Keampunan dan Pertolongan Allah

Tafsir Syeikh ‘Abd al-Rahman al-Sa‘di

Apabila turun firman Allah Taala, “Dan jika kamu menzahirkan apa yang ada dalam diri kamu atau kamu menyembunyikannya, Allah akan menghitungnya terhadap kamu” (al-Baqarah, 2:284), perkara itu terasa berat bagi kaum Muslimin. Mereka menyangka bahawa segala perkara yang timbul dalam hati—sama ada yang menetap, yang datang kemudian, dan selainnya—akan menyebabkan mereka dipertanggungjawabkan.

Maka Allah menerangkan kepada mereka melalui ayat ini bahawa Dia tidak membebani seseorang melainkan menurut kemampuannya, iaitu dengan sesuatu yang termampu ditanggungnya; Dia tidak membebani seseorang dengan sesuatu yang menyusahkannya. Sebagaimana firman-Nya, “Dia tidak menjadikan kamu menanggung sesuatu kesukaran dalam agama” (al-Hajj, 22:78).

Pada asasnya, perintah dan larangan bukanlah perkara yang menyusahkan jiwa. Bahkan, semuanya merupakan makanan bagi roh, ubat bagi tubuh dan perlindungan daripada kemudaratan. Allah Taala memerintahkan para hamba-Nya dengan penuh rahmat dan ihsan. Selain itu, apabila berlaku sesuatu keuzuran yang lazimnya menimbulkan kesukaran, keringanan dan kemudahan diberikan: sama ada kewajipan itu digugurkan daripada orang yang dipertanggungjawabkan, atau sebahagiannya diringankan, seperti keringanan bagi orang sakit, musafir dan selain mereka.

Kemudian Allah Taala memberitahu bahawa setiap jiwa memperoleh apa yang diusahakannya daripada kebaikan, dan menanggung apa yang dilakukannya daripada kejahatan. Maka seseorang yang memikul dosa tidak akan memikul dosa orang lain, dan kebaikan seorang hamba tidak akan berpindah kepada orang lain. Penggunaan kata “kasabat” bagi kebaikan menunjukkan bahawa seseorang memperoleh pahala atas amal kebaikan dengan usaha yang sedikit, bahkan dengan niat hati semata-mata.

Sementara itu, kata “iktasabat” digunakan bagi perbuatan buruk untuk menunjukkan bahawa kejahatan tidak dicatatkan terhadap seseorang sehingga dia melakukannya dan berusaha melaksanakannya.

Setelah Allah Taala memberitahu tentang keimanan Rasul dan orang-orang beriman bersamanya, dan bahawa setiap orang yang beramal akan dibalas menurut amalannya—sedangkan manusia terdedah kepada kekurangan, kesilapan dan kelupaan—serta memberitahu bahawa Dia tidak membebani kita melainkan dengan sesuatu yang mampu kita tanggung dan yang termasuk dalam kekuatan kita, Allah memberitahu tentang doa orang-orang beriman memohon perkara-perkara itu. Nabi ﷺ telah memberitahu bahawa Allah berfirman, “Aku telah memperkenankannya,” sebagai jawapan kepada doa ini.

“Wahai Tuhan kami, janganlah Engkau menghukum kami jika kami terlupa atau tersalah.” Perbezaan antara kedua-duanya ialah: terlupa bermaksud hati tidak mengingati perkara yang diperintahkan, lalu seseorang meninggalkannya kerana terlupa; tersalah pula bermaksud seseorang berniat melakukan sesuatu yang dibenarkan, tetapi perbuatannya terlaksana dalam bentuk yang tidak dibenarkan. Allah telah mengampuni umat ini daripada kesalahan yang berlaku kerana kedua-dua keadaan tersebut sebagai rahmat dan ihsan-Nya kepada mereka.

Berdasarkan hal ini, orang yang bersolat dengan memakai pakaian yang dirampas atau bernajis, atau terlupa ada najis pada tubuhnya; orang yang bercakap dalam solat kerana terlupa; orang yang melakukan perkara yang membatalkan puasa kerana terlupa; atau orang yang melakukan larangan ihram yang tidak melibatkan kerosakan kerana terlupa, semuanya dimaafkan. Begitu juga, orang yang melakukan perkara yang telah disumpah untuk tidak melakukannya kerana terlupa tidak melanggar sumpahnya.

Jika seseorang tersilap lalu menyebabkan kematian atau kerosakan harta, dia tidak berdosa, tetapi kewajipan ganti rugi tetap dikenakan semata-mata kerana berlakunya kerosakan. Demikian juga, jika seseorang terlupa menyebut nama Allah pada perkara yang disyaratkan padanya untuk menyebut nama Allah, hal itu tidak memudaratkannya.

“Wahai Tuhan kami, janganlah Engkau bebankan kepada kami beban yang berat,” iaitu kewajipan-kewajipan yang menyusahkan, “sebagaimana Engkau telah bebankannya kepada orang-orang sebelum kami.” Allah telah memperkenankan permohonan itu. Sesungguhnya, dalam urusan perintah-perintah berkaitan bersuci dan keadaan ibadah, Allah telah meringankan beban umat ini berbanding umat-umat lain.

