સૂરા બકરાની અંતિમ દુઆ

શેખ અબ્દુર્રહમાન અસ-સાદીની તફસીર

જ્યારે અલ્લાહ તઆલાની આ આયત ઉતરી: «અને તમે તમારા મનમાં જે હોય તે જાહેર કરો કે છુપાવો, અલ્લાહ તેનો હિસાબ તમારી પાસેથી લેશે» (2:284), ત્યારે મુસલમાનો માટે તે ભારે લાગી. તેમને એવું લાગ્યું કે હૃદયમાં ઊભરતી, મનમાં ટકી રહેતી કે ક્ષણિક એવી બધી જ બાબતો માટે તેમની પકડ કરવામાં આવશે. તેથી અલ્લાહે આ આયતમાં તેમને જણાવ્યું કે તે કોઈ જીવ પર તેની શક્તિની હદથી બહારનો ભાર મૂકતો નથી; એટલે કે જે બાબત તેની શક્તિમાં હોય તે જ સોંપે છે, અને તેને એવી જવાબદારી આપતો નથી જે તેના માટે મુશ્કેલ બને. અલ્લાહે કહ્યું છે: «તેણે ધર્મમાં તમારા પર કોઈ મુશ્કેલી મૂકી નથી» (22:78).

આદેશો અને પ્રતિબંધોનો મૂળ સ્વભાવ એવો નથી કે તે મન પર ભારરૂપ બને; બલ્કે તે આત્માઓનો ખોરાક, શરીરોનો ઉપચાર અને નુકસાન સામે રક્ષણ છે. અલ્લાહે બંદાઓને જે આદેશ આપ્યા છે તે દયા અને ઉપકારરૂપે આપ્યા છે. વળી, જ્યારે મુશ્કેલી થવાની શક્યતા ધરાવતાં કોઈ કારણો ઊભાં થાય, ત્યારે તે હળવાશ અને સરળતા આપે છે—કાં તો જવાબદારી જ માફ કરીને, અથવા તેનો કોઈ ભાગ હળવો કરીને; જેમ બીમાર, મુસાફર અને અન્ય લોકોને રાહત આપવામાં આવી છે.

પછી અલ્લાહે જણાવ્યું કે દરેક જીવને તેણે કરેલા સારા કાર્યનો બદલો મળશે અને તેણે કરેલા ખરાબ કાર્યનો ભાર તેના પર રહેશે. કોઈ ભાર વહન કરનાર બીજાનો ભાર વહન કરશે નહીં અને બંદાના સદ્કર્મો બીજાને નહીં મળે. સારા કાર્ય માટે «કસબ» શબ્દ વાપરવામાં આવ્યો છે, જે સૂચવે છે કે માણસને થોડા પ્રયત્નથી—અહીં સુધી કે માત્ર હૃદયના ઇરાદાથી પણ—સારા કાર્યનો લાભ મળી શકે છે. જ્યારે ખરાબ કાર્ય માટે «ઇક્તિસાબ» વપરાયો છે, જે સૂચવે છે કે માણસે ખરેખર તે કાર્ય કરવું અને તેના માટે પ્રયત્ન કરવો જરૂરી છે; ત્યાર પછી જ તે તેના નામે લખાય છે.

અલ્લાહે જણાવ્યું કે રસૂલ અને તેમની સાથેના મોમીનો ઈમાન લાવ્યા છે અને દરેક કર્મ કરનારને તેના કર્મ પ્રમાણે બદલો મળશે. માણસથી કચાશ, ભૂલ અને વિસ્મૃતિ થવાની શક્યતા રહે છે. અલ્લાહે એમ પણ જણાવ્યું કે તે આપણને માત્ર એટલી જ જવાબદારી આપે છે જેટલી આપણે ઉઠાવી શકીએ. તેથી તેણે મોમીનોની આ દુઆનો ઉલ્લેખ કર્યો છે.

નબી ﷺ એ જણાવ્યું છે કે અલ્લાહે આ દુઆના જવાબમાં કહ્યું: «મેં સ્વીકારી.»

«હે અમારા પાલનહાર! જો અમે ભૂલી જઈએ અથવા ભૂલ કરીએ તો અમને પકડશો નહીં.» આ બંનેમાં ફરક એ છે કે વિસ્મૃતિ એટલે હૃદયમાંથી સોંપેલી વાતનું ધ્યાન જતું રહે અને તેથી તે ભૂલીને છૂટી જાય; જ્યારે ભૂલ એટલે માણસ કોઈ એવી બાબત કરવાનો ઇરાદો કરે જે કરવી તેને માન્ય હોય, પરંતુ તેનું કાર્ય એવી રીતે થઈ જાય જે માન્ય ન હોય. અલ્લાહે આ ઉમ્મત પર પોતાની દયા અને ઉપકારથી આવી ભૂલ તથા વિસ્મૃતિને માફ કરી છે.

તેથી કોઈએ ગેરકાયદેસર રીતે મેળવેલા કે નાપાક કપડામાં નમાઝ પઢી, અથવા શરીર પરની નાપાકી ભૂલી ગયો, અથવા નમાઝમાં ભૂલીને વાત કરી, કે રોજો તોડનારી બાબત અજાણતાં કરી, કે ઇહરામની એવી મનાઈ કરેલી બાબત ભૂલીને કરી જેમાં કંઈ નષ્ટ થતું ન હોય—તો તેને માફ કરવામાં આવશે. એ જ રીતે, ભૂલીને કસમમાં મનાઈ કરેલી બાબત કરી બેસે તો તેની કસમ તૂટતી નથી. જો કોઈ ભૂલથી કોઈનો જીવ કે માલ નષ્ટ કરે, તો તેના પર પાપ નથી; જોકે નષ્ટ કર્યાનું વળતર તો લાગુ પડે છે. જ્યાં બિસ્મિલ્લાહ કહેવું જરૂરી હોય ત્યાં કોઈ માણસ ભૂલીને તે ન કહે, તો પણ તેને નુકસાન નહીં થાય.

«હે અમારા પાલનહાર! અમારા પર એવો ભારે બોજ ન મૂકજે, જેવો તેં અમારા પહેલાંના લોકો પર મૂક્યો હતો.» એટલે કે, મુશ્કેલ જવાબદારીઓનો બોજ. અલ્લાહે આ ઉમ્મતને અગાઉની ઉમ્મતોની સરખામણીએ પવિત્રતા અને ઇબાદતની કેટલીક જવાબદારીઓમાં ખરેખર રાહત આપી છે.

«હે અમારા પાલનહાર! અમારા પર એવો બોજ ન મૂકજે જે ઉઠાવવાની અમારી શક્તિ નથી.» અલ્લાહે આ પણ સ્વીકાર્યું છે, અને તેના માટે જ બધી પ્રશંસા છે.

«અમને માફ કર, અમને ક્ષમા કર અને અમારા પર દયા કર.» માફી અને ક્ષમા દ્વારા મુશ્કેલીઓ તથા અનિષ્ટો દૂર થાય છે, જ્યારે દયા દ્વારા બાબતો સુધરે છે.

«તું જ અમારો મૌલા છે»—અર્થાત્, તું અમારો પાલનહાર, માલિક અને ઉપાસ્ય છે. અમને અસ્તિત્વ આપ્યું અને ઉછેર્યા ત્યારથી તારી વફાદારી અને સંભાળ સતત અમારી સાથે રહી છે. દરેક ક્ષણે તારી બક્ષિશો અમારી પર વરસતી રહી છે. ત્યારબાદ તેં અમને ઇસ્લામની મહાન ભેટ અને વિશાળ ઉપહાર આપ્યો, જેના અનુસંધાને બધી બક્ષિશો આવે છે.

તેથી અમે તને, હે અમારા પાલનહાર અને મૌલા, તારી બક્ષિશ પૂર્ણ કરવા વિનંતી કરીએ છીએ: કાફિર લોકો સામે અમને વિજય આપ—એવા લોકો સામે જેમણે તારો અને તારા રસૂલોનો ઇનકાર કર્યો, તારા ધર્મના અનુયાયીઓનો વિરોધ કર્યો અને તારા આદેશને ફગાવી દીધો. દલીલ અને સ્પષ્ટીકરણથી, તલવાર અને ભાલાથી અમને તેમના પર વિજય આપ; અમને ધરતીમાં સત્તા આપ, તેમને નિરાશ કર અને અમને એવો ઈમાન તથા સદ્કર્મો અતા કર જેના દ્વારા વિજય મળે. તમામ પ્રશંસા અલ્લાહ, સમગ્ર સૃષ્ટિના પાલનહારને જ છે.

