Dambi-dhaaf iyo Gargaar Alle
آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ، وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ، وَمَلَائِكَتِهِ، وَكُتُبِهِ، وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ، وَقَالُوا سَمِعْنَا، وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ. رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ، وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ. رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا، إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا. رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا. رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ، وَاعْفُ عَنَّا، وَاغْفِرْ لَنَا، وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا، فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ.
آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ
Lama soo dejin karin maqalka. Mar kale isku day goor dambe.
285. Rasuulku wuxuu rumeeyey waxa lagaga soo dejiyey Waxyi ahaan xagga Rabbigi, oo (waa sidaas) mu’miniintu. Waxay kulligood rumeeyeen Allaah, Malaa’igtiisa, Kutubtiisa iyo Rusushiisa; Ma kala soocno midkoodna ka mid ah Rusu- shiisa dhexdooda, waxayna yidhaahdaan: Waanu maqallayoo adeecnay. Rabbigayow! Denbi Dhaafiddaada (yaanu kaa baryi), waana Xaggaaga meel noqodka dambe. 286. Alle ma saaro nafna wax dhaafsiisan karaankeeda. Waxay leedahay (khayrka) waxay kasabtay, oo ka go’an tahay dusheeda waxay (denbi) kasabtay. Rabbigayow! Ha noo qaban haddii aanu illowno ama gefno (ula kac la’aan). Rabbigayow! Ha na saarin culays sidaad u saartay kuwii naga horreeyey. Rabbigayow! Ha na saarin wax tabar aanaan u lahayn qaadistooda. Oo na cafi, oo noo ceeb astur oo denbidhaaf, oo noo naxariiso [85]. Adigaa ah Gargaarahayaga na xafida, ee nooga gargaar qoloda gaalada ah [86].
Qaababka ducada: masdar ku taagan booska falka, “Gufraanaka” (غُفْرَانَكَ — dambi-dhaafkaaga ayaan ku baryaynaa), waxaa xiga qaababka reebidda “laa tu’aakhidhnaa” (لَا تُؤَاخِذْنَا) iyo baryada “wa’fu ‘annaa” (وَاعْفُ عَنَّا). Kuwani waa labada aayadood ee waaweyn ee gunaanadka suuradda Al-Baqara.
Tafsiirka Sheekh Cabdiraxmaan As-Sacdi
Markii ay soo degtay aayadda Eebbe kor ahaaye: “Haddii aad muujisaan waxa naftiinna ku jira ama aad qarisaan, Alle wuu idin xisaabin doonaa” (Al-Baqara, 2:284), arrintaasi way ku adkaatay Muslimiinta, waayo waxay u maleeyeen in wax kasta oo qalbiga ku dhaca—kuwa ku waara, kuwa ku soo booda, iyo waxyaabo kale—lagula xisaabtami doono. Markaas ayuu Alle aayaddan ugu sheegay inuusan nafna saarin wax ka baxsan awooddeeda; taas oo ah wax ay awoodeedu qaadi karto, oo aanu ku adkaynayn ama dhib ugu keenayn. Sida uu Alle kor ahaaye yiri: “Diinta dhexdeeda wax dhib ah idinma saarin” (Al-Xajj, 22:78).
Asalka amarrada iyo reebitaannadu ma aha wax nafta ku adkaada; waxayse u yihiin quudinta ruuxda, daawada jidhka iyo ka ilaalinta waxyeellada. Alle kor ahaaye wuxuu addoomihiisa amray waxa uu amray naxariis iyo wanaag dartood. Intaas waxaa dheer, marka ay dhacaan cudur-daarro sababi kara dhib, waxaa la sameeyaa fududayn iyo sahalayn: waajibka oo laga qaado qofka lagu waajibiyey ama qayb ka mid ah oo laga khafiifiyo, sida loogu khafiifiyo bukaanka, musaafirka iyo kuwo kale.
Markaas ayuu Alle kor ahaaye sheegay in naf kastaa leedahay wixii ay kasbatay oo khayr ah, dusheedana ay saaran tahay wixii ay kasbatay oo shar ah. Nafna ma qaaddo dambiga naf kale, wanaagga addoonkuna qof kale uma wareego. In ereyga “kasbatay” loo adeegsaday khayrka waxay muujinaysaa in qofku khayrka ku heli karo dadaal aad u yar, xataa niyadda qalbiga oo keliya. Ereygana “iktasabat” [si ula kac ah u kasbatay] ayaa loo adeegsaday falka sharka ah, si ay u muujiso in xumaanta aan qofka loo qorin ilaa uu sameeyo oo uu ugu dadaalo.
Markii Alle kor ahaaye sheegay iimaanka Rasuulka iyo mu’miniinta la jira, iyo in qof kasta lagu abaalmarin doono camalkiisa, aadanuhuna u nugul yahay gaabis, khalad iyo hilmaan, isla markaana uu sheegay inuusan nagu waajibin wax aan awoodno mooyee, ayuu sheegay ducada ay mu’miniintu arrintaas ku baryeen. Nabigu ﷺ wuxuu sheegay in Alle yiri: “Waan aqbalay.” Ducadooduna waxay ahayd: “Rabbiyow, ha nagu qaban haddii aannu illowno ama aannu gefno.”
Farqiga u dhexeeya labadani waa: hilmaanku waa in qalbigu ka maqan noqdo wixii lagu amray oo uu uga tago hilmaan darteed; gefkuna waa in qofku damco wax uu xaq u leeyahay inuu damco, balse ficilkiisu ku dhaco wax aanu xaq u lahayn inuu sameeyo. Alle wuxuu ummaddan uga saamaxay waxyaabaha ku dhaca labadaas, naxariis iyo wanaag dartood.
Sidaas darteed, qofkii ku tukada dhar si xaqdarro ah lagu qaatay ama dhar najas leh, ama hilmaama najas jidhkiisa saaran, ama salaadda ku hadla isagoo hilmaansan, ama isagoo sooman sameeya wax afurka jebiya hilmaan darteed, ama hilmaan ku sameeya wax ka mid ah waxyaabaha ixraamka ku reebban ee aan waxyeello keenin, waa loo dhaafay. Sidoo kale, ma jebinayo dhaartiisa qofkii hilmaan ku sameeya wixii uu ku dhaartay inuu ka tegayo. Haddii uu si qalad ah qof ama maal u baabi’iyo, dembi kuma laha; hase yeeshee magta ama magdhowgu waxay ku xiran yihiin baabi’inta lafteeda.