“Wahai Tuhan kami, janganlah Engkau pikulkan kepada kami apa yang tidak terdaya kami memikulnya.” Allah telah memperkenankannya, dan segala puji bagi-Nya. “Dan maafkanlah kami, ampunilah kami dan rahmatilah kami.” Dengan kemaafan dan keampunan, perkara-perkara yang tidak disukai serta keburukan dapat dijauhkan; dengan rahmat pula, urusan-urusan menjadi baik.

“Engkaulah Pelindung kami,” yakni Tuhan kami, Raja kami dan Tuhan sembahan kami. Sejak Engkau menciptakan dan mengadakan kami, Engkau sentiasa menjadi Pelindung kami. Nikmat-nikmat-Mu terus melimpah kepada kami pada setiap waktu. Kemudian Engkau mengurniakan kepada kami nikmat yang agung dan pemberian yang besar, iaitu nikmat Islam, yang menjadi asas kepada segala nikmat yang lain.

Maka kami memohon kepada-Mu, wahai Tuhan dan Pelindung kami, agar Engkau menyempurnakan nikmat-Mu dengan menolong kami mengalahkan kaum kafir yang kufur kepada-Mu dan rasul-rasul-Mu, menentang orang-orang yang berpegang kepada agama-Mu dan menolak perintah-Mu. Tolonglah kami mengalahkan mereka dengan hujah dan keterangan serta dengan pedang dan tombak; dengan memberikan kekuasaan kepada kami di bumi, menggagalkan mereka, dan mengurniakan kepada kami iman serta amal yang menghasilkan kemenangan. Segala puji bagi Allah, Tuhan sekalian alam.

Dengan pertolongan dan taufik Allah, tafsir Surah al-Baqarah selesai. Semoga Allah melimpahkan selawat dan salam kepada Muhammad.

Tafsir Imam Ibn Kathir

Riwayat-riwayat hadis tentang kelebihan dua ayat yang mulia ini—semoga Allah memberikan manfaat kepada kita dengannya.

Hadis pertama: al-Bukhari berkata: Muhammad bin Kathir telah meriwayatkan kepada kami, Syu'bah mengkhabarkan kepada kami, daripada Sulaiman, daripada Ibrahim, daripada 'Abd al-Rahman, daripada Abu Mas'ud, daripada Nabi ﷺ, baginda bersabda, “Sesiapa yang membaca dua ayat itu...” Abu Nu'aim juga meriwayatkan kepada kami: Sufyan meriwayatkan kepada kami, daripada Mansur, daripada Ibrahim, daripada 'Abd al-Rahman bin Yazid, daripada Abu Mas'ud, katanya: Rasulullah ﷺ bersabda, “Sesiapa yang membaca dua ayat daripada penghujung Surah al-Baqarah pada suatu malam, kedua-duanya mencukupinya.”

Seluruh penyusun kitab hadis yang lain turut meriwayatkannya melalui Sulaiman bin Mihran al-A'mash dengan sanad yang sama dan lafaz seumpamanya. Hadis ini terdapat dalam Sahih al-Bukhari dan Sahih Muslim melalui riwayat al-Thawri, daripada Mansur, daripada Ibrahim, daripada 'Abd al-Rahman, daripada beliau. Ia juga terdapat dalam kedua-dua Sahih itu melalui riwayat 'Abd al-Rahman, daripada 'Alqamah, daripada Abu Mas'ud. 'Abd al-Rahman berkata, “Kemudian aku bertemu Abu Mas'ud, lalu beliau menyampaikan hadis itu kepadaku.”

Demikian juga Ahmad bin Hanbal meriwayatkannya: Yahya bin Adam meriwayatkan kepada kami, Syarik meriwayatkan kepada kami, daripada 'Asim, daripada al-Musayyib bin Rafi', daripada 'Alqamah, daripada Abu Mas'ud, daripada Nabi ﷺ, baginda bersabda, “Sesiapa yang membaca dua ayat daripada penghujung Surah al-Baqarah pada malamnya, kedua-duanya mencukupinya.”

Hadis kedua: Imam Ahmad berkata: Husain meriwayatkan kepada kami, Syaiban meriwayatkan kepada kami, daripada Mansur, daripada Rib'i, daripada Kharashah bin al-Hurr, daripada al-Ma'rur bin Suwayd, daripada Abu Dharr, katanya: Rasulullah ﷺ bersabda, “Aku telah diberikan penutup-penutup Surah al-Baqarah daripada khazanah di bawah Arasy. Tiada seorang nabi sebelumku yang diberikan ayat-ayat itu.”

Ibn Mardawayh meriwayatkannya juga melalui hadis al-Ashja'i, daripada al-Thawri, daripada Mansur, daripada Rib'i, daripada Zayd bin Zubyan, daripada Abu Dharr, katanya: Rasulullah ﷺ bersabda, “Aku telah diberikan penutup-penutup Surah al-Baqarah daripada khazanah di bawah Arasy.”