અલ્લાહની મદદ અને તૌફીકથી સૂરા અલ્-બકરાનું તફસીર પૂર્ણ થયું. અલ્લાહ મુહંમદ પર આશીર્વાદ અને સલામ મોકલે.

અલ્લાહ તઆલા રસૂલ અને તેમની સાથેના મોમીનોના ઈમાન, તેમની આજ્ઞાપાલન અને તેમની સાથે માફી માગવાની વાત જણાવે છે. તે કહે છે કે તેઓ અલ્લાહ, તેના ફરિશ્તાઓ, તેની કિતાબો અને તેના રસૂલો પર ઈમાન લાવ્યા. આમાં અલ્લાહે પોતાના વિશે જે કંઈ જણાવ્યું અને તેના રસૂલોએ તેના ગુણો તથા મહાનતાના લક્ષણો વિશે જે કંઈ જણાવ્યું છે, તે બધામાં—સંક્ષેપમાં અને વિગતવાર—ઈમાનનો સમાવેશ થાય છે. તેમજ અલ્લાહને કોઈની સમાનતા આપવાથી, તેના ગુણોનો ઇનકાર કરવાથી અને દરેક ખામીના ગુણથી પવિત્ર માનવાનો પણ તેમાં સમાવેશ થાય છે.

તેમાં ધર્મગ્રંથોમાં નામ લઈને કે સામાન્ય રીતે જણાવેલા ફરિશ્તાઓ પર, અને તમામ રસૂલો તથા કિતાબો પર ઈમાનનો પણ સમાવેશ થાય છે—એટલે કે રસૂલોએ જણાવેલી અને કિતાબોમાં આવેલી તમામ વાતો, આદેશો તથા પ્રતિબંધો પર ઈમાન. તેઓ રસૂલો પૈકી કોઈ વચ્ચે ભેદ કરતા નથી; કારણ કે તેઓ અલ્લાહ અને તેના બંદાઓ વચ્ચેના માધ્યમ છે. તેમનામાંથી કોઈ એકનો ઇનકાર કરવો એ બધાનો, બલ્કે અલ્લાહનો ઇનકાર કરવા સમાન છે.

«અને તેઓએ કહ્યું: અમે સાંભળ્યું»—તેં અમને જે આદેશ આપ્યો અને જેનાથી રોક્યા તે અમે સાંભળ્યું. «અને અમે આજ્ઞાપાલન કર્યું»—અમે તારા આદેશનું પાલન કર્યું. તેઓ એવા નહોતા કે «અમે સાંભળ્યું અને અવજ્ઞા કરી» એમ કહે. બંદાથી અલ્લાહના હકોમાં કચાશ થવી અનિવાર્ય છે, અને તેને સતત અલ્લાહની ક્ષમાની જરૂર રહે છે; તેથી તેઓએ કહ્યું: «તારી માફી માગીએ છીએ»—અમારી કચાશ અને પાપોને માફ કરવા તથા અમારા દોષો ભૂંસી નાખવા અમે તારી પાસે માગીએ છીએ.

«અને તારી જ તરફ પાછા ફરવાનું છે»—સૃષ્ટિના તમામ જીવો તારી પાસે પાછા ફરશે અને તું તેમના સારા તથા ખરાબ કર્મો પ્રમાણે તેમને બદલો આપીશ.

ઇમામ ઇબ્ન કસીરની તફસીર

આ બે મહાન આયતોના ફઝીલત વિશે આવેલા હદીસોનો ઉલ્લેખ—અલ્લાહ આપણને તેમનાથી લાભ આપે.

પહેલી હદીસ: અલ્-બુખારીએ કહ્યું: અમને મુહંમદ ઇબ્ન કથિરએ હદીસ સંભળાવી; અમને શુઅબાએ સુલૈમાન પાસેથી, તેમણે ઇબ્રાહીમ પાસેથી, તેમણે અબ્દુર્રહમાન પાસેથી અને તેમણે અબૂ મસઊદ પાસેથી રિવાયત કરી કે નબી ﷺ એ કહ્યું: «જે આ બે આયતો પઢે...» અલ્-બુખારીએ એમ પણ કહ્યું: અમને અબૂ નુઐમે હદીસ સંભળાવી; અમને સુફ્યાનએ મન્સૂર પાસેથી, તેમણે ઇબ્રાહીમ પાસેથી, તેમણે અબ્દુર્રહમાન ઇબ્ન યઝીદ પાસેથી અને તેમણે અબૂ મસઊદ પાસેથી રિવાયત કરી કે અલ્લાહના રસૂલ ﷺ એ કહ્યું: «જે વ્યક્તિ રાત્રે સૂરા અલ્-બકરાની છેલ્લી બે આયતો પઢે, તે તેના માટે પૂરતી થશે.» બાકીના હદીસ-સંગ્રહકારોએ પણ સુલૈમાન ઇબ્ન મિહરાન અલ્-અઅમશના માર્ગે આ જ સનદ સાથે આવી જ રિવાયત કરી છે.

આ હદીસ સહિહૈનમાં સુફ્યાન અસ્-સૌરીના માર્ગે, મન્સૂર પાસેથી, ઇબ્રાહીમ પાસેથી, અબ્દુર્રહમાન પાસેથી અને અબૂ મસઊદ પાસેથી પણ છે. સહિહૈનમાં અબ્દુર્રહમાન પાસેથી, અલ્કમાથી અને અબૂ મસઊદ પાસેથી પણ આ હદીસ આવેલી છે. અબ્દુર્રહમાન કહે છે: પછી મારી મુલાકાત અબૂ મસઊદ સાથે થઈ, તો તેમણે મને આ હદીસ સંભળાવી. અહમદ ઇબ્ન હનબલે પણ આ જ રીતે રિવાયત કરી: અમને યહ્યા ઇબ્ન આદમે હદીસ સંભળાવી; અમને શરીકે આસિમ પાસેથી, તેમણે મુસય્યબ ઇબ્ન રાફિઅ પાસેથી, તેમણે અલ્કમા પાસેથી અને તેમણે અબૂ મસઊદ પાસેથી રિવાયત કરી કે નબી ﷺ એ કહ્યું: «જે વ્યક્તિ પોતાની રાત્રે સૂરા અલ્-બકરાની છેલ્લી બે આયતો પઢે, તે તેના માટે પૂરતી થશે.»

બીજી હદીસ: ઇમામ અહમદે કહ્યું: અમને હુસૈને હદીસ સંભળાવી; અમને શૈબાને મન્સૂર પાસેથી, તેમણે રિબઈ પાસેથી, તેમણે ખરશા ઇબ્ન અલ્-હુર્ર પાસેથી, તેમણે અલ્-મઅરુર ઇબ્ન સુવૈદ પાસેથી અને તેમણે અબૂ ઝર્ર પાસેથી રિવાયત કરી કે અલ્લાહના રસૂલ ﷺ એ કહ્યું: «મને અર્શની નીચેના ખજાનામાંથી સૂરા અલ્-બકરાની અંતિમ આયતો આપવામાં આવી છે. મારા પહેલાં કોઈ નબીને તે આપવામાં આવી નહોતી.» ઇબ્ન મર્દવયહે પણ અલ્-અશજઈની હદીસથી, સુફ્યાનથી, મન્સૂરથી, રિબઈથી અને ઝૈદ ઇબ્ન ઝબયાનથી, તેમણે અબૂ ઝર્રથી રિવાયત કરી છે કે અલ્લાહના રસૂલ ﷺ એ કહ્યું: «મને અર્શની નીચેના ખજાનામાંથી સૂરા અલ્-બકરાની અંતિમ આયતો આપવામાં આવી છે.»