Sidoo kale, meelaha basmaladu waajibka ka tahay, qofkii hilmaan ku dhaafa waxba kuma yeelanayo.
“Rabbiyow, culays ha nagu saarin” waa hawlo waajib ah oo dhib badan, “sidaad ugu saartay kuwii naga horreeyey.” Alle sidaas ayuu yeelay; waayo wuxuu ummaddan hawlaha waajibka ah ee daahirinta iyo qaababka cibaadada uga khafiifiyey wax aanu ummadihii kale uga khafiifin. “Rabbiyow, hana nagu saarin wax aanaan awood u lahayn” — Alle sidaas ayuu yeelay, mahad oo dhan isaga ayay u sugnaatay. “Na cafi, noo dambi-dhaaf oo noo naxariiso”: cafiska iyo dambi-dhaafku waxay naga fogeeyaan waxyaabaha dhibta iyo sharka leh; naxariistuna waxay ku hagaajisaa arrimaheenna.
“Adigaa ah Mawlaheenna” waxaa loola jeedaa: Rabbigeenna, Boqorkeenna iyo Ilaaheenna, kaas oo aanu weligiis ka go’in ilaalinta iyo gargaarkiisu tan iyo markii uu na abuuray oo na soo saaray. Nicmooyinkaagu si joogto ah ayay noogu soo qulqulayaan saacad kasta. Dabadeedna waxaad nagu mannaysatay nicmada weyn iyo deeqda qaaliga ah ee Islaamka, taas oo dhammaan nicmooyinka kale ay raacaan.
Sidaas darteed, Rabbiyow, Mawlaheenna, waxaan ku weydiisanaynaa inaad nicmadaada noo dhammaystirto oo aad nooga guulaysiiso qoomka gaalada ah ee kugu gaaloobay, rusushaadana beeniyey, dadka diintaada haysta la diriray, amarkaagana iska tuuray. Nooga guulee xujo iyo caddayn, seef iyo waranba; adigoo dhulka nagu suurtagelinaya, iyagana hoos u dhigaya, noona arsaaqaya iimaanka iyo camallada guusha lagu helo. Mahad waxaa iska leh Alle, Rabbiga caalamka. Waxaa dhammaaday tafsiirka suuradda Al-Baqara, idanka iyo tawfiiqda Alle. Allena ha ku salliyo Muxammad hana salaamo.
Alle kor ahaaye wuxuu ka warramayaa iimaanka Rasuulka iyo mu’miniinta la jira, u hoggaansanaantooda iyo adeeciddooda, iyagoo haddana dambi-dhaaf weydiisanaya. Wuxuu sheegay inay rumeeyeen Alle, malaa’igtiisa, kutubtiisa iyo rusushiisa. Taasina waxay ka kooban tahay in la rumeeyo dhammaan wixii Alle naftiisa uga warramay, iyo wixii ay rusushiisu uga warrameen oo ku saabsan sifooyinkiisa kaamilka ah iyo sifooyinka weynaantiisa, si guud iyo si faahfaahsanba; lagana nazahayo in wax lala mid yeelo, in sifooyinkiisa la diido iyo sifo kasta oo nusqaan ah.
Waxa kale oo ay ka kooban tahay in la rumeeyo malaa’igta ay shareecadu magacyadooda sheegtay si guud iyo si faahfaahsan, iyo in la rumeeyo dhammaan rususha iyo kutubta, taas oo ah in la rumeeyo dhammaan wixii ay rusushu ka warrameen, wixii kutubtuna ka kooban yihiin oo warar, amarro iyo reebitaanno ah. Rususha dhexdooda midna ma kala soocaan; dhammaantood way rumeeyaan, waayo waxay u dhexeeyaan Alle iyo addoomihiisa. Qofkii qaarkood gaaloobana dhammaantood ayuu gaaloobay, ee Alle ayuu gaaloobay.
“Waxayna yidhaahdeen: Waanu maqalnay” wixii aad na amartay oo aad naga reebtay, “waana adeecnay” taas; mana ahayn kuwa yidhaahda: “Waanu maqalnay waana caasinnay.” Addoonku waa inuu gaabiyaa gudashada xuquuqda Alle kor ahaaye, wuxuuna mar kasta u baahan yahay dambi-dhaafkiisa. Sidaas darteed ayay yidhaahdeen: “Dambi-dhaafkaaga ayaan ku baryaynaa,” taas oo ah inaan kaa baryayno inaad naga dhaafto gaabiskii iyo dambiyadii naga dhacay, oo aad tirtirto ceebihii nagu sifoobay.
“Xaggaagaana loo noqonayaa” waxaa loola jeedaa in makhluuqa oo dhan loo noqonayo xaggaaga, oo aad ku abaalmarin doonto wixii ay camal faleen oo khayr iyo shar ah.
Tafsiirka Imaam Ibnu Kathiir
Xusidda axaadiista ka warramaysa fadliga labadan aayadood ee sharafta leh—Alle ha inagu anfaco labadoodaba.
Xadiiska koowaad: Al-Bukhaari wuxuu yiri: Waxaa noo warramay Muxammad bin Kathiir, waxaa noo sheegay Shu’bah, isaga oo ka werinaya Sulaymaan, Ibraahiim, Cabdurraxmaan, Abuu Mascuud, in Nabigu ﷺ yiri: “Qofkii akhriya labada aayadood…” Waxaa kaloo noo warramay Abuu Nucaym, waxaa noo sheegay Sufyaan, isaga oo ka werinaya Mansuur, Ibraahiim, Cabdurraxmaan bin Yaziid, Abuu Mascuud, kaas oo yiri: Rasuulka Alle ﷺ wuxuu yiri: “Qofkii habeen akhriya labada aayadood ee ugu dambeeya suuradda Al-Baqara, way ku filnaanayaan.”
Inta kale ee kutubta lixda ahna waxay ku weriyeen dariiq kale oo uu soo mariyey Sulaymaan bin Mihran Al-Acmash, silsiladdiisuna waa la mid. Xadiiskani wuxuu ku jiraa labada Saxiix ee dariiqa Ath-Thawri, isaga oo ka werinaya Mansuur, Ibraahiim, Cabdurraxmaan, isaga oo ka werinaya Abuu Mascuud. Waxa kale oo uu labada Saxiix ku jiraa dariiqa Cabdurraxmaan, isaga oo ka werinaya CAlqamah, Abuu Mascuud. Cabdurraxmaan wuxuu yiri: Dabadeed waxaan la kulmay Abuu Mascuud, wuxuuna iiga warramay xadiiskan.