Hadis ketiga: Muslim berkata: Abu Bakr bin Abi Syaibah meriwayatkan kepada kami, Abu Usamah meriwayatkan kepada kami, Malik bin Mighwal meriwayatkan kepada kami. (ح) Ibn Numayr dan Zuhayr bin Harb juga meriwayatkan kepada kami, kedua-duanya daripada 'Abd Allah bin Numayr, dengan lafaz yang hampir sama. Ibn Numayr berkata: Ayahku meriwayatkan kepada kami, Malik bin Mighwal meriwayatkan kepada kami, daripada al-Zubayr bin 'Adi, daripada Talhah, daripada Murrah, daripada 'Abd Allah, katanya: Ketika Rasulullah ﷺ diperjalankan pada malam Israk, baginda sampai ke Sidrat al-Muntaha yang terletak di langit keenam.

Kepadanya berakhir apa yang naik dari bumi, lalu diambil daripadanya; dan kepadanya juga berakhir apa yang turun dari atasnya, lalu diambil daripadanya. Allah berfirman, “Ketika Sidrat al-Muntaha diliputi oleh sesuatu yang meliputinya” (al-Najm, 53:16). Beliau berkata, “Yang meliputinya ialah rama-rama daripada emas.” Beliau berkata lagi: Rasulullah ﷺ diberikan tiga perkara: solat lima waktu, penutup-penutup Surah al-Baqarah, dan keampunan bagi orang daripada umat baginda yang tidak mensyirikkan Allah dengan sesuatu pun, bagi dosa-dosa besar yang membinasakan.

Hadis keempat: Ahmad berkata: Ishaq bin Ibrahim al-Razi meriwayatkan kepada kami, Salamah bin al-Fadl meriwayatkan kepada kami, Muhammad bin Ishaq menyampaikan kepadaku, daripada Yazid bin Abi Habib, daripada Murthid bin 'Abd Allah al-Yazani, daripada 'Uqbah bin 'Amir al-Juhani, katanya: Rasulullah ﷺ bersabda kepadaku, “Bacalah dua ayat daripada penghujung Surah al-Baqarah, kerana kedua-duanya telah diberikan kepadaku dari bawah Arasy.” Ini sanad yang baik, namun mereka tidak memasukkannya dalam kitab-kitab mereka.

Hadis kelima: Ibn Mardawayh berkata: Ahmad bin Kamil meriwayatkan kepada kami, Ibrahim bin Ishaq al-Harbi meriwayatkan kepada kami, Musaddad mengkhabarkan kepada kami, Abu 'Awanah mengkhabarkan kepada kami, daripada Abu Malik, daripada Rib'i, daripada Hudhayfah, katanya: Rasulullah ﷺ bersabda, “Kami diberi kelebihan berbanding manusia dengan tiga perkara: Aku diberikan ayat-ayat ini daripada penghujung Surah al-Baqarah, daripada khazanah di bawah Arasy. Tiada seorang pun sebelumku diberikan ayat-ayat ini, dan tiada seorang pun selepas daripadaku akan diberikannya.”

Kemudian Ibn Mardawayh meriwayatkannya melalui hadis Nu'aym bin Abi Hindi, daripada Rib'i, daripada Hudhayfah, dengan lafaz yang seumpamanya.

Hadis keenam: Ibn Mardawayh berkata: 'Abd al-Baqi bin Nafi' meriwayatkan kepada kami, Isma'il bin al-Fadl mengkhabarkan kepada kami, Muhammad bin Hatim bin Bazi' mengkhabarkan kepada kami, Ja'far bin 'Awn mengkhabarkan kepada kami, daripada Malik bin Mighwal, daripada Abu Ishaq, daripada al-Harith, daripada 'Ali, katanya: “Aku tidak berpendapat bahawa seseorang yang memahami Islam akan tidur sebelum membaca penutup-penutup Surah al-Baqarah, kerana ayat-ayat itu ialah khazanah yang diberikan kepada nabi kamu ﷺ dari bawah Arasy.”

Waki' meriwayatkannya daripada Isra'il, daripada Abu Ishaq, daripada 'Umayr bin 'Amr al-Kharifi, daripada 'Ali, katanya: “Aku tidak berpendapat seseorang yang berakal dan telah sampai kepadanya Islam akan tidur sebelum membaca Ayat al-Kursi dan penutup-penutup Surah al-Baqarah, kerana ayat-ayat itu daripada khazanah di bawah Arasy.”

Hadis ketujuh: Abu 'Isa al-Tirmidhi berkata: Bundar meriwayatkan kepada kami, 'Abd al-Rahman bin Mahdi meriwayatkan kepada kami, Hammad bin Salamah meriwayatkan kepada kami, daripada Ash'ath bin 'Abd al-Rahman al-Jurami, daripada Abu Qilabah, daripada Abu al-Ash'ath al-San'ani, daripada al-Nu'man bin Bashir, daripada Nabi ﷺ, baginda bersabda, “Sesungguhnya Allah telah menulis sebuah kitab dua ribu tahun sebelum menciptakan langit dan bumi. Daripadanya diturunkan dua ayat yang dengannya Surah al-Baqarah diakhiri.