ત્રીજી હદીસ: મુસ્લિમે કહ્યું: અમને અબૂ બક્ર ઇબ્ન અબી શૈબાએ હદીસ સંભળાવી; અમને અબૂ ઉસામાએ હદીસ સંભળાવી; અમને માલિક ઇબ્ન મિગવલે હદીસ સંભળાવી. (હા) અમને ઇબ્ન નુમૈર અને ઝુહૈર ઇબ્ન હરબ—બંનેએ અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન નુમૈર મારફતે હદીસ સંભળાવી; તેમના શબ્દો લગભગ સરખા છે. ઇબ્ન નુમૈરે કહ્યું: અમને મારા પિતાએ હદીસ સંભળાવી; અમને માલિક ઇબ્ન મિગવલે અઝ્-ઝુબૈર ઇબ્ન અદી પાસેથી, તેમણે તલ્હા પાસેથી, તેમણે મુર્રા પાસેથી અને તેમણે અબ્દુલ્લાહ પાસેથી રિવાયત કરી કે જ્યારે રસૂલુલ્લાહ ﷺ ને ઇસ્રા કરાવવામાં આવ્યો, ત્યારે તેમને સિદરતુલ્-મુન્તહા સુધી લઈ જવામાં આવ્યા. તે છઠ્ઠા આકાશમાં છે.

ધરતી પરથી ઉપર લઈ જવાતી દરેક વસ્તુ ત્યાં સુધી પહોંચે છે અને ત્યાંથી લઈ લેવામાં આવે છે; અને ઉપરથી નીચે ઉતારવામાં આવતી દરેક વસ્તુ ત્યાં સુધી પહોંચે છે અને ત્યાંથી લઈ લેવામાં આવે છે. અલ્લાહના આ વચન «જ્યારે સિદરાને ઢાંકી લેતી હતી તે ઢાંકી લેતી હતી» (53:16) વિશે તેમણે કહ્યું: «સોનાના પતંગિયાં.» તેમણે કહ્યું: રસૂલુલ્લાહ ﷺ ને ત્રણ વસ્તુઓ આપવામાં આવી: પાંચ નમાઝો, સૂરા અલ્-બકરાની અંતિમ આયતો, અને તેમની ઉમ્મતમાંથી અલ્લાહ સાથે કોઈને ભાગીદાર ન ઠેરવનારને વિનાશકારી મોટા પાપોની માફી.

ચોથી હદીસ: અહમદે કહ્યું: અમને ઇસ્હાક ઇબ્ન ઇબ્રાહીમ અર્-રાઝીએ હદીસ સંભળાવી; અમને સલમા ઇબ્ન ફઝલે હદીસ સંભળાવી; મને મુહંમદ ઇબ્ન ઇસ્હાકે યઝીદ ઇબ્ન અબી હબીબ પાસેથી, તેમણે મરથદ ઇબ્ન અબ્દુલ્લાહ અલ્-યઝની પાસેથી અને તેમણે ઉકબા ઇબ્ન આમિર અલ્-જુહની પાસેથી રિવાયત કરી કે અલ્લાહના રસૂલ ﷺ એ મને કહ્યું: «સૂરા અલ્-બકરાની છેલ્લી બે આયતો પઢ; મને તે અર્શની નીચેથી આપવામાં આવી છે.» આ સનદ સારી છે, જોકે તેમણે તેને પોતાના ગ્રંથોમાં નોંધેલી નથી.

પાંચમી હદીસ: ઇબ્ન મર્દવયહે કહ્યું: અમને અહમદ ઇબ્ન કામિલે હદીસ સંભળાવી; અમને ઇબ્રાહીમ ઇબ્ન ઇસ્હાક અલ્-હરબીએ હદીસ સંભળાવી; અમને મુસદ્દદે હદીસ સંભળાવી; અમને અબૂ અવાનાએ અબૂ માલિક પાસેથી, તેમણે રિબઈ પાસેથી અને તેમણે હુઝૈફા પાસેથી રિવાયત કરી કે અલ્લાહના રસૂલ ﷺ એ કહ્યું: «અમને લોકો કરતાં ત્રણ બાબતોમાં વિશેષતા આપવામાં આવી છે: મને આ આયતો અર્શની નીચેના ખજાનાના ભંડારમાંથી, સૂરા અલ્-બકરાની અંતિમ આયતો આપવામાં આવી છે. મારા પહેલાં કોઈને તે આપવામાં આવી નહોતી અને મારા પછી કોઈને આપવામાં આવશે નહીં.» પછી તેમણે નુઐમ ઇબ્ન અબી હિન્દની હદીસથી, રિબઈ પાસેથી અને હુઝૈફાથી આ જ અર્થની રિવાયત કરી.

છઠ્ઠી હદીસ: ઇબ્ન મર્દવયહે કહ્યું: અમને અબ્દુલબાકી ઇબ્ન નાફેઅે હદીસ સંભળાવી; અમને ઇસ્માઈલ ઇબ્ન ફઝલે હદીસ સંભળાવી; અમને મુહંમદ ઇબ્ન હાતિમ ઇબ્ન બઝીઅે હદીસ સંભળાવી; અમને જઅફર ઇબ્ન ઔને માલિક ઇબ્ન મિગવલ પાસેથી, તેમણે અબૂ ઇસ્હાક પાસેથી, તેમણે અલ્-હારિસ પાસેથી અને તેમણે અલી પાસેથી રિવાયત કરી કે તેમણે કહ્યું: «મને નથી લાગતું કે કોઈ એવો માણસ જે ઇસ્લામને સમજે છે, તે સૂરા અલ્-બકરાની અંતિમ આયતો પઢ્યા વિના સૂઈ જાય; કારણ કે આ તો એવો ખજાનો છે જે તમારા નબી ﷺ ને અર્શની નીચેથી આપવામાં આવ્યો છે.»

વકીઅે પણ ઇઝરાઈલ પાસેથી, તેમણે અબૂ ઇસ્હાક પાસેથી, તેમણે ઉમૈર ઇબ્ન અમ્ર અલ્-ખારફી પાસેથી અને તેમણે અલી પાસેથી રિવાયત કરી કે તેમણે કહ્યું: «મને નથી લાગતું કે કોઈ સમજદાર માણસ—જેના સુધી ઇસ્લામ પહોંચ્યો હોય—આયતુલ્-કુર્સી અને સૂરા અલ્-બકરાની અંતિમ આયતો પઢ્યા વિના સૂઈ જાય; કારણ કે તે અર્શની નીચેનાં ખજાનામાંથી છે.»

સાતમી હદીસ: અબૂ ઈસા અત્-તિર્મિઝીએ કહ્યું: અમને બન્દારે હદીસ સંભળાવી; અમને અબ્દુર્રહમાન ઇબ્ન મહદીએ હદીસ સંભળાવી; અમને હમ્માદ ઇબ્ન સલમાએ અશઅથ ઇબ્ન અબ્દુર્રહમાન અલ્-જરમી પાસેથી, તેમણે અબૂ કુલાબા પાસેથી, તેમણે અબૂ અલ્-અશઅથ અસ્-સનઆની પાસેથી, તેમણે નુમાન ઇબ્ન બશીર પાસેથી અને તેમણે નબી ﷺ પાસેથી રિવાયત કરી કે તેમણે કહ્યું: «આકાશો અને ધરતીની રચના કરતાં બે હજાર વર્ષ પહેલાં અલ્લાહે એક કિતાબ લખી હતી. તેમાંથી બે આયતો ઉતારી, જેના દ્વારા તેણે સૂરા અલ્-બકરાને પૂર્ણ કરી. જો કોઈ ઘરમાં ત્રણ રાત સુધી આ આયતો પઢવામાં આવે, તો શૈતાન તેની નજીક આવતો નથી.» પછી તેમણે કહ્યું: આ હદીસ ગરીબ છે.

અલ્-હાકિમે પોતાની મુસ્તદ્રકમાં હમ્માદ ઇબ્ન સલમા પાસેથી આ જ હદીસ રિવાયત કરી અને કહ્યું: તેની સનદ મુસ્લિમની શરત મુજબ સહિહ છે, છતાં બુખારી અને મુસ્લિમે તેને નોંધેલી નથી.