Sidoo kale waxaa weriyey Axmed bin Xanbal: Waxaa noo warramay Yaxyaa bin Aadam, waxaa noo sheegay Shariik, isaga oo ka werinaya Caasim, Al-Musayyib bin Raafic, CAlqamah, Abuu Mascuud, in Nabigu ﷺ yiri: “Qofkii habeenkiisa akhriya labada aayadood ee ugu dambeeya suuradda Al-Baqara, way ku filnaanayaan.”
Xadiiska labaad: Imaam Axmed wuxuu yiri: Waxaa noo warramay Xusayn, waxaa noo sheegay Shaybaan, isaga oo ka werinaya Mansuur, Ribci, Kharashah bin Al-Xurr, Al-Macruur bin Suwayd, Abuu Dharr, in Rasuulka Alle ﷺ yiri: “Waxaa la i siiyey aayadaha gunaanadka suuradda Al-Baqara, kuwaas oo laga keenay khasnad Carshiga hoostiisa taal; nabi iga horreeyey lama siin.”
Ibnu Mardawayh wuxuu ku weriyey xadiiskan Al-Ashjacii, isaga oo ka werinaya Ath-Thawri, Mansuur, Ribci, Zayd bin Dhabyaan, Abuu Dharr, kaas oo yiri: Rasuulka Alle ﷺ wuxuu yiri: “Waxaa la i siiyey aayadaha gunaanadka suuradda Al-Baqara, kuwaas oo laga keenay khasnad Carshiga hoostiisa taal.”
Xadiiska saddexaad: Muslim wuxuu yiri: Waxaa noo warramay Abuu Bakr bin Abii Shaybah, waxaa noo sheegay Abuu Usaamah, waxaa noo sheegay Maalik bin Mighwal. (X) Waxa kale oo noo warramay Ibnu Numayr iyo Zuhayr bin Xarb, labadooduba waxay ka weriyeen Cabdullaah bin Numayr, erayadooduna way isu dhow yihiin. Ibnu Numayr wuxuu yiri: Aabbahay ayaa noo warramay, Maalik bin Mighwal ayaa noo sheegay, isaga oo ka werinaya Az-Zubayr bin Cadi, Talxah, Murrah, Cabdullaah, kaas oo yiri: Markii Rasuulka Alle ﷺ la qaaday habeenkii Israa’iga, waxaa la gaarsiiyey Sidratul-Muntahaa, taas oo ku taalla samada lixaad.
Halkaas ayay ku dhammaataa wixii dhulka laga soo kiciyo, waana laga qabtaa; halkaasna ayay ku dhammaataa wixii xagga sare laga soo dejiyo, waana laga qabtaa. Wuxuu yiri: “Markii Sidrada daboolay wixii daboolay” (An-Najm, 53:16)—wuxuu yiri: “waxay ahaayeen aboor dahab ah.” Wuxuu yiri: Rasuulka Alle ﷺ waxaa la siiyey saddex arrimood: salaadaha shanta ah, aayadaha gunaanadka suuradda Al-Baqara, waxaana laga dhaafay qofkii ummaddiisa ka mid ah ee aan Alle waxba la wadaajin dambiyada halaagga keena.
Xadiiska afraad: Axmed wuxuu yiri: Waxaa noo warramay Isxaaq bin Ibraahiim Ar-Raazi, waxaa noo sheegay Salamah bin Al-Fadl, waxaa ii warramay Muxammad bin Isxaaq, isaga oo ka werinaya Yaziid bin Abii Xabiib, Mirthad bin Cabdullaah Al-Yazani, Caqabah bin Caamir Al-Juhani, kaas oo yiri: Rasuulka Alle ﷺ wuxuu igu yiri: “Akhri labada aayadood ee ugu dambeeya suuradda Al-Baqara, waayo waxaa la i siiyey iyaga oo ka yimid Carshiga hoostiisa.” Silsiladdani waa xasan, kutubtoodana kuma darin.
Xadiiska shanaad: Ibnu Mardawayh wuxuu yiri: Waxaa noo warramay Axmed bin Kaamil, waxaa noo warramay Ibraahiim bin Isxaaq Al-Xarbi, waxaa noo sheegay Musaddad, waxaa noo sheegay Abuu Cawaanah, isaga oo ka werinaya Abuu Maalik, Ribci, Xudhayfah, in Rasuulka Alle ﷺ yiri: “Saddex arrimood ayaa nalagu fadilay dadka kale: waxaa la i siiyey aayadahan ugu dambeeya suuradda Al-Baqara, oo laga keenay khasnad ku taalla Bayt [Khasnad] hoosta Carshiga; aniga hortay lama siin qofna, aniga dabadeedna qofna lama siin doono.” Dabadeed wuxuu ku weriyey dariiqa Nucaym bin Abii Hindi, Ribci, Xudhayfah, isaga oo la mid ah.
Xadiiska lixaad: Ibnu Mardawayh wuxuu yiri: Waxaa noo warramay Cabdulbaaqi bin Naafic, waxaa noo sheegay Ismaaciil bin Al-Fadl, waxaa noo sheegay Muxammad bin Xaatim bin Baziic, waxaa noo sheegay Jacfar bin Cawn, isaga oo ka werinaya Maalik bin Mighwal, Abuu Isxaaq, Al-Xaarith, Cali, kaas oo yiri: “Uma malaynayo qof fahmay Islaamka inuu seexdo ilaa uu akhriyo aayadaha gunaanadka suuradda Al-Baqara, waayo waa khasnad la siiyey Nabigiinna ﷺ oo ka timid Carshiga hoostiisa.”
Wakiic wuxuu ka weriyey Israa’iil, Abuu Isxaaq, Cumayr bin Camr Al-Khaarifi, Cali, kaas oo yiri: “Uma malaynayo inuu jiro qof caqli leh oo Islaamku gaadhay oo seexda isaga oo aan akhrin Aayatul-Kursi iyo aayadaha gunaanadka suuradda Al-Baqara; waayo waxay ka mid yihiin khasnad Carshiga hoostiisa taal.”