Kedua-duanya tidak dibaca di dalam sebuah rumah selama tiga malam melainkan syaitan tidak mendekatinya.” Kemudian beliau berkata, “Hadis ini gharib.” Al-Hakim meriwayatkannya juga dalam al-Mustadrak melalui Hammad bin Salamah dengan sanad yang sama, lalu berkata, “Sahih menurut syarat Muslim, tetapi mereka berdua tidak meriwayatkannya.”

Hadis kelapan: Ibn Mardawayh berkata: 'Abd al-Rahman bin Muhammad bin Madin meriwayatkan kepada kami, al-Hasan bin al-Jahm mengkhabarkan kepada kami, Isma'il bin 'Amr mengkhabarkan kepada kami, Ibn Abi Maryam mengkhabarkan kepada kami, Yusuf bin Abi al-Hajjaj menyampaikan kepadaku, daripada Sa'id, daripada Ibn 'Abbas, katanya: Apabila Rasulullah ﷺ membaca penghujung Surah al-Baqarah dan Ayat al-Kursi, baginda tersenyum lalu bersabda, “Kedua-duanya daripada khazanah al-Rahman di bawah Arasy.”

Apabila baginda membaca, “Sesiapa yang melakukan kejahatan akan dibalas dengannya” (al-Nisa', 4:123), dan, “Dan bahawa manusia tidak memperoleh selain apa yang diusahakannya, dan sesungguhnya usahanya itu akan diperlihatkan kepadanya, kemudian dia akan diberi balasan yang paling sempurna” (al-Najm, 53:39–41), baginda mengucapkan istirja' dan merendahkan diri.

Hadis kesembilan: Ibn Mardawayh berkata: 'Abd Allah bin Muhammad bin Kufi meriwayatkan kepada kami, Ahmad bin Yahya bin Hamzah meriwayatkan kepada kami, Muhammad bin Bakr meriwayatkan kepada kami, Makki bin Ibrahim meriwayatkan kepada kami, 'Abd Allah bin Abi Humayd meriwayatkan kepada kami, daripada Abu Malih, daripada Ma'qil bin Yasar, katanya: Rasulullah ﷺ bersabda, “Aku telah diberikan pembukaan al-Kitab dan penutup-penutup Surah al-Baqarah dari bawah Arasy, manakala surah-surah al-Mufassal diberikan sebagai tambahan.”

Hadis kesepuluh telah disebut terdahulu dalam bahagian kelebihan Surah al-Fatihah. Ia diriwayatkan daripada 'Abd Allah bin 'Isa bin 'Abd al-Rahman bin Abi Layla, daripada Sa'id bin Jubayr, daripada Ibn 'Abbas, katanya: Ketika Rasulullah ﷺ berada bersama Jibril, baginda mendengar suatu bunyi dari arah atas. Jibril mengangkat pandangannya ke langit lalu berkata, “Inilah sebuah pintu yang dibuka dari langit; pintu ini tidak pernah dibuka sebelumnya.”

Kemudian turunlah seorang malaikat melaluinya, lalu datang kepada Nabi ﷺ dan berkata, “Bergembiralah dengan dua cahaya yang telah diberikan kepadamu, yang belum pernah diberikan kepada seorang nabi pun sebelum kamu: Fatihat al-Kitab dan penutup-penutup Surah al-Baqarah. Engkau tidak membaca satu huruf pun daripada kedua-duanya melainkan engkau akan diberikan ganjarannya.” Hadis ini diriwayatkan oleh Muslim dan al-Nasa'i; inilah lafaz al-Nasa'i.

Firman Allah Taala, “Rasul telah beriman kepada apa yang diturunkan kepadanya daripada Tuhannya,” memberitahu tentang keimanan Nabi ﷺ terhadap perkara itu. Ibn Jarir berkata: Bishr meriwayatkan kepada kami, Yazid meriwayatkan kepada kami, Sa'id meriwayatkan kepada kami, daripada Qatadah, katanya: Diceritakan kepada kami bahawa Rasulullah ﷺ bersabda ketika ayat ini turun, “Memang wajar baginya untuk beriman.”

Al-Hakim meriwayatkan dalam al-Mustadrak: Abu al-Nadr al-Faqih meriwayatkan kepada kami, Mu'adh bin Najdah al-Qurashi meriwayatkan kepada kami, Khallad bin Yahya meriwayatkan kepada kami, Abu 'Aqil meriwayatkan kepada kami, daripada Yahya bin Abi Kathir, daripada Anas bin Malik, katanya: Apabila ayat ini, “Rasul telah beriman kepada apa yang diturunkan kepadanya daripada Tuhannya,” turun kepada Nabi ﷺ, baginda bersabda, “Memang wajar baginya untuk beriman.” Kemudian al-Hakim berkata, “Sanadnya sahih, tetapi mereka berdua tidak meriwayatkannya.”