આઠમી હદીસ: ઇબ્ન મર્દવયહે કહ્યું: અમને અબ્દુર્રહમાન ઇબ્ન મુહંમદ ઇબ્ન મદીહને હદીસ સંભળાવી; અમને હસન ઇબ્ન જહમે હદીસ સંભળાવી; અમને ઇસ્માઈલ ઇબ્ન અમ્રએ હદીસ સંભળાવી; અમને ઇબ્ન અબી મરયમે હદીસ સંભળાવી; મને યુસુફ ઇબ્ન અબી અલ્-હજ્જાજે સઈદ પાસેથી અને તેમણે ઇબ્ન અબ્બાસ પાસેથી રિવાયત કરી કે જ્યારે રસૂલુલ્લાહ ﷺ સૂરા અલ્-બકરાની છેલ્લી આયત અને આયતુલ્-કુર્સી પઢતા, ત્યારે હસતા અને કહેતા: «આ બન્ને રહમાનના અર્શની નીચેનાં ખજાનામાંથી છે.»

અને જ્યારે તેઓ «જે ખરાબ કાર્ય કરશે તેને તેનો બદલો મળશે» (4:123) અને «માણસને તે જ મળશે જેના માટે તેણે પ્રયત્ન કર્યો છે, અને તેનો પ્રયત્ન જલદી બતાવવામાં આવશે; પછી તેને પૂરો બદલો આપવામાં આવશે» (53:39–41) પઢતા, ત્યારે «અમે અલ્લાહના છીએ અને તેની જ તરફ પાછા ફરનારા છીએ» એમ કહેતા અને વિનમ્ર બની જતા.

નવમી હદીસ: ઇબ્ન મર્દવયહે કહ્યું: અમને અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન મુહંમદ ઇબ્ન કૂફીએ હદીસ સંભળાવી; અમને અહમદ ઇબ્ન યહ્યા ઇબ્ન હમઝાએ હદીસ સંભળાવી; અમને મુહંમદ ઇબ્ન બક્રએ હદીસ સંભળાવી; અમને મક્કી ઇબ્ન ઇબ્રાહીમે હદીસ સંભળાવી; અમને અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન અબી હમીદે અબૂ મલીહ પાસેથી અને તેમણે મઅકિલ ઇબ્ન યસાર પાસેથી રિવાયત કરી કે અલ્લાહના રસૂલ ﷺ એ કહ્યું: «મને ફાતિહા અને સૂરા અલ્-બકરાની અંતિમ આયતો અર્શની નીચેથી આપવામાં આવી છે; અને મુફસ્સલ સૂરાઓ વધારાની ભેટ છે.»

દસમી હદીસનો ઉલ્લેખ સૂરા અલ્-ફાતિહાની ફઝીલત વિશે પહેલાં થઈ ચૂક્યો છે. અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન ઈસા ઇબ્ન અબ્દુર્રહમાન ઇબ્ન અબી લૈલાની રિવાયત છે, તેમણે સઈદ ઇબ્ન જુબૈર પાસેથી અને તેમણે ઇબ્ન અબ્બાસ પાસેથી રિવાયત કરી કે એક વખત રસૂલુલ્લાહ ﷺ પાસે જિબ્રાઈલ હતા ત્યારે તેમને ઉપરથી એક અવાજ સંભળાયો. જિબ્રાઈલે આકાશ તરફ નજર ઉઠાવી અને કહ્યું: «આકાશનો એક દરવાજો ખોલવામાં આવ્યો છે; આ પહેલાં ક્યારેય ખોલવામાં આવ્યો નહોતો.» પછી તેમાંથી એક ફરિશ્તો નીચે ઉતર્યો અને નબી ﷺ પાસે આવ્યો.

તેણે કહ્યું: «બે નૂરોની ખુશખબર સ્વીકારો, જે તમને આપવામાં આવ્યા છે અને તમારા પહેલાં કોઈ નબીને આપવામાં આવ્યા નહોતા: ફાતિહતુલ્-કિતાબ અને સૂરા અલ્-બકરાની અંતિમ આયતો. તેમાંથી તમે જે અક્ષર પઢશો, તે તમને આપવામાં આવશે.» આ હદીસ મુસ્લિમ અને નસાઈએ રિવાયત કરી છે; આ નસાઈના શબ્દો છે.

અલ્લાહના વચન «રસૂલ પોતાના પાલનહાર તરફથી તેના પર જે ઉતારવામાં આવ્યું તેમાં ઈમાન લાવ્યા»નો અર્થ એ છે કે તે રસૂલ ﷺ ના ઈમાન વિશે જાણ કરે છે. ઇબ્ન જરીરે કહ્યું: અમને બિશ્રે હદીસ સંભળાવી; અમને યઝીદે હદીસ સંભળાવી; અમને સઈદે કતાદાથી રિવાયત કરી કે તેમણે કહ્યું: અમને જણાવવામાં આવ્યું છે કે આ આયત ઉતરી ત્યારે અલ્લાહના રસૂલ ﷺ એ કહ્યું: «તેના માટે ઈમાન લાવવું યોગ્ય જ છે.»

અલ્-હાકિમે પોતાની મુસ્તદ્રકમાં રિવાયત કરી: અમને અબૂ નઝ્ર અલ્-ફકીહે હદીસ સંભળાવી; અમને મઆઝ ઇબ્ન નજદહ અલ્-કુરશીએ હદીસ સંભળાવી; અમને ખલ્લાદ ઇબ્ન યહ્યાએ હદીસ સંભળાવી; અમને અબૂ અકીલે યહ્યા ઇબ્ન અબી કથિર પાસેથી અને તેમણે અનસ ઇબ્ન માલિક પાસેથી રિવાયત કરી કે આ આયત «રસૂલ પોતાના પાલનહાર તરફથી તેના પર જે ઉતારવામાં આવ્યું તેમાં ઈમાન લાવ્યા» નબી ﷺ પર ઉતરી, ત્યારે નબી ﷺ એ કહ્યું: «તેના માટે ઈમાન લાવવું યોગ્ય જ છે.» પછી અલ્-હાકિમે કહ્યું: તેની સનદ સહિહ છે, છતાં બુખારી અને મુસ્લિમે તેને નોંધેલી નથી.

«અને મોમીનો પણ»—આ શબ્દ «રસૂલ» સાથે જોડાયેલો છે. પછી અલ્લાહે બધાના વિશે કહ્યું: «દરેક અલ્લાહ, તેના ફરિશ્તાઓ, તેની કિતાબો અને તેના રસૂલો પર ઈમાન લાવ્યો; અમે તેના રસૂલો પૈકી કોઈ વચ્ચે ભેદ કરતા નથી.» મોમીનો ઈમાન રાખે છે કે અલ્લાહ એકમાત્ર, અદ્વિતીય અને નિર્ભરતા વિનાનો છે; તેના સિવાય કોઈ પૂજ્ય નથી અને તેના સિવાય કોઈ પાલનહાર નથી. તેઓ અલ્લાહના મોકલેલા તમામ નબીઓ, રસૂલો અને આકાશમાંથી ઉતારેલી કિતાબોને સાચાં માને છે.

તેઓ તેમનામાંથી કોઈ વચ્ચે ભેદ કરતા નથી—કેટલાકને માને અને કેટલાકનો ઇનકાર કરતા નથી. તેમના મતે બધા સત્યવાદી, સદાચારી, સીધા માર્ગે ચાલનારા અને ભલાઈના માર્ગે માર્ગદર્શન આપનારા હતા. અલ્લાહની આજ્ઞાથી તેમાંના કેટલાકની શરિયત બીજા કેટલાકની શરિયતને રદ કરતી હતી, ત્યાં સુધી કે મુહંમદ ﷺ—નબીઓ અને રસૂલોની અંતિમ કડી—ની શરિયતે અગાઉની બધી શરિયતોને રદ કરી. કિયામત તેમની શરિયત પર જ આવશે અને તેમની ઉમ્મતનો એક જૂથ હંમેશાં સત્ય પર પ્રબળ રહેશે.