Xadiiska toddobaad: Abuu Ciisaa At-Tirmidhi wuxuu yiri: Waxaa noo warramay Bandaar, waxaa noo sheegay Cabdurraxmaan bin Mahdi, waxaa noo sheegay Xammaad bin Salamah, isaga oo ka werinaya Ashcath bin Cabdurraxmaan Al-Jurmi, Abuu Qilaabah, Abuu Al-Ashcath As-Sancaani, An-Nucmaan bin Bashiir, in Nabigu ﷺ yiri: “Alle wuxuu qoray kitaab laba kun oo sano ka hor intuusan samooyinka iyo dhulka abuurin; laba aayadood ayuu ka soo dejiyey, wuxuuna ku soo afmeeray suuradda Al-Baqara. Guri laguma akhriyo saddex habeen gudahood ilaa shaydaan u soo dhowaado.” Dabadeed wuxuu yiri: “Xadiiskani waa ghariib.”
Sidaas oo kale ayuu Al-Xaakim ugu weriyey Al-Mustadrak, isaga oo ka werinaya Xammaad bin Salamah. Wuxuu yiri: “Waa saxiix marka loo eego shuruudda Muslim, hase yeeshee labadaas sheekh kuma darin kutubtooda.”
Xadiiska siddeedaad: Ibnu Mardawayh wuxuu yiri: Waxaa noo warramay Cabdurraxmaan bin Muxammad bin Madiin, waxaa noo warramay Al-Xasan bin Al-Jahm, waxaa noo warramay Ismaaciil bin Camr, waxaa noo sheegay Ibnu Abii Maryam, waxaa ii warramay Yuusuf bin Abii Al-Xajjaaj, isaga oo ka werinaya Saciid, Ibnu Cabbaas, kaas oo yiri: Rasuulka Alle ﷺ markuu akhrin jiray dhammaadka suuradda Al-Baqara iyo Aayatul-Kursi wuu qosli jiray, wuxuuna oran jiray: “Labadooduba waxay ka mid yihiin khasnadaha Raxmaanka ee Carshiga hoostiisa yaal.”
Markuu akhrin jiray: “Qofkii xumaan sameeya waa lagu abaalmarin doonaa” (An-Nisaa’, 4:123), iyo: “Inaanu aadamuhu helayn wax aan ahayn wixii uu dadaalay, dadaalkiisuna la arki doono, dabadeedna si buuxda loogu abaalmarin doono” (An-Najm, 53:39–41), wuxuu odhan jiray: “Innaa lillaahi wa innaa ilayhi raajicuun,” wuuna is-hoosaysiin jiray.
Xadiiska sagaalaad: Ibnu Mardawayh wuxuu yiri: Waxaa noo warramay Cabdullaah bin Muxammad bin Kuufi, waxaa noo warramay Axmed bin Yaxyaa bin Xamzah, waxaa noo warramay Muxammad bin Bakr, waxaa noo warramay Makki bin Ibraahiim, waxaa noo warramay Cabdullaah bin Abii Xumayd, isaga oo ka werinaya Abuu Maliix, Macqil bin Yasaar, kaas oo yiri: Rasuulka Alle ﷺ wuxuu yiri: “Waxaa la i siiyey Faatixatul-Kitaab iyo aayadaha gunaanadka suuradda Al-Baqara, kuwaas oo ka yimid Carshiga hoostiisa; suuradaha Al-Mufassal-na waa naflad dheeraad ah.”
Xadiiska tobnaad: Hore ayaa loogu soo sheegay fadliga Al-Faatixah, dariiqa Cabdullaah bin Ciisaa bin Cabdurraxmaan bin Abii Layla, Saciid bin Jubayr, Ibnu Cabbaas, kaas oo yiri: Maalin maalmaha ka mid ah ayuu Rasuulka Alle ﷺ joogay, Jibriilna agtiisa ayuu joogay. Markaas ayuu maqlay sanqadh xagga sare ka timid. Jibriil ayaa indhihiisa kor ugu qaaday samada, wuxuuna yiri: “Kani waa albaab samada ka mid ah oo maanta la furay, weligiina lama furin.”
Markaasaa malag ka soo degay, wuxuuna u yimid Nabiga ﷺ oo ku yiri: “Ku bishaarayso laba nuur oo lagu siiyey, oo aan nabi kaa horreeyey la siin: Faatixatul-Kitaab iyo aayadaha gunaanadka suuradda Al-Baqara. Xaraf kasta oo aad labadooda ka akhridana waa lagu siinayaa [abaalmarintiisa].” Muslim iyo An-Nasaa’i ayaa wariyey, waana lafziga An-Nasaa’i.
Hadalka Alle kor ahaaye ee ah: “Rasuulku wuxuu rumeeyey wixii xagga Rabbigiis looga soo dejiyey” waa war uu kaga warramayo arrintaas Nabiga ﷺ. Ibnu Jariir wuxuu yiri: Waxaa noo warramay Bishr, waxaa noo warramay Yaziid, waxaa noo warramay Saciid, isaga oo ka werinaya Qataadah, kaas oo yiri: Waxaa naloo sheegay in Rasuulka Alle ﷺ markii aayaddani soo degtay yiri: “Waa xaq in la rumeeyo.”
Al-Xaakim wuxuu Al-Mustadrak ku weriyey: Waxaa noo warramay Abuu An-Nadr Al-Faqiih, waxaa noo warramay Macaadh bin Najdah Al-Qurashi, waxaa noo warramay Khallaad bin Yaxyaa, waxaa noo warramay Abuu Caqiil, isaga oo ka werinaya Yaxyaa bin Abii Kathiir, Anas bin Maalik, kaas oo yiri: Markii aayaddani ku soo degtay Nabiga ﷺ: “Rasuulku wuxuu rumeeyey wixii xagga Rabbigiis looga soo dejiyey,” Nabigu ﷺ wuxuu yiri: “Waa xaq inuu rumeeyo.” Dabadeed Al-Xaakim wuxuu yiri: “Silsiladdiisu waa saxiix, hase yeeshee labadaas sheekh kuma darin kutubtooda.”
“Mu’miniintuna” waxay raacaysaa “Rasuulka”; dabadeedna wuxuu dhammaantood ka warramay isagoo leh: “Dhammaantood waxay rumeeyeen Alle, malaa’igtiisa, kutubtiisa iyo rusushiisa; rusushiisa midna ma kala soocno.” Mu’miniintu waxay rumeeyaan in Alle yahay Mid keliya, Kaligiis ah, Isagu isku filan yahay; ilaah aan isaga ahaynna aanu jirin, Rabbina aanu isaga ahayn jirin. Waxayna rumaynayaan dhammaan nabiyada, rususha iyo kutubta samada laga soo dejiyey ee la siiyey addoommada Alle ee rususha iyo nebiyada ah; midna ma kala soocaan oo qaarna ma rumaystaan, qaarna ma gaaloobaan.