Firman-Nya, “dan orang-orang yang beriman,” dihubungkan dengan “Rasul”. Kemudian Allah memberitahu tentang mereka semua: “Setiap seorang beriman kepada Allah, malaikat-malaikat-Nya, kitab-kitab-Nya dan rasul-rasul-Nya. Kami tidak membezakan antara seorang pun daripada rasul-rasul-Nya.” Orang-orang beriman mengimani bahawa Allah itu Esa, Tunggal, tempat segala makhluk bergantung; tiada Tuhan selain-Nya dan tiada Rabb selain-Nya.

Mereka membenarkan semua nabi dan rasul serta kitab-kitab yang diturunkan dari langit kepada para hamba Allah yang diutus sebagai rasul dan nabi. Mereka tidak membezakan antara seorang pun daripada mereka, dengan beriman kepada sebahagian dan mengingkari sebahagian yang lain. Bahkan, pada pandangan mereka, semuanya benar, berbakti, lurus, mendapat petunjuk dan menunjukkan jalan-jalan kebaikan. Walaupun syariat sesetengah daripada mereka dimansuhkan oleh syariat yang lain dengan izin Allah, akhirnya semuanya dimansuhkan oleh syariat Muhammad ﷺ, penutup sekalian nabi dan rasul.

Kiamat akan berlaku ketika manusia berada di atas syariat baginda, dan akan sentiasa ada satu golongan daripada umat baginda yang menzahirkan kebenaran.

Firman-Nya, “Dan mereka berkata, ‘Kami dengar dan kami taat,’” bermaksud: Kami mendengar firman-Mu, wahai Tuhan kami, memahaminya, melaksanakannya dan menuruti tuntutannya. Mereka bukan golongan yang berkata, “Kami dengar dan kami derhaka.” Oleh sebab seorang hamba pasti akan melakukan kekurangan dalam memenuhi hak Allah Taala dan sentiasa memerlukan keampunan-Nya, mereka berkata, “Keampunan-Mu,” yakni kami memohon kepada-Mu agar mengampuni kekurangan dan dosa yang telah kami lakukan serta menghapuskan sifat-sifat buruk yang ada pada kami.

“Dan kepada-Mu tempat kembali,” yakni seluruh makhluk akan kembali kepada-Mu, lalu Engkau membalas mereka atas segala kebaikan dan kejahatan yang telah mereka lakukan.

Firman-Nya, “Allah tidak membebani seseorang melainkan menurut kesanggupannya,” bermaksud Allah tidak membebani seseorang melebihi kemampuannya. Hal ini menunjukkan kelembutan Allah Taala terhadap makhluk-Nya, kasih sayang-Nya kepada mereka dan kebaikan-Nya terhadap mereka. Ayat ini memansuhkan dan mengangkat perkara yang dikhuatiri oleh para sahabat berhubung firman-Nya, “Dan jika kamu menzahirkan apa yang ada dalam diri kamu atau kamu menyembunyikannya, Allah akan menghitungnya terhadap kamu.”

Allah memang akan menghitung dan menyoal, tetapi Dia tidak akan mengazab seseorang melainkan atas sesuatu yang mampu dielakkannya. Adapun bisikan jiwa dan lintasan hati yang tidak mungkin ditolak, manusia tidak dibebani dengannya. Rasa tidak suka terhadap bisikan buruk ialah sebahagian daripada iman.

Firman-Nya, “Baginya pahala kebaikan yang diusahakannya,” yakni daripada kebaikan; “dan atasnya dosa kejahatan yang dilakukannya,” yakni daripada keburukan. Hal ini merujuk kepada amal yang termasuk dalam tanggungjawab syarak. Kemudian Allah Taala membimbing para hamba-Nya agar berdoa kepada-Nya, dan Dia telah menjamin untuk memperkenankan doa mereka.

Allah membimbing serta mengajar mereka supaya berkata, “Wahai Tuhan kami, janganlah Engkau menghukum kami jika...” yakni jika kami meninggalkan suatu kewajipan kerana terlupa, atau melakukan perkara haram kerana terlupa; “atau kami tersalah,” yakni tersilap dalam melakukan sesuatu amalan kerana tidak mengetahui cara yang ditetapkan syarak.

Telah disebutkan sebelum ini dalam Sahih Muslim hadis Abu Hurairah bahawa Allah berfirman, “Ya.” Dalam hadis Ibn 'Abbas, Allah berfirman, “Aku telah memperkenankannya.” Ibn Majah meriwayatkannya dalam Sunan-nya dan Ibn Hibban dalam Sahih-nya melalui hadis Abu 'Amr al-Awza'i, daripada 'Ata'. Dalam riwayat Ibn Majah, ia daripada Ibn 'Abbas; al-Tabarani dan Ibn Hibban pula meriwayatkannya daripada 'Ata', daripada 'Ubayd bin 'Umayr, daripada Ibn 'Abbas, katanya: Rasulullah ﷺ bersabda, “Sesungguhnya Allah telah mengangkat daripada umatku kesalahan, kelupaan dan perkara yang mereka dipaksa melakukannya.”