«અને તેઓએ કહ્યું: અમે સાંભળ્યું અને આજ્ઞાપાલન કર્યું»—અર્થાત્, હે અમારા પાલનહાર, અમે તારો વચન સાંભળ્યો, સમજ્યો અને તેના અનુસાર અમલ કર્યો; તેના હુકમનું પાલન કર્યું.

«તારી માફી માગીએ છીએ, હે અમારા પાલનહાર!»—ક્ષમા, દયા અને કૃપા માગવાની દુઆ છે. ઇબ્ન અબી હાતિમે કહ્યું: અમને અલી ઇબ્ન હર્બ અલ્-મૌસિલીએ હદીસ સંભળાવી; અમને ઇબ્ન ફુઝૈલે અતા ઇબ્ન સાઇબ પાસેથી, તેમણે સઈદ ઇબ્ન જુબૈર પાસેથી અને તેમણે ઇબ્ન અબ્બાસ પાસેથી આ આયત «રસૂલ પોતાના પાલનહાર તરફથી તેના પર જે ઉતારવામાં આવ્યું તેમાં ઈમાન લાવ્યા અને મોમીનો પણ»થી «તારી માફી માગીએ છીએ, હે અમારા પાલનહાર» સુધીના અર્થ વિશે રિવાયત કરી. તેમણે કહ્યું: અલ્લાહે કહ્યું: «મેં તમને માફ કર્યા.» «અને તારી જ તરફ પાછા ફરવાનું છે» એટલે હિસાબના દિવસે તારી જ તરફ વળવાનું અને પાછા જવાનું છે.

ઇબ્ન જરીરે કહ્યું: અમને ઇબ્ન હુમૈદે હદીસ સંભળાવી; અમને જરીરે બયાન પાસેથી અને તેમણે હકીકથી, તેમણે જાબિર પાસેથી રિવાયત કરી કે જ્યારે આ આયત રસૂલુલ્લાહ ﷺ પર ઉતરી—«રસૂલ પોતાના પાલનહાર તરફથી તેના પર જે ઉતારવામાં આવ્યું તેમાં ઈમાન લાવ્યા અને મોમીનો પણ; દરેક અલ્લાહ, તેના ફરિશ્તાઓ, તેની કિતાબો અને તેના રસૂલો પર ઈમાન લાવ્યો. અમે તેના રસૂલો પૈકી કોઈ વચ્ચે ભેદ કરતા નથી. અને તેમણે કહ્યું: અમે સાંભળ્યું અને આજ્ઞાપાલન કર્યું; તારી માફી માગીએ છીએ, હે અમારા પાલનહાર, અને તારી જ તરફ પાછા ફરવાનું છે»—ત્યારે જિબ્રાઈલે કહ્યું: «અલ્લાહે તમારા અને તમારી ઉમ્મતના વખાણ ખૂબ જ સુંદર રીતે કર્યા છે, તેથી તમે માગો, તમને આપવામાં આવશે.»

ત્યારે નબી ﷺ એ અંત સુધીની આ આયત માગી: «અલ્લાહ કોઈ જીવ પર તેની શક્તિ કરતાં વધારે ભાર મૂકતો નથી...»

અગિયારમી હદીસ: અબૂ મુહંમદ અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન અબ્દુર્રહમાન અદ્-દારિમીએ પોતાની મુસ્નદમાં કહ્યું: અમને અબૂ અલ્-મુગીરાએ હદીસ સંભળાવી; અમને સફવાને હદીસ સંભળાવી; અમને ઐફઅ ઇબ્ન અબ્દુલ્લાહ અલ્-કલાઈએ કહ્યું: એક માણસે પૂછ્યું: «હે અલ્લાહના રસૂલ, અલ્લાહની કિતાબમાં સૌથી મહાન આયત કઈ છે?» તેમણે કહ્યું: «આયતુલ્-કુર્સી: અલ્લાહ, તેના સિવાય કોઈ પૂજ્ય નથી; તે સદાય જીવંત અને સર્વને સંભાળનાર છે.» તેણે પૂછ્યું: «અલ્લાહની કિતાબમાંથી કઈ આયત તમે ઇચ્છો છો કે તમને અને તમારી ઉમ્મતને પ્રાપ્ત થાય?» તેમણે કહ્યું: «સૂરા અલ્-બકરાની અંતિમ આયતો; તેમાં દુનિયા અને આખિરતની કોઈ ભલાઈ એવી નથી જે તેમાં સમાવાઈ ન હોય.»

અલ્લાહના વચન «અલ્લાહ કોઈ જીવ પર તેની શક્તિ કરતાં વધારે ભાર મૂકતો નથી»નો અર્થ એ છે કે તે કોઈને તેની ક્ષમતાથી વધુ જવાબદારી સોંપતો નથી. આ અલ્લાહની પોતાની સૃષ્ટિ પ્રત્યેની કૃપા, દયા અને ઉપકાર છે. આ આયતે તે બાબતને રદ કરી અને દૂર કરી જેના કારણે સહાબીઓ ચિંતિત થયા હતા, જ્યારે અલ્લાહે કહ્યું હતું: «તમે તમારા મનમાં જે હોય તે જાહેર કરો કે છુપાવો, અલ્લાહ તેનો હિસાબ તમારી પાસેથી લેશે» (2:284). એટલે કે, અલ્લાહ હિસાબ લેશે અને પૂછપરછ કરશે, પરંતુ તે માત્ર એવી બાબત માટે સજા કરશે જેને માણસ પોતાના વશમાં રાખી શકે.

મનમાં ઊભરતા એવા વિચારો અને વાતો, જેને રોકી શકાતાં નથી, તેના માટે માણસને જવાબદાર કરવામાં નહીં આવે. ખરાબ વસવસાને નાપસંદ કરવું એ ઈમાનનો ભાગ છે.

«તેને મળશે તેણે જે કમાયું»—એટલે કે સારા કર્મોમાંથી; «અને તેના પર રહેશે તેણે જે કર્યું»—એટલે કે ખરાબ કર્મોમાંથી. આ તે કર્મો વિશે છે જે જવાબદારી હેઠળ આવે છે.

પછી અલ્લાહે પોતાના બંદાઓને તેની પાસે માગવાની રીત શીખવી. તેણે તેમને જવાબ આપવાની બાંયધરી આપી છે, જેમ કે તેણે તેમને આ રીતે કહેવાનું માર્ગદર્શન આપ્યું અને શીખવ્યું: «હે અમારા પાલનહાર! જો...» એટલે કે, જો અમે ભૂલીને કોઈ ફરજ છોડી દીધી હોય, અથવા ભૂલીને કોઈ હરામ કાર્ય કર્યું હોય; «અથવા ભૂલ કરી»—એટલે કે, તેનો ધાર્મિક યોગ્ય માર્ગ અજાણતાં ચૂકી ગયા હોઈએ.

અબૂ હુરૈરાની હદીસ સહિહ મુસ્લિમમાં અગાઉ આવી છે કે અલ્લાહે કહ્યું: «હા.» ઇબ્ન અબ્બાસની હદીસમાં પણ છે કે અલ્લાહે કહ્યું: «મેં સ્વીકારી.» ઇબ્ન માજાએ પોતાની સુનનમાં અને ઇબ્ન હિબ્બાને પોતાની સહિહમાં અબૂ અમ્ર અલ્-ઔઝાઈની હદીસથી, અતા પાસેથી રિવાયત કરી છે. ઇબ્ન માજાની રિવાયતમાં અતા, ઇબ્ન અબ્બાસથી રિવાયત કરે છે; જ્યારે તબરાની અને ઇબ્ન હિબ્બાનની રિવાયતમાં અતા, ઉબૈદ ઇબ્ન ઉમૈર પાસેથી અને તેઓ ઇબ્ન અબ્બાસ પાસેથી રિવાયત કરે છે કે અલ્લાહના રસૂલ ﷺ એ કહ્યું: «અલ્લાહે મારી ઉમ્મત પાસેથી ભૂલ, વિસ્મૃતિ અને જેના માટે તેમને મજબૂર કરવામાં આવ્યા હોય તે માફ કરી દીધું છે.»