Balse dhammaantood waxay agtooda ka yihiin kuwo run badan, wanaagsan, toosan, hanuunsan oo khayrka jidkiisa dadka ku hanuuniya. In kasta oo qaar ka mid ahi shareecada qaar kale ku beddeli jireen idanka Alle, haddana dhammaantood waxaa lagu beddelay shareecada Muxammad ﷺ, oo ah kan ugu dambeeya nebiyada iyo rususha, saacadduna ay ku dhici doonto shareecadiisa. Ummaddiisana koox xaqa ku taagan ayaa weligeed jiri doonta.
“Hadday yidhaahdeen: Waanu maqalnay waana adeecnay” waxaa loola jeedaa: Rabbiyow, hadalkaaga waan maqalnay, waan fahannay, waana ku camal falnay oo raacnay waxa uu ina farayo. “Dambi-dhaafkaaga ayaan ku baryaynaa, Rabbiyow” waa weydiisasho dambi-dhaaf, naxariis iyo dabacsanaan.
Ibnu Abii Xaatim wuxuu yiri: Waxaa noo warramay Cali bin Xarb Al-Mawsili, waxaa noo warramay Ibnu Fudayl, isaga oo ka werinaya Cataa’ bin As-Saa’ib, Saciid bin Jubayr, Ibnu Cabbaas, oo ku saabsan hadalka Alle: “Rasuulku wuxuu rumeeyey wixii xagga Rabbigiis looga soo dejiyey, mu’miniintuna…” ilaa uu ka gaarayo: “Dambi-dhaafkaaga ayaan ku baryaynaa, Rabbiyow.” Wuxuu yiri: Alle wuxuu yiri: “Waan idiin dhaafay.” “Xaggaagaana loo noqonayaa” waxaa loola jeedaa: xaggaaga ayaa loo noqonayaa oo lagu noqonayaa maalinta xisaabtu istaagto.
Ibnu Jariir wuxuu yiri: Waxaa noo warramay Ibnu Xumayd, waxaa noo warramay Jariir, isaga oo ka werinaya Bayaan, Xakiim, Jaabir, kaas oo yiri: Markii ay ku soo degtay Rasuulka Alle ﷺ aayadda: “Rasuulku wuxuu rumeeyey wixii xagga Rabbigiis looga soo dejiyey, mu’miniintuna; dhammaantood waxay rumeeyeen Alle, malaa’igtiisa, kutubtiisa iyo rusushiisa, rusushiisa midna ma kala soocno; waxayna yidhaahdeen: Waanu maqalnay waana adeecnay; dambi-dhaafkaaga ayaan ku baryaynaa, Rabbiyow, xaggaagaana loo noqonayaa,” Jibriil wuxuu yiri: “Alle si wanaagsan ayuu kuugu ammaanay adiga iyo ummaddaadaba, ee weydiiso, waana lagu siinayaa.”
Markaasuu weydiistay: “Alle nafna ma saaro wax aan awooddeeda ahayn…” ilaa aayadda dhammaadkeeda.
Xadiiska kow iyo tobnaad: Abuu Muxammad Cabdullaah bin Cabdurraxmaan Ad-Daarimi wuxuu Musnadkiisa ku yiri: Waxaa noo warramay Abuu Al-Mughiirah, waxaa noo warramay Safwaan, waxaa noo warramay Aayfac bin Cabdullaah Al-Kilaa’i, kaas oo yiri: Nin ayaa yiri: Rasuulkii Allow, aayaddee ayaa ugu weyn Kitaabka Alle? Wuxuu yiri: “Aayatul-Kursi: ‘Alle, Ilaah aan isaga ahayn ma jiro, Noolaha, Iskiis u taagan.’” Ninkii wuxuu yiri: Aayaddee ayaad jeceshahay in adiga iyo ummaddaadu heshaan? Wuxuu yiri: “Dhammaadka suuradda Al-Baqara, mana jiro khayr adduun iyo aakhiro ah oo aanay ku jirin.”
Hadalka Alle ee ah: “Alle nafna ma saaro wax aan awooddeeda ahayn” waxaa loola jeedaa inuusan qofna ku waajibin wax ka badan awooddiisa. Tani waxay muujinaysaa naxariista iyo u roonaanta Alle kor ahaaye u hayo makhluuqaadkiisa. Aayaddani waa mid baabi’isay wixii saxaabadu ka baqeen ee ku jiray hadalka Alle: “Haddii aad muujisaan waxa naftiinna ku jira ama aad qarisaan, Alle wuu idin xisaabin doonaa” (Al-Baqara, 2:284). Macnuhu waa: inkastoo Alle xisaabinayo oo wax weydiinayo, haddana ma cadaabayo wax aanu qofku iska celin karin.
Waxyaabaha qofku iska celin karin, sida waswaaska nafta iyo hadalka nafteeda ku dhex jira, qofka laguma waajibiyo. In qofku necbaado waswaaska xun waxay ka mid tahay iimaanka.
“Waxay leedahay wixii ay kasbatay” waxaa loola jeedaa khayrka ay samaysay; “dusheedana waxaa ah wixii ay kasbatay” waxaa loola jeedaa sharka. Taasi waxay khusaysaa camallada hoos yimaadda waajibka. Dabadeed Alle addoommadiisa ayuu ku hanuuniyey inay isaga baryaan, jawaabtana wuu u ballanqaaday. Wuxuu baray oo ku hanuuniyey inay yidhaahdaan: “Rabbiyow, ha nagu qaban haddii aannu…” taas oo ah: haddii aannu hilmaan ku dayacno waajib, ama hilmaan ku samayno wax xaaraan ah; “ama aannu gefno” oo ah inaan garan weyno habka shareecada waafaqsan ee camalka loo sameeyo.