Hadis ini turut diriwayatkan melalui beberapa jalur lain, namun Ahmad dan Abu Hatim menganggapnya mempunyai kecacatan; Allah lebih mengetahui.

Ibn Abi Hatim berkata: Ayahku meriwayatkan kepada kami, Muslim bin Ibrahim meriwayatkan kepada kami, Abu Bakr al-Hudhali meriwayatkan kepada kami, daripada Syahr, daripada Umm al-Darda', daripada Nabi ﷺ, baginda bersabda, “Sesungguhnya Allah memaafkan umatku dalam tiga perkara: kesalahan, kelupaan dan paksaan.” Abu Bakr berkata, “Aku menyebut perkara itu kepada al-Hasan, lalu beliau berkata, ‘Benar. Tidakkah kamu membaca perkara itu dalam al-Quran: Wahai Tuhan kami, janganlah Engkau menghukum kami jika kami terlupa atau tersalah?’”

Firman-Nya, “Wahai Tuhan kami, janganlah Engkau bebankan kepada kami beban yang berat sebagaimana Engkau telah bebankannya kepada orang-orang sebelum kami,” yakni janganlah Engkau mewajibkan kepada kami amalan-amalan yang berat, sekalipun kami mampu melakukannya, sebagaimana Engkau syariatkan kepada umat-umat terdahulu sebelum kami belenggu dan beban berat yang mereka pikul. Engkau mengutus nabi-Mu, Muhammad ﷺ, sebagai nabi pembawa rahmat; baginda menghapuskan beban itu melalui syariat agama yang lurus, mudah dan lapang yang Engkau utuskan kepadanya.

Telah sabit dalam Sahih Muslim, daripada Abu Hurairah, bahawa Rasulullah ﷺ bersabda, “Allah berfirman, ‘Ya.’” Daripada Ibn 'Abbas, Rasulullah ﷺ bersabda, “Allah berfirman, ‘Aku telah memperkenankannya.’” Hadis ini diriwayatkan daripada Rasulullah ﷺ melalui beberapa jalur dengan lafaz, “Aku diutus dengan agama yang lurus lagi mudah.”

Firman-Nya, “Wahai Tuhan kami, janganlah Engkau pikulkan kepada kami apa yang tidak terdaya kami memikulnya,” yakni daripada beban tanggungjawab, musibah dan ujian; janganlah Engkau menguji kami dengan sesuatu yang tidak mampu kami hadapi. Makhul berkata tentang firman-Nya itu, “Keterasingan dan dorongan nafsu.” Ibn Abi Hatim meriwayatkannya. Dalam satu riwayat, Allah berfirman, “Ya,” dan dalam hadis lain, “Aku telah memperkenankannya.”

Firman-Nya, “Dan maafkanlah kami,” yakni dalam perkara antara kami dengan-Mu yang Engkau ketahui berupa kekurangan dan kesilapan kami. “Ampunilah kami,” yakni dalam perkara antara kami dengan hamba-hamba-Mu; janganlah Engkau menzahirkan keburukan dan amalan keji kami kepada mereka. “Dan rahmatilah kami,” yakni pada masa akan datang; dengan taufik-Mu, janganlah Engkau membiarkan kami terjatuh dalam dosa yang lain.

Oleh sebab itu, dikatakan bahawa orang yang berdosa memerlukan tiga perkara: Allah memaafkannya dalam perkara antara dirinya dengan Allah; Allah menutup dosanya daripada para hamba-Nya agar tidak mengaibkannya di hadapan mereka; dan Allah memeliharanya supaya dia tidak terjerumus ke dalam dosa yang serupa. Telah disebut terdahulu dalam sebuah hadis bahawa Allah berfirman, “Ya,” dan dalam hadis yang lain, “Aku telah memperkenankannya.”

Firman-Nya, “Engkaulah Pelindung kami,” yakni Engkaulah Wali dan Penolong kami. Kepada-Mu kami bertawakal; Engkaulah tempat kami meminta pertolongan dan tempat kami berserah. Tiada daya dan kekuatan bagi kami melainkan dengan pertolongan-Mu. “Maka tolonglah kami mengalahkan kaum yang kafir,” yakni mereka yang mengingkari agama-Mu, menolak keesaan-Mu dan risalah nabi-Mu, menyembah selain-Mu serta menyekutukan hamba-hamba-Mu dengan-Mu.

Maka tolonglah kami mengalahkan mereka dan jadikanlah kesudahan yang baik bagi kami di dunia dan akhirat. Allah berfirman, “Ya.” Dalam hadis yang diriwayatkan Muslim daripada Ibn 'Abbas, disebutkan, “Allah berfirman, ‘Aku telah memperkenankannya.’” Ibn Jarir berkata: Al-Muthanna bin Ibrahim menyampaikan kepadaku, Abu Nu'aim menyampaikan kepada kami, Sufyan menyampaikan kepada kami, daripada Abu Ishaq, bahawa Mu'adh, semoga Allah meredainya, apabila selesai membaca surah ini sehingga ayat, “Maka tolonglah kami mengalahkan kaum yang kafir,” beliau berkata, “Amin.”