આ હદીસ બીજા માર્ગોથી પણ રિવાયત થઈ છે, જોકે અહમદ અને અબૂ હાતિમે તેની ખામી દર્શાવી છે. અલ્લાહ વધુ જાણે છે.

ઇબ્ન અબી હાતિમે કહ્યું: અમને મારા પિતાએ હદીસ સંભળાવી; અમને મુસ્લિમ ઇબ્ન ઇબ્રાહીમે હદીસ સંભળાવી; અમને અબૂ બક્ર અલ્-હુઝલીએ શહ્ર પાસેથી, તેમણે ઉમ્મુ અદ્-દરદા પાસેથી અને તેમણે નબી ﷺ પાસેથી રિવાયત કરી કે તેમણે કહ્યું: «અલ્લાહે મારી ઉમ્મત માટે ત્રણ બાબતો માફ કરી છે: ભૂલ, વિસ્મૃતિ અને મજબૂરી.» અબૂ બક્ર કહે છે: મેં આ વાત હસનને જણાવી, તો તેમણે કહ્યું: «હા, શું તું આ વિશે કુરઆન પઢતો નથી: “હે અમારા પાલનહાર! જો અમે ભૂલી ગયા હોઈએ અથવા ભૂલ કરી હોય તો અમને પકડશો નહીં”?»

«હે અમારા પાલનહાર! અમારા પર એવો ભારે બોજ ન મૂકજે, જેવો તેં અમારા પહેલાંના લોકો પર મૂક્યો હતો.» એટલે કે, જો અમે તે ઉઠાવી શકતા હોઈએ તો પણ અમને મુશ્કેલ કર્મોની જવાબદારી ન સોંપજે. અમારા પહેલાંની ઉમ્મતો પર તેં જે બેડીઓ અને ભારે જવાબદારીઓ ઠરાવી હતી, તેવી અમારા પર ન ઠરાવજે.

તારા દયાના નબી મુહંમદ ﷺ ને જે સરળ, ઉદાર અને સીધો ધર્મ આપીને મોકલ્યા, તેમાં તેં આ ઉમ્મતને તે બોજમાંથી મુક્ત કરી છે. સહિહ મુસ્લિમમાં અબૂ હુરૈરાની રિવાયત છે કે અલ્લાહે કહ્યું: «હા.» ઇબ્ન અબ્બાસની રિવાયત પણ છે કે અલ્લાહના રસૂલે ﷺ કહ્યું: «અલ્લાહે કહ્યું: મેં સ્વીકારી.» અલ્લાહના રસૂલ ﷺ પાસેથી અનેક માર્ગે રિવાયત થયું છે કે તેમણે કહ્યું: «મને એકેશ્વરવાદી, સરળ અને ઉદાર ધર્મ સાથે મોકલવામાં આવ્યો છે.»

«હે અમારા પાલનહાર! અમારા પર એવો બોજ ન મૂકજે જે ઉઠાવવાની અમારી શક્તિ નથી.» એટલે કે જવાબદારીઓ, આફતો અને પરીક્ષાઓમાંથી એવી બાબતો ન આપજે જે સહન કરવાની અમારી ક્ષમતા નથી. મકહૂલે આ વચન વિશે કહ્યું: «પરદેશવાસ અને તીવ્ર કામેચ્છા.»

આ વાત ઇબ્ન અબી હાતિમે રિવાયત કરી છે. અલ્લાહે કહ્યું: «હા.» બીજી હદીસમાં છે: «અલ્લાહે કહ્યું: મેં સ્વીકારી.»

«અમને માફ કર»—અમારી અને તારી વચ્ચેની બાબતોમાં, જે કચાશ અને ભૂલો તું જાણે છે તે માટે. «અમને ક્ષમા કર»—અમારી અને તારા બંદાઓ વચ્ચેની બાબતોમાં, જેથી અમારી ખામીઓ અને ખરાબ કર્મો તેમના સામે જાહેર ન થાય. «અને અમારા પર દયા કર»—આગળના સમયમાં તારી તૌફીકથી અમને ફરી કોઈ પાપમાં ન પડવા દે. આ કારણે કહેવામાં આવ્યું છે કે પાપી વ્યક્તિને ત્રણ બાબતોની જરૂર હોય છે: અલ્લાહ તેની અને તેની વચ્ચેના પાપને માફ કરે; તેને બંદાઓથી છુપાવે, જેથી તેમની વચ્ચે તેની બદનામી ન થાય; અને તેને પાપથી બચાવે, જેથી તે ફરી એ જ પ્રકારના પાપમાં ન પડે.

હદીસમાં અગાઉ આવ્યું છે કે અલ્લાહે કહ્યું: «હા.» બીજી હદીસમાં છે: «અલ્લાહે કહ્યું: મેં સ્વીકારી.»

«તું જ અમારો મૌલા છે»—અર્થાત્, તું જ અમારો સંરક્ષક અને મદદગાર છે. અમે તારા પર ભરોસો રાખ્યો છે. તારી જ પાસે મદદ માગીએ છીએ અને તારા પર જ નિર્ભર છીએ. તારા વિના અમારી પાસે કોઈ શક્તિ કે બળ નથી.

«અતઃ અમને કાફિર લોકો સામે વિજય આપ»—એવા લોકો સામે જેમણે તારા ધર્મનો ઇનકાર કર્યો, તારી એકતાને નકારી, તારા નબીના સંદેશને જૂઠો ઠરાવ્યો, તારા સિવાય બીજાની બંદગી કરી અને તારી સૃષ્ટિમાંથી બીજાને તારો ભાગીદાર બનાવ્યો. તેથી અમને તેમના પર વિજય આપ અને દુનિયા તથા આખિરતમાં તેમના પર અંતિમ પરિણામ અમારા પક્ષે કર. અલ્લાહે કહ્યું: «હા.» ઇબ્ન અબ્બાસ તરફથી મુસ્લિમે રિવાયત કરેલી હદીસમાં છે: «અલ્લાહે કહ્યું: મેં સ્વીકારી.»

ઇબ્ન જરીરે કહ્યું: મને અલ્-મુથન્ના ઇબ્ન ઇબ્રાહીમે હદીસ સંભળાવી; અમને અબૂ નુઐમે હદીસ સંભળાવી; અમને સુફ્યાનએ અબૂ ઇસ્હાક પાસેથી રિવાયત કરી કે મુઆઝ (અલ્લાહ તેમનાથી રાજી થાય) જ્યારે આ સૂરા «અતઃ અમને કાફિર લોકો સામે વિજય આપ» પર પૂર્ણ કરતા, ત્યારે «આમીન» કહેતા. વકીઅે પણ સુફ્યાનથી, તેમણે અબૂ ઇસ્હાકથી અને એક વ્યક્તિ મારફતે મુઆઝ ઇબ્ન જબલથી રિવાયત કરી છે કે તેઓ જ્યારે સૂરા અલ્-બકરા પૂર્ણ કરતા ત્યારે «આમીન» કહેતા. અમે ભૂલી ગયા.

અલ-બગવીની તફસીર

અલ્લાહના વચન «રસૂલ ઈમાન લાવ્યા»નો અર્થ: તેમણે સત્ય માન્યું. «જે તેમના પાલનહાર તરફથી તેમના પર ઉતારવામાં આવ્યું, અને મોમીનો પણ; દરેક અલ્લાહ પર ઈમાન લાવ્યો»—અહીં «દરેક» એકવચનમાં છે, કારણ કે દરેક વ્યક્તિ અલગથી ઈમાન લાવ્યો છે. «અને તેના ફરિશ્તાઓ, તેની કિતાબો અને તેના રસૂલો પર.» હમઝા અને અલ્-કિસાઈએ «તેની કિતાબ» એકવચનમાં પઢ્યું છે; તેનો અર્થ કુરઆન છે.

એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે એકવચનના શબ્દથી સમૂહનો અર્થ થાય છે, જેમ કે અલ્લાહનું વચન: «પછી અલ્લાહે નબીઓને ખુશખબર આપનારા અને ચેતવનારા બનાવી મોકલ્યા અને તેમની સાથે કિતાબ ઉતારી» (2:213). અન્ય કિરાઅતમાં «તેની કિતાબો» બહુવચનમાં છે, જેમ કે અલ્લાહનું વચન: «અને તેના ફરિશ્તાઓ, તેની કિતાબો અને તેના રસૂલો» (4:136).