Hore ayaa loogu soo sheegay Saxiix Muslim xadiiska Abuu Hurayrah, halkaas oo Alle yiri: “Haa.” Waxa kale oo ku jira xadiiska Ibnu Cabbaas in Alle yiri: “Waan yeelay.” Ibnu Maajah wuxuu Sunankiisa, Ibnu Xibbaan-na Saxiixiisa ku weriyey xadiis uu Abuu Camr Al-Awzaaci ka werinayo Cataa’. Ibnu Maajah wuxuu werintiisa ku sheegay inuu ka werinayo Ibnu Cabbaas; At-Tabaraani iyo Ibnu Xibbaan waxayna ka weriyeen Cataa’, Cubayd bin Cumayr, Ibnu Cabbaas, kaas oo yiri: Rasuulka Alle ﷺ wuxuu yiri: “Alle wuxuu ummaddayda ka qaaday gefka, hilmaanka iyo waxa lagu qasbo.”
Dariiqyo kale ayaa laga weriyey, Axmed iyo Abuu Xaatimna waxay u arkeen inuu cillad leeyahay; Allaa og.
Ibnu Abii Xaatim wuxuu yiri: Aabbahay ayaa noo warramay, Muslim bin Ibraahiim ayaa noo warramay, Abuu Bakr Al-Hudhali ayaa noo warramay, isaga oo ka werinaya Shahr, Ummud-Dardaa’, Nabiga ﷺ, kaas oo yiri: “Alle wuxuu ummaddayda uga gudbay saddex arrimood: gefka, hilmaanka iyo khasabka.” Abuu Bakr wuxuu yiri: Arrintaas ayaan Al-Xasan u sheegay, wuxuuna yiri: “Haa, miyaadan Qur’aanka ku akhrin: ‘Rabbiyow, ha nagu qaban haddii aannu illowno ama aannu gefno’?”
“Rabbiyow, culays ha nagu saarin sidaad ugu saartay kuwii naga horreeyey” waxaa loola jeedaa: ha nagu waajibin hawlo dhib badan, xataa haddii aan awoodno inaan gudanno, sidaad ugu sharciyaysay ummadihii naga horreeyey silsiladihii iyo culaysyadii saarnaa. Nebigaaga Muxammad ﷺ, oo ah nebigii naxariista, ayaad ku soo dirtay diin toosan oo sahlan, dabacsanna, culaysyadaasna kaga qaaday shareecadiisa. Waxaa Saxiix Muslim ku sugan Abuu Hurayrah, Rasuulka Alle ﷺ, in Alle yiri: “Haa.” Xadiiska Ibnu Cabbaasna wuxuu leeyahay in Rasuulka Alle ﷺ ka weriyey Alle: “Waan yeelay.”
Dhowr dariiq ayaa laga soo weriyey xadiiska ah in Rasuulka Alle ﷺ yiri: “Waxaa la ii soo diray diinta toosan ee sahlan oo dabacsan.”
“Rabbiyow, hana nagu saarin wax aanaan awood u lahayn” waxaa loola jeedaa wax waajib ah, masiibo iyo imtixaan ah oo aynaan u adkaysan karin; hana nagu imtixaanin wax aynaan awood u lahayn. Makxuul wuxuu ku fasiray hadalka: “Rabbiyow, hana nagu saarin wax aanaan awood u lahayn” inuu yahay qurbaha iyo kacsiga. Ibnu Abii Xaatim ayaa weriyey. Alle wuxuu yiri: “Haa”; xadiis kalena wuxuu leeyahay: “Waan yeelay.”
“Na cafi” waxaa loola jeedaa: naga dhaaf wixii naga dhexeeya adiga iyo annaga oo ah gaabiska iyo siibashada aad naga ogtahay. “Noo dambi-dhaaf” waxaa loola jeedaa: naga astur wixii naga dhexeeya annaga iyo addoommadaada, hana tusin ceebahayaga iyo camalladayada xun. “Oo noo naxariiso” waxaa loola jeedaa arrimaha inoo soo socda; fadligaaga darteed ha nagu ridin dambi kale.
Sidaas darteed ayay culimadu yidhaahdeen: Dambiiluhu wuxuu u baahan yahay saddex arrimood: in Alle ka cafiyo wixii isaga iyo Alle ka dhexeeya, inuu addoommadiisa ka asturo si aanu ugu fadeexayn dhexdooda, iyo inuu ka ilaaliyo inuu galo dambi la mid ah. Hore ayaa xadiiska loogu sheegay in Alle yiri: “Haa”; xadiis kalena wuxuu leeyahay: “Waan yeelay.”
“Adigaa ah Mawlaheenna” waxaa loola jeedaa: adigaa ah Waliigeenna iyo Gargaarahayaga; adiga ayaan talo saaranay, adigaana gargaar la weydiistaa, adiga ayaana wax walba lagu tiirsadaa. Awood iyo xoogna ma lihin adiga mooyee. “Ee nooga gargaar qoomka gaalada ah” waxaa loola jeedaa kuwii diintaada diiday, midnimadaadana inkiray, rusushaadana beeniyey, cid aan adiga ahaynna caabuday, addoommadaadana kula wadaajiyey. Nooga gargaar iyaga, oo naga yeel kuwa adduun iyo aakhiraba ku dambaysta guusha.
Alle wuxuu yiri: “Haa.” Xadiiska uu Muslim ka weriyey Ibnu Cabbaasna wuxuu leeyahay: “Alle wuxuu yiri: Waan yeelay.” Ibnu Jariir wuxuu yiri: Al-Muthannaa bin Ibraahiim ayaa ii warramay, Abuu Nucaym ayaa noo warramay, Sufyaan ayaa noo warramay, isaga oo ka werinaya Abuu Isxaaq, in Mucaad, Alle ha ka raalli noqdee, markuu dhammeeyo suuraddan oo uu gaadho “Ee nooga gargaar qoomka gaalada ah” uu odhan jiray: “Aamiin.” Wakiicna wuxuu ka weriyey Sufyaan, Abuu Isxaaq, nin, Mucaad bin Jabal, inuu marka uu dhammeeyo suuradda Al-Baqara odhan jiray: “Aamiin.” Hilmaanka [silsiladda werinta halkan ayay ku dhammaanaysaa].
Tafsiirka Al-Baqawi
Hadalka Alle ee ah: “Rasuulku wuu rumeeyey” waxaa loola jeedaa inuu xaq u qiray wixii xagga Rabbigiis looga soo dejiyey, “mu’miniintuna” sidoo kale. “Dhammaantood waxay rumeeyeen Alle” waxaa loola jeedaa mid kasta oo iyaga ka mid ah; sidaas darteed ayaa falka keli ahaan loo dhigay. “Malaa’igtiisa, kutubtiisa iyo rusushiisa.” Xamzah iyo Al-Kisaa’i waxay akhriyeen “kitaabkiisa” oo keli ah, iyagoo ula jeeda Qur’aanka.
