay qisadii Abuu Cabdillaah As-Sanaabaaxii?” Markaasuu uga warramay wixii uu mar labaad ka maqlay Abuu Cabdillaah.
Cumar wuxuu yidhi: “Tan kamaanaan tegin tan iyo markii aan isaga ka maqalnay, inkasta oo markii hore aan si kale yeeli jiray.” Nin baa ku yidhi: “Maxaa Amiirul-Mu’miniinka hore u samayn jiray?” Wuxuu yidhi: “Waxaan akhriyi jiray ‘Qul huwa Allaahu axad.’” Waliid bin Muslim ayaa raadkan ka wariyey Maalik iyo Al-Awzaa’i, labadooduba waxay ka wariyeen Abuu Cubayd.
Waliid waxa kale oo uu ka wariyey Ibnu Jaabir, isaga oo ka wariyey Yaxyaa bin Yaxyaa Al-Ghassaanii, isaga oo ka wariyey Maxmuud bin Labiid, As-Sanaabaaxina ka wariyey inuu maqribka gadaal kaga tukaday Abuu Bakr (Alle ha ka raalli noqdee). Labadii rakcadood ee hore wuxuu ku akhriyey Faataxatul-Kitaab iyo suurad gaaban, isagoo codka kor u qaadaya. Markuu rakcaddii saddexaad u istaagay oo akhrinta bilaabay, ayaan u dhowaaday ilaa dharkaygu taabtay dharkiisa, markaasuu akhriyey aayaddan: “Rabbiyow, ha weecin quluubtayada; noogana hibee xaggaaga naxariis; hubaal, Adigu waxaad tahay Al-Wahhaab.” [Sidoo kale wuxuu akhriyey suuradda Al-Ikhlaas: 1.]
Hadalkiisa ah: “Rabbiyow, Adigaa dadka isu soo wada kulmin Maalin aan shaki ku jirin; hubaal, Alle ballanta ma baajiyo,” macnaheedu waa: Ducadooda waxay ku leeyihiin: Rabbiyow, waxaad makhluuqaaga isu soo wada kulmin doontaa Maalinta ay u noqonayaan, dhexdoodana waad kala saari doontaa, xukunkana waad ka dhex fulin doontaa wixii ay isku khilaafeen; qof kastana waxaad ku abaalmarin doontaa camalkiisa iyo wixii uu adduunka ku sugnaa oo khayr iyo sharba leh.
Tafsiirka Al-Baqawi
Hadalka Alle kor ahaaye: “Rabbiyow, Adigaa dadka isu soo wada kulmin Maalin...” macnaheedu waa: maalinta xukunka, waxaana sidoo kale la yidhi: xarafka “li” halkan wuxuu u dhigmaa “fi”, taas oo ah “maalinta dhexdeeda”. “Aan shaki ku jirin” waxaa loola jeedaa: aan laga shakiyayn, waana Maalinta Qiyaame. “Hubaal, Alle ballanta ma baajiyo”; erayga “Al-Mii‘aad” waa qaab tilmaamaya ballanqaadka.
Hadalka Alle kor ahaaye: “Rabbiyow, ha weecin quluubtayada” macnaheedu waa: kuwa ku sugan cilmigu waxay yidhaahdaan: “Rabbiyow, quluubtayada xaqa iyo hanuunka ha ka leexin,” sidaad u leexisay quluubta kuwa quluubtooda leexasho ku jirto. “Kaddib markaad na hanuunisay,” taas oo ah: kaddib markaad nagu waafajisay diintaada iyo rumaynta aayadaha cadcad iyo kuwa isu ekaan kara ee Kitaabkaaga. “Xaggaagana” macnaheedu waa: xaggaaga naga sii. “Naxariis” waa waafajin iyo sugnaan aan ku sii haysanno iimaanka iyo hanuunka aan ku sugan nahay.
Ad-Daxxaak wuxuu yidhi: Waa cafis iyo dambi-dhaaf. “Hubaal, Adigu waxaad tahay Al-Wahhaab.”
Abuu Al-Faraj Al-Muzaffar bin Ismaaciil At-Tamiimii ayaa noo warramay; Abuu Al-Qaasim Xamza bin Yuusuf As-Sahmii ayaana noo warramay; Abuu Axmed bin Cadi Al-Xaafidh ayaana noo warramay; Abuu Bakr Cabdirraxmaan bin Al-Qaasim Al-Qurashii, oo loo yaqaan Ibnu Ar-Rawwaas Al-Kabiir ee Dimishiq, ayaana noo warramay; Abuu Mis-har Cabdil-Aclaa bin Mis-har Al-Ghassaanii ayaana noo warramay; Sadaqah ayaana noo warramay; Cabdirraxmaan bin Zayd bin Jaabir ayaa noo warramay, isaga oo yidhi: Bishr bin Cubaydullaah ayaa ii sheegay: Waxaan maqlay Abuu Idriis Al-Khawlaanii oo leh:
An-Nawwaas bin Samcaan Al-Kilaabii ayaa ii sheegay in Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) yidhi: “Qalbi ma jiro aan ku dhex jirin laba farood oo ka mid ah faraha Raxmaanka. Haddii uu doono inuu sugo, wuu sugaa; haddii uu doono inuu leexiyana, wuu leexiyaa.” Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) wuxuu odhan jiray: “Allaw, Qalbiyada Rogow, quluubtayada ku sug diintaada. Miisaankuna wuxuu ku jiraa gacanta Raxmaanka; qoom buu kor u qaadaa, kuwo kalena hoos buu u dhigaa ilaa Maalinta Qiyaame.”
Axmad bin Cabdullaah As-Saalixii ayaa noo warramay; Abuu Bakr Axmad bin Al-Xasan Al-Xayri ayaana noo warramay; Xaajib bin Axmad At-Tuusii ayaana noo warramay; Cabdiraxiim bin Muniib ayaana noo warramay; Yaziid bin Haaruun ayaana noo warramay; Saciid bin Iyaas Al-Jurayrii ayaa ka wariyey Ghunaym bin Qays, isaga oo ka wariyey Abuu Muusaa Al-Ashcarii (Alle ha ka raalli noqdee), oo yidhi: Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) wuxuu yidhi: “Tusaalaha qalbigu waa baal ku sugan dhul bannaan oo dabayluhu rogrogaan, korka iyo hoosna isu rogaan.”
Sunan At-Tirmidhi (№ 3522) waxaa laga weriyey Ummu Salama inay tidhi: Ducada ugu badan ee Nebigu (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) gurigeeda ku odhan jiray waxay ahayd: “Allaw, Qalbiyada Rogow, qalbigayga ku sug diintaada!”