«અમે તેના રસૂલો પૈકી કોઈ વચ્ચે ભેદ કરતા નથી»—એટલે કે, અમે કેટલાકને માનીએ અને કેટલાકનો ઇનકાર કરતા નથી, જેમ યહૂદીઓ અને ખ્રિસ્તીઓએ કર્યું. અહીં એક શબ્દ ગર્ભિત છે; તેનો અંદાજિત અર્થ છે: તેઓ કહે છે, «અમે ભેદ કરતા નથી.» યઅકૂબે «લા યુફર્રિકુ» (لا يفرق) યા સાથે પઢ્યું છે; આ રીતે તે રસૂલ વિશેનું વિધાન બને છે, અથવા તેનો અર્થ થાય છે: બધા ભેદ કરતા નથી. અહીં «કોઈ એક વચ્ચે» એવું કહ્યું છે, «ઘણા લોકો વચ્ચે» એવું નહીં; કારણ કે «અહદ» શબ્દ એકવચન અને સમૂહ બન્ને માટે વપરાય છે.

અલ્લાહે કહ્યું છે: «તમારામાંથી કોઈ એવો નથી કે જે તેને રોકી શકે» (69:47).

«અને તેઓએ કહ્યું: અમે સાંભળ્યું»—તારો વચન; «અને આજ્ઞાપાલન કર્યું»—તારા આદેશનું. હકીમ પાસેથી, તેમણે જાબિર (અલ્લાહ તે બંનેથી રાજી થાય) પાસેથી રિવાયત કરી છે કે આ આયત ઉતરી ત્યારે જિબ્રાઈલે નબી ﷺ ને કહ્યું: «અલ્લાહે તમારા અને તમારી ઉમ્મતના વખાણ કર્યા છે; તેથી માગો, તમને આપવામાં આવશે.» પછી અલ્લાહે શીખવેલી દુઆ પ્રમાણે તેમણે માગ્યું: «તારી માફી.» આ શબ્દ માસદર તરીકે મન્સૂબ છે; તેનો અર્થ «અમને માફ કર, તારી માફી સાથે» અથવા «અમે તારી માફી માગીએ છીએ» એવો થાય છે.

«હે અમારા પાલનહાર! અને તારી જ તરફ પાછા ફરવાનું છે. અલ્લાહ કોઈ જીવ પર તેની શક્તિ કરતાં વધારે ભાર મૂકતો નથી.» આયતનો દેખીતો અર્થ એ છે કે જરૂરિયાત પૂરી કરવામાં આવશે; અહીં પ્રશ્ન ગર્ભિત છે, જાણે તેમણે કહ્યું હોય: «અમને અમારી શક્તિથી વધુ જવાબદારી ન સોંપજે» અને અલ્લાહે જવાબ આપ્યો: «અલ્લાહ કોઈ જીવ પર તેની શક્તિ કરતાં વધારે ભાર મૂકતો નથી.»

એટલે તેની ક્ષમતા. «વુસઅ» એવો શબ્દ છે જે માણસને માટે યોગ્ય અને સહન કરી શકાય તેવી બાબત દર્શાવે છે, જે તેના પર સંકડાશ ન કરે. તેના અર્થ વિશે વિદ્વાનોમાં મતભેદ છે. ઇબ્ન અબ્બાસ, અતા અને મોટા ભાગના તફસીરકારોના મત મુજબ તેનો અર્થ એ હૃદયની વાતો છે, જેનો ઉલ્લેખ અલ્લાહના વચન «તમે તમારા મનમાં જે હોય તે જાહેર કરો કે છુપાવો»માં થયો છે; જેમ આપણે અગાઉ જણાવ્યું.

ઇબ્ન અબ્બાસથી રિવાયત છે કે તેમણે કહ્યું: આ ખાસ મોમીનો વિશે છે; તેમના માટે ધર્મની બાબતો સરળ કરવામાં આવી અને તેમની ક્ષમતાથી વધુનો ભાર તેમના પર મૂકવામાં આવ્યો નહીં. અલ્લાહે કહ્યું છે: «અલ્લાહ તમારા માટે સરળતા ઇચ્છે છે, મુશ્કેલી ઇચ્છતો નથી» (2:185), અને અલ્લાહે કહ્યું: «તેણે ધર્મમાં તમારા પર કોઈ મુશ્કેલી મૂકી નથી» (22:78).

સુફ્યાન ઇબ્ન ઉયૈનાને અલ્લાહના વચન «અલ્લાહ કોઈ જીવ પર તેની શક્તિ કરતાં વધારે ભાર મૂકતો નથી» વિશે પૂછવામાં આવ્યું, તો તેમણે કહ્યું: «તેની સરળતા કરતાં વધારે નહીં; તેણે તેના પર તેની શક્તિથી વધુનો ભાર મૂક્યો નથી.» આ સારો મત છે, કારણ કે «વુસઅ» એટલે શક્તિની હદથી ઓછું.

અલ્લાહના વચન «તેને મળશે તેણે જે કમાયું»—એટલે કે, જીવને તેના સારા કર્મનો બદલો અને પુણ્ય મળશે. «અને તેના પર રહેશે તેણે જે કર્યું»—એટલે કે, ખરાબ કર્મનો ભાર તેના પર રહેશે.

«હે અમારા પાલનહાર! અમને પકડશો નહીં»—એટલે કે, અમને સજા ન આપશો. «જો અમે ભૂલી જઈએ»—કેટલાકના મત મુજબ તેનો અર્થ ભૂલી જવું, એટલે કે ધ્યાન ન રહેવું, એવો છે. અલ્-કલ્બીએ કહ્યું: બની ઇસરાઈલ જ્યારે તેમને આપવામાં આવેલા આદેશોમાંથી કંઈક ભૂલી જતા કે ભૂલ કરતા, ત્યારે તેમને તરત જ સજા મળતી; તે પાપના પ્રમાણમાં તેમના માટે કોઈ ખોરાક કે પીણું હરામ કરી દેવામાં આવતું.

તેથી અલ્લાહે મોમીનોને શીખવ્યું કે તેઓ અલ્લાહને વિનંતી કરે કે આવી બાબત માટે તેમની પકડ ન કરે. એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે અહીં «નસિયાન»નો અર્થ છોડી દેવું છે, જેમ અલ્લાહનું વચન: «તેઓએ અલ્લાહને ભૂલ્યો, તો તેણે તેમને ભૂલી દીધા» (9:67).

«અથવા અમે ભૂલ કરી»—કેટલાકે કહ્યું કે તેનો અર્થ ઇરાદાપૂર્વક કરવું છે. અરબીમાં કોઈ વ્યક્તિ ઇરાદાપૂર્વક કરે તો પણ «અખ્તઅ» શબ્દ વપરાય છે. અલ્લાહે કહ્યું છે: «ખરેખર, તેમનું સંતાનોને મારી નાખવું મોટો ગુનો છે» (17:31). અતાએ કહ્યું: «જો અમે ભૂલી ગયા હોઈએ અથવા ભૂલ કરી હોય» એટલે કે જો અમે અજ્ઞાનથી અથવા ઇરાદાપૂર્વક કર્યું હોય.

મોટા ભાગના વિદ્વાનોના મત મુજબ અહીં «અખ્તા»નો અર્થ અજ્ઞાન કે અજાણતાં થયેલી ભૂલ છે; કારણ કે ઇરાદાપૂર્વકનું પાપ માફ થતું નથી, પરંતુ તે અલ્લાહની ઇચ્છા હેઠળ છે; જ્યારે ભૂલ માફ કરવામાં આવી છે. નબી ﷺ એ કહ્યું: «મારી ઉમ્મત પાસેથી ભૂલ, વિસ્મૃતિ અને જેના માટે તેમને મજબૂર કરવામાં આવ્યા હોય તે ઉઠાવી લેવામાં આવ્યું છે.»