Waxa kale oo la yiri macnuhu waa jamac, inkastoo eraygu keligiis ku yimid, sida hadalka Alle: “Alle wuxuu soo diray nebiyada iyagoo bishaaraynaya oo digaya, wuxuuna la soo dejiyey kitaabka” (Al-Baqara, 2:213). Akhristayaasha kale waxay akhriyeen “kutubtiisa” oo jamac ah, sida hadalka Alle: “Malaa’igtiisa, kutubtiisa iyo rusushiisa” (An-Nisaa’, 4:136).
“Rusushiisa midna ma kala soocno” oo ah inaan qaar rumaysanno, qaarna gaaloowno, sida ay sameeyeen Yuhuudda iyo Nasaaradu. Weedha waxaa ku jira eray qarsoon oo macnihiisu yahay: waxay yidhaahdaan, “Rusushiisa midna ma kala soocno.” Yacquub wuxuu u akhriyey falka xarafka yaa ku bilaabma: “ma kala sooco,” markaas wuxuu noqonayaa war ku saabsan Rasuulka; ama macnuhu waa: dhammaantood ma kala soocaan. Wuxuu yiri “midna” halkii uu ka odhan lahaa “midkoodna,” waayo “axad” waxaa loo adeegsan karaa keli iyo jamac.
Alle wuxuu yiri: “Qof idinka mid ahi ma jiro oo isaga ka hor istaagi kara” (Al-Xaaqqah, 69:47).
“Waxayna yidhaahdeen: Waanu maqalnay” hadalkaaga, “waana adeecnay” amarkaaga. Xakiim wuxuu ka weriyey Jaabir, Alle ha ka raalli noqdee labadoodaba, in markii aayaddani soo degtay Jibriil عليه السلام ku yiri Nabiga ﷺ: “Alle si wanaagsan ayuu adiga iyo ummaddaadaba kuugu ammaanay, ee weydiiso, waana lagu siinayaa.” Markaas ayuu Nabigu baryey, isagoo Alle u tilmaamay, wuxuuna yiri: “Dambi-dhaafkaaga ayaan ku baryaynaa.” Eraygani waa mansuub oo masdar ah; macnuhu waa: “Dambi-dhaaf nagu dhaaf,” ama “Dambi-dhaafkaaga ayaan ku weydiisanaynaa, Rabbiyow.” “Xaggaagaana loo noqonayaa.”
“Alle nafna ma saaro wax aan awooddeeda ahayn.” Aayaddu sida muuqata waxay ka jawaabaysaa baahida; su’aashuna way ku qarsoon tahay, sidii iyagoo leh: “Rabbiyow, ha nagu waajibin wax aan awoodno mooyee,” dabadeedna wuxuu ugu jawaabay: “Alle nafna ma saaro wax aan awooddeeda ahayn,” taas oo ah awoodda ay leedahay. “Al-wusc” waa waxa qofku qaadi karo oo aan ku cidhiidhiyayn. Culimadu waxay ku kala aragti duwanaadeen fasirkiisa.
Ibnu Cabbaas, Cataa’ iyo inta badan mufasiriintu waxay u arkeen inuu ka dhigan yahay hadalka nafta ee lagu sheegay aayadda: “Haddii aad muujisaan waxa naftiinna ku jira ama aad qarisaan” (Al-Baqara, 2:284), sida aynu hore u sheegnay. Waxaa Ibnu Cabbaas laga weriyey inuu yiri: “Waxay si gaar ah u khusaysaa mu’miniinta; arrimaha diintooda waa loo fududeeyey, wax aanay awoodin mooyee laguma waajibin,” sida uu Alle yiri: “Alle wuxuu idiin doonayaa fudayd, dhibna idiinma doonayo” (Al-Baqara, 2:185), iyo: “Diinta dhexdeeda wax dhib ah idinma saarin” (Al-Xajj, 22:78).
Sufyaan bin Cuyaynah ayaa wax laga weydiiyey hadalka Eebbe weyne: “Alle nafna ma saaro wax aan awooddeeda ahayn.” Wuxuu yiri: “Wax aan ahayn fudaydkeeda; mana saarin wax ka badan awooddeeda.” Tani waa aragti wanaagsan, waayo “al-wusc” waa wax ka hooseeya awoodda buuxda.
Hadalka Alle ee ah: “Waxay leedahay wixii ay kasbatay” waxaa loola jeedaa naftu waxay leedahay wixii ay samaysay oo khayr ah, ajarkiisa iyo abaalmarintiisa; “dusheedana waxaa ah wixii ay kasbatay” oo shar ah, dambigiisuna dusheeda ayuu saaran yahay.
“Rabbiyow, ha nagu qaban” waxaa loola jeedaa: ha na ciqaabin. “Haddii aannu illowno” qaar waxay ku fasireen hilmaan, oo ah wax la illaawo. Al-Kalbi wuxuu yiri: Reer Banii Israa’iil markii ay hilmaamaan wax la amray ama ay gefaan, ciqaab ayaa degdeg loogu soo dedejin jiray; dembigaas dartii ayaa wax ka mid ah cuntadooda ama cabbitaankooda laga xarrimi jiray. Sidaas darteed ayaa Alle mu’miniinta amray inay weydiistaan inaan loogu qaban arrimahaas.
Waxa kale oo la yiri: “hilmaannay” waxaa loola jeedaa ka tagid, sida hadalka Alle: “Waxay illoobeen Alle, isna wuu illoobay” (At-Tawbah, 9:67).
“Ama aannu gefno.” Waxaa la yiri macnuhu waa ku talagal iyo ula kac; Carabtu waxay tidhaahdaa: “Hebel wuu gefay” iyagoo uga jeeda inuu ula kacay. Alle wuxuu yiri: “Diliddoodu waxay ahayd gef weyn” (Al-Israa’, 17:31). Cataa’ wuxuu yiri: “Haddii aannu illowno ama aannu gefno” waxaa loola jeedaa haddii aannu jaahil noqono ama ula kacno.
Inta badan culimadu waxay u arkeen in “gef” halkan loola jeedo khalad iyo jaahilnimo, waayo dambiga ula kaca ah lama dhaafo; wuxuu ku jiraa doonista Alle, halka gefka la dhaafay. Nabigu ﷺ wuxuu yiri: “Ummaddayda waxaa laga qaaday gefka, hilmaanka iyo waxa lagu qasbo.”