Waki' meriwayatkannya daripada Sufyan, daripada Abu Ishaq, daripada seorang lelaki, daripada Mu'adh bin Jabal, bahawa apabila beliau mengkhatamkan Surah al-Baqarah, beliau berkata, “Amin.” Kita terlupa.

“Dan apabila Rasulullah beriman kepada apa yang diturunkan kepadanya daripada Tuhannya serta orang-orang beriman...”

Tafsir al-Baghawi

Firman Allah Taala, “Rasul telah beriman,” yakni membenarkan; “kepada apa yang diturunkan kepadanya daripada Tuhannya, dan orang-orang yang beriman. Setiap seorang beriman kepada Allah.” Kata kerja digunakan dalam bentuk tunggal kerana maksudnya ialah setiap seorang daripada mereka beriman. “Dan malaikat-malaikat-Nya, kitab-kitab-Nya dan rasul-rasul-Nya.”

Hamzah dan al-Kisa'i membaca “kitab-Nya” dalam bentuk tunggal, yakni al-Quran. Ada yang berpendapat bahawa maksudnya tetap jamak walaupun disebut dalam bentuk tunggal, seperti firman Allah Taala, “Lalu Allah mengutus para nabi sebagai pembawa berita gembira dan pemberi peringatan, dan menurunkan bersama mereka kitab” (al-Baqarah, 2:213). Para qari yang lain membaca “kitab-kitab-Nya” dalam bentuk jamak, sebagaimana firman-Nya, “dan malaikat-malaikat-Nya, kitab-kitab-Nya dan rasul-rasul-Nya” (al-Nisa', 4:136).

“Kami tidak membezakan antara seorang pun daripada rasul-rasul-Nya,” yakni kami tidak beriman kepada sebahagian dan mengingkari sebahagian yang lain, seperti yang dilakukan oleh orang Yahudi dan Nasrani. Dalam ayat ini terdapat perkataan yang digugurkan, yang takdirnya ialah: mereka berkata, “Kami tidak membezakan.” Ya'qub membaca kata kerja itu dengan huruf ya, “tidak membezakan”, lalu ia menjadi pemberitahuan tentang Rasul, atau maksudnya, seluruh mereka tidak membezakan.

Allah menyebut “antara seorang pun” dan bukan “antara beberapa orang”, kerana perkataan “seorang” boleh merujuk kepada tunggal dan juga jamak. Allah berfirman, “Maka tiada seorang pun antara kamu yang dapat menghalang” (al-Haqqah, 69:47).

“Dan mereka berkata, ‘Kami dengar’,” yakni firman-Mu; “dan kami taat,” yakni perintah-Mu. Diriwayatkan daripada Hakim, daripada Jabir—semoga Allah meredai kedua-duanya—bahawa ketika ayat ini turun, Jibril berkata kepada Nabi ﷺ, “Sesungguhnya Allah memuji engkau dan umatmu, maka mintalah kepada-Nya, nescaya engkau akan diberikan.” Lalu, dengan bimbingan Allah Taala, baginda memohon dengan berkata, “Keampunan-Mu,” iaitu dalam bentuk mansub sebagai masdar: maksudnya, “Ampunkanlah dengan keampunan-Mu,” atau “Kami memohon keampunan-Mu.”

“Wahai Tuhan kami, dan kepada-Mu tempat kembali. Allah tidak membebani seseorang melainkan menurut kesanggupannya.” Zahir ayat ini menyatakan bahawa keperluan itu ditunaikan, sementara permohonan tersebut disebut secara tersirat. Seolah-olah mereka berkata, “Janganlah Engkau membebani kami melainkan dengan apa yang kami mampu.”

Lalu Allah menjawab, “Allah tidak membebani seseorang melainkan menurut kesanggupannya,” yakni kemampuannya. “Kesanggupan” ialah sesuatu yang mampu ditanggung oleh seseorang tanpa menyusahkannya. Para ulama berbeza pendapat tentang tafsirnya. Ibn 'Abbas, 'Ata' dan kebanyakan ahli tafsir berpendapat bahawa yang dimaksudkan ialah bisikan hati yang disebut dalam firman Allah Taala, “Dan jika kamu menzahirkan apa yang ada dalam diri kamu atau kamu menyembunyikannya,” sebagaimana telah kami sebutkan.

Diriwayatkan daripada Ibn 'Abbas bahawa beliau berkata, “Yang dimaksudkan ialah orang-orang beriman secara khusus. Urusan agama mereka telah diringankan dan mereka tidak dibebani melainkan dengan apa yang mampu mereka lakukan,” sebagaimana firman Allah Taala, “Allah menghendaki kemudahan bagimu dan tidak menghendaki kesukaran bagimu” (al-Baqarah, 2:185), dan firman-Nya, “Dia tidak menjadikan kamu menanggung sesuatu kesukaran dalam agama” (al-Hajj, 22:78).