અલ્લાહના વચન «હે અમારા પાલનહાર! અમારા પર એવો ભારે બોજ ન મૂકજે»નો અર્થ છે: એવો ભારે કરાર અને વચન ન સોંપજે જેને અમે પાળી ન શકીએ, જેથી તેનો ભંગ કરવા અને તેને છોડવા બદલ તું અમને સજા કરે. «જેવો તેં અમારા પહેલાંના લોકો પર મૂક્યો હતો»—એટલે કે યહૂદીઓ પર; તેઓ તેને પાળી ન શક્યા, તેથી તું તેમને સજા કરી. આ મુજાહિદ, અતા, કતાદા, અસ્-સુદ્દી, અલ્-કલબી અને અન્ય અનેક વિદ્વાનોનો મત છે.

અલ્લાહનું વચન «શું તમે આ માટે મારી સાથેનો કરાર સ્વીકાર્યો?» (3:81) આ મતને સમર્થન આપે છે; અહીં «ઇસ્રી»નો અર્થ મારો કરાર છે. એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે તેનો અર્થ છે: અમારા પર બાબતને એટલી કઠિન અને કડક ન બનાવજે, જેટલી તેં પહેલાંના યહૂદીઓ પર બનાવી હતી. અલ્લાહે તેમના પર પચાસ નમાઝો ફરજ કરી હતી, ઝકાતમાં તેમની સંપત્તિનો ચોથો ભાગ આપવાનો આદેશ કર્યો હતો, કોઈના કપડાને નાપાકી લાગે તો તે ભાગ કાપી નાખવો પડતો હતો, અને કોઈ પાપ કરે તો સવારે તેનું પાપ તેના દરવાજા પર લખેલું મળતું હતું.

આ ઉપરાંત પણ તેમના પર આવી ભારે જવાબદારીઓ અને બેડીઓ હતી. ઉસ્માન, અતા, માલિક ઇબ્ન અનસ, અબૂ ઉબૈદા અને બીજા વિદ્વાનોનો આ જ અર્થ છે. અલ્લાહનું વચન «તે તેમના પરથી તેમનો બોજ અને બેડીઓ ઉતારે છે, જે તેમના પર હતી» (7:157) આ અર્થને સમર્થન આપે છે. એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે «ઇસર» એવો પાપ છે જેની તૌબા સ્વીકારાતી નથી; એટલે તેનો અર્થ છે: અમને તેવા પાપથી બચાવ.

આ શબ્દનો મૂળ અર્થ બાંધી રાખવું અને મજબૂત રીતે જકડી રાખવું છે.

અલ્લાહના વચન «હે અમારા પાલનહાર! અમારા પર એવો બોજ ન મૂકજે જે ઉઠાવવાની અમારી શક્તિ નથી»નો અર્થ છે: એવા કર્મોની જવાબદારી ન સોંપજે જે અમે કરી શકતા નથી. એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે તેનો અર્થ હૃદયની વાતો અને વસવસા છે. મકહૂલથી આ અર્થ વર્ણવાયો છે: તે તીવ્ર કામેચ્છા છે.

કહેવામાં આવ્યું છે કે તે પ્રેમ છે; મુહંમદ ઇબ્ન અબ્દુલવહ્હાબે કહ્યું: તે આસક્તિ છે. ઇબ્ન જુરૈજે કહ્યું: તે વાંદરા અને ડુક્કરનું રૂપ ધારણ કરવું છે. એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે તેનો અર્થ દુશ્મનોનો આનંદ અને શત્રુઓની ખુશી છે; અને એવું પણ કે તેનો અર્થ વિખૂટા પડવું અને સંબંધ તોડી નાખવો છે. અમે અલ્લાહની શરણ માગીએ છીએ.

«અમને માફ કર»—એટલે કે, અમારી પાસેથી પસાર થઈ જા અને અમારા પાપો ભૂંસી નાખ. «અમને ક્ષમા કર»—અમારા પાપો ઢાંકી રાખ અને અમને અપમાનિત ન કર. «અને અમારા પર દયા કર»—કારણ કે તારી આજ્ઞાપાલન વિના અમે સદ્કર્મ કરી શકતા નથી, અને તારી દયા વિના અમે અવજ્ઞા છોડી શકતા નથી.

«તું જ અમારો મૌલા છે»—અમારો મદદગાર, રક્ષક અને સંરક્ષક. «અતઃ અમને કાફિર લોકો સામે વિજય આપ.»

સઈદ ઇબ્ન જુબૈરે ઇબ્ન અબ્બાસ (અલ્લાહ તે બંનેથી રાજી થાય) પાસેથી અલ્લાહના વચન «તારી માફી, હે અમારા પાલનહાર!» વિશે રિવાયત કરી છે કે અલ્લાહે કહ્યું: «મેં તમને માફ કર્યા.» «અમને પકડશો નહીં, જો અમે ભૂલી જઈએ અથવા ભૂલ કરીએ» વિશે કહ્યું: «હું તમને પકડીશ નહીં.» «હે અમારા પાલનહાર!

અમારા પર એવો ભારે બોજ ન મૂકજે» વિશે કહ્યું: «હું તમારા પર એવો બોજ નહીં મૂકું.» «અમારા પર એવો બોજ ન મૂકજે જે ઉઠાવવાની અમારી શક્તિ નથી» વિશે કહ્યું: «હું તમારા પર તે નહીં મૂકું.» «અમને માફ કર»થી લઈને અંત સુધી વિશે કહ્યું: «મેં તમને માફ કર્યા, ક્ષમા કર્યા, તમારા પર દયા કરી અને કાફિર લોકો સામે તમને વિજય આપ્યો.» મુઆઝ ઇબ્ન જબલ જ્યારે સૂરા અલ્-બકરા પૂર્ણ કરતા, ત્યારે «આમીન» કહેતા.

અમને ઇસ્માઈલ ઇબ્ન અબ્દુલકાહિરે હદીસ સંભળાવી; મને અબ્દુલગાફિર ઇબ્ન મુહંમદે હદીસ સંભળાવી; અમને મુહંમદ ઇબ્ન ઈસા અલ્-જુલૂદીએ હદીસ સંભળાવી; અમને ઇબ્રાહીમ ઇબ્ન મુહંમદ ઇબ્ન સુફ્યાને હદીસ સંભળાવી; અમને મુસ્લિમ ઇબ્ન અલ્-હજ્જાજે હદીસ સંભળાવી; અમને અબૂ બક્ર ઇબ્ન અબી શૈબાએ હદીસ સંભળાવી; અમને અબૂ ઉસામાએ માલિક ઇબ્ન મિગવલ પાસેથી, તેમણે અઝ્-ઝુબૈર ઇબ્ન અદી પાસેથી, તેમણે તલ્હા ઇબ્ન અલી ઇબ્ન મુસ્રિફ પાસેથી, તેમણે મુર્રા પાસેથી અને તેમણે અબ્દુલ્લાહ પાસેથી રિવાયત કરી કે જ્યારે રસૂલુલ્લાહ ﷺ ને ઇસ્રા કરાવવામાં આવ્યો, ત્યારે તેમને સિદરતુલ્-મુન્તહા સુધી લઈ જવામાં આવ્યા. તે છઠ્ઠા આકાશમાં છે.

ધરતી પરથી ઉપર લઈ જવામાં આવતી દરેક વસ્તુ ત્યાં સુધી પહોંચે છે અને ત્યાંથી લઈ લેવામાં આવે છે; તથા તેની ઉપરથી નીચે ઉતારવામાં આવતી દરેક વસ્તુ ત્યાં સુધી પહોંચે છે અને ત્યાંથી લઈ લેવામાં આવે છે. અલ્લાહના વચન «જ્યારે સિદરાને ઢાંકી લેતી હતી તે ઢાંકી લેતી હતી» (53:16) વિશે તેમણે કહ્યું: «સોનાના પતંગિયાં.» તેમણે કહ્યું: રસૂલુલ્લાહ ﷺ ને ત્રણ વસ્તુઓ આપવામાં આવી: પાંચ નમાઝો, સૂરા અલ્-બકરાની અંતિમ આયતો, અને તેમની ઉમ્મતમાંથી અલ્લાહ સાથે કોઈને ભાગીદાર ન ઠેરવનારને વિનાશકારી મોટા પાપોની માફી.