Hadalka Alle ee ah: “Rabbiyow, culays ha nagu saarin sidaad ugu saartay kuwii naga horreeyey” waxaa loola jeedaa: ha nagu waajibin axdi culus iyo ballan adag oo aynaan gudan karin, dabadeedna aad nagu cadaabto jebintiisa iyo dayaciddiisa. “Sidaad ugu saartay kuwii naga horreeyey” waxaa loola jeedaa Yuhuudda; ma gudan waajibaadkii, markaas ayaad ciqaabtay. Tani waa fasirka Mujaahid, Cataa’, Qataadah, As-Suddi, Al-Kalbi iyo koox kale. Waxaa daliil u ah hadalka Alle: “Oo aad qaaddeen axdigayga” (Aali-Cimraan, 3:81).
Waxaa kale oo la yiri: macnuhu waa: arrinta ha nagu adkayn, hana nagu cuslayn, sidaad ugu adkaysay kuwii naga horreeyey ee Yuhuudda. Alle wuxuu ku waajibiyey konton salaadood, wuxuu amray inay xoolahooda rubuc ka bixiyaan sakada, qofkii dharkiisa najas ku dhacdana inuu gooyo, qofkii dambi sameeyana uu subaxdii ku arko dambigiisii oo albaabkiisa ku qoran, iyo waxyaabo kale oo culays iyo xannibaad ahaa. Taasi waa fasirka Cusmaan, Cataa’, Maalik bin Anas, Abuu Cubayd iyo koox kale. Waxaa daliil u ah hadalka Alle: “Wuxuu ka qaadaa culayskooda iyo silsiladihii saarnaa” (Al-Acraaf, 7:157).
Waxa kale oo la yiri: “Al-isr” waa dambi aan toobad laga aqbalin; macnuhu waa: naga ilaali wax la mid ah. Asalka eraygu wuxuu tilmaamayaa xidhid iyo adkayn.
“Rabbiyow, hana nagu saarin wax aanaan awood u lahayn” waxaa loola jeedaa: ha nagu waajibin camallo aanaan awoodin. Waxa kale oo la yiri: waxaa loola jeedaa hadalka nafta iyo waswaaska. Waxaa laga weriyey Makxuul inuu yiri: waa kacsi xooggan. Waxaa kale oo la yiri: waa jacayl.
Muxammad bin Cabdul-Wahhaab wuxuu yiri: waa caashaq. Ibnu Jurayj wuxuu yiri: waa in qofka laga dhigo daanyeer ama doofaar. Waxa kale oo la yiri: waa cadaawayaashu inay nagu rayraystaan; ama kala-tag iyo xiriirka oo go’a. Alle ayaan ka magan galnay arrintaas.
“Na cafi” waxaa loola jeedaa: naga gudub oo naga tirtir dambiyadayada. “Noo dambi-dhaaf” waxaa loola jeedaa: dambiyadayada noo astur oo ha nagu fadeexayn. “Oo noo naxariiso,” waayo camalka ma heli karno ilaa aad ku adeecno, caasinnimadana kama tagi karno ilaa aad noo naxariisato. “Adigaa ah Mawlaheenna” waxaa loola jeedaa: Gargaarahayaga, Ilaaliyahayaga iyo Waliigeenna. “Ee nooga gargaar qoomka gaalada ah.”
Saciid bin Jubayr wuxuu Ibnu Cabbaas ka weriyey, Alle ha ka raalli noqdee labadoodaba, in markii la weydiiyey hadalka Eebbe weyne: “Dambi-dhaafkaaga ayaan ku baryaynaa, Rabbiyow,” uu yiri: Alle wuxuu yiri: “Waan idiin dhaafay.” Markii la weydiiyey: “Ha nagu qaban haddii aannu illowno ama aannu gefno,” wuxuu yiri: “Idinma qabanayo.” “Rabbiyow, culays ha nagu saarin” wuxuu yiri: “Idinma saarayo culays.” “Hana nagu saarin wax aanaan awood u lahayn” wuxuu yiri: “Idinma saarayo.”
“Na cafi” ilaa aayadda dhammaadkeeda, wuxuu yiri: “Waan idin cafiyey, waan idiin dambi-dhaafay, waan idiin naxariistay, waana idiinka gargaaray qoomka gaalada ah.” Mucaad bin Jabal markuu dhammeeyo suuradda Al-Baqara wuxuu odhan jiray: “Aamiin.”
Waxaa noo warramay Ismaaciil bin Cabdulqaahir, waxaa noo warramay Cabdulghaafir bin Muxammad, waxaa noo warramay Muxammad bin Ciisaa Al-Juluudi, waxaa noo warramay Ibraahiim bin Muxammad bin Sufyaan, waxaa noo warramay Muslim bin Al-Xajjaaj, waxaa noo warramay Abuu Bakr bin Abii Shaybah, waxaa noo warramay Abuu Usaamah, waxaa ii warramay Maalik bin Mighwal, isaga oo ka werinaya Az-Zubayr bin Cadi, Talxah bin Cali bin Masraf, Murrah, Cabdullaah, kaas oo yiri: Markii Rasuulka Alle ﷺ la qaaday habeenkii Israa’iga, waxaa la gaarsiiyey Sidratul-Muntahaa, taas oo ku taalla samada lixaad.
Halkaas ayay ku dhammaataa wixii dhulka laga soo kiciyo, waana laga qabtaa; halkaasna ayay ku dhammaataa wixii xagga sare laga soo dejiyo, waana laga qabtaa. Wuxuu yiri: “Markii Sidrada daboolay wixii daboolay” (An-Najm, 53:16)—wuxuu yiri: “Aboor dahab ah.” Wuxuu yiri: Rasuulka Alle ﷺ waxaa la siiyey saddex arrimood: salaadaha shanta ah, aayadaha gunaanadka suuradda Al-Baqara, waxaana laga dhaafay qofkii ummaddiisa ka mid ah ee aan Alle waxba la wadaajin dambiyada halaagga keena”—kuwaas oo ah dambiyada waaweyn.
Saxiix Muslim (Xadiis № 126) waxaa laga weriyey Ibnu Cabbaas in malag samada ka soo degay oo Nabiga ku yiri: “Ku bishaarayso laba nuur… Kuwani waa suuradda Al-Faatixa iyo aayadaha gunaanadka suuradda Al-Baqara.”