Sufyan bin 'Uyaynah ditanya tentang firman Allah Yang Maha Perkasa, “Allah tidak membebani seseorang melainkan menurut kesanggupannya.” Beliau berkata, “Melainkan menurut kemudahannya; Dia tidak membebankannya melebihi kemampuannya.” Ini pendapat yang baik, kerana “kesanggupan” ialah sesuatu yang kurang daripada batas kemampuan.

Firman Allah Taala, “Baginya pahala kebaikan yang diusahakannya,” yakni bagi jiwa itu apa yang dilakukannya daripada kebaikan, berupa ganjaran dan pahalanya; “dan atasnya dosa kejahatan yang dilakukannya,” yakni kejahatan yang dilakukannya, dan dosanya menjadi tanggungannya.

“Wahai Tuhan kami, janganlah Engkau menghukum kami,” yakni janganlah Engkau mengazab kami; “jika kami terlupa.” Sebahagian ulama mentafsirkannya sebagai kelupaan yang bermaksud lalai. Al-Kalbi berkata: Apabila Bani Israil terlupa atau tersalah dalam perkara yang diperintahkan kepada mereka, hukuman segera dikenakan ke atas mereka. Sesuatu makanan atau minuman diharamkan kepada mereka mengikut kadar dosa itu.

Maka Allah memerintahkan orang-orang beriman agar memohon kepada-Nya supaya tidak dihukum kerana perkara tersebut. Ada pula yang berkata bahawa “terlupa” di sini bermaksud meninggalkan, sebagaimana firman Allah Taala, “Mereka melupakan Allah, maka Allah pun melupakan mereka” (al-Tawbah, 9:67).

“Atau kami tersalah.” Ada yang berkata bahawa maksudnya ialah sengaja dan dengan niat; seseorang dikatakan tersalah apabila dia melakukannya dengan sengaja. Allah berfirman, “Sesungguhnya pembunuhan mereka itu adalah suatu kesalahan besar” (al-Isra', 17:31). 'Ata' berkata, “Jika kami terlupa atau tersalah” bermaksud jika kami jahil atau sengaja.

Namun, kebanyakan ulama mentafsirkannya sebagai kesalahan yang berpunca daripada kejahilan dan kelalaian, kerana dosa yang dilakukan dengan sengaja tidak dimaafkan; sebaliknya, ia tertakluk kepada kehendak Allah, sedangkan kesalahan yang tidak disengajakan dimaafkan. Nabi ﷺ bersabda, “Diangkat daripada umatku kesalahan, kelupaan dan perkara yang mereka dipaksa melakukannya.”

Firman Allah Taala, “Wahai Tuhan kami, janganlah Engkau bebankan kepada kami beban yang berat,” yakni perjanjian dan ikatan yang berat, yang kami tidak mampu tunaikan sehingga Engkau mengazab kami kerana melanggar dan meninggalkannya; “sebagaimana Engkau telah bebankannya kepada orang-orang sebelum kami,” yakni orang Yahudi. Mereka tidak menunaikannya, lalu Engkau mengazab mereka. Inilah pendapat Mujahid, 'Ata', Qatadah, al-Suddi, al-Kalbi dan sekumpulan ulama. Firman Allah Taala menjadi dalilnya: “Dan kamu telah mengambil perjanjian-Ku yang teguh tentang perkara itu” (Ali 'Imran, 3:81), yakni perjanjian-Ku.

Ada pula yang berkata bahawa maksudnya ialah janganlah Engkau memperberat dan memperketat urusan kami sebagaimana Engkau memperberatkannya terhadap orang Yahudi sebelum kami. Hal ini kerana Allah mewajibkan ke atas mereka lima puluh waktu solat, memerintahkan mereka mengeluarkan seperempat daripada harta mereka sebagai zakat, menyuruh mereka memotong bahagian pakaian yang terkena najis, dan apabila seseorang melakukan dosa, dosanya tertulis pada pintu rumahnya pada keesokan pagi, serta beban-beban lain seumpamanya. Inilah maksud pendapat 'Uthman, 'Ata', Malik bin Anas, Abu 'Ubaydah dan sekumpulan ulama.

Firman Allah Taala menjadi dalilnya: “Dan Dia menghilangkan daripada mereka beban-beban dan belenggu-belenggu yang ada pada mereka” (al-A'raf, 7:157). Ada pula yang berkata bahawa “beban berat” itu ialah dosa yang tiada taubat baginya; maksudnya, peliharalah kami daripada perkara seumpamanya. Asal makna perkataan itu ialah ikatan dan keteguhan.

Firman Allah Taala, “Wahai Tuhan kami, janganlah Engkau pikulkan kepada kami apa yang tidak terdaya kami memikulnya,” yakni janganlah Engkau membebankan kami dengan amal yang tidak mampu kami lakukan. Ada yang berkata bahawa ia bermaksud bisikan hati dan waswas. Diceritakan daripada Makhul bahawa beliau berkata, “Ia ialah dorongan nafsu.” Dikatakan bahawa dorongan nafsu itu ialah keinginan yang kuat.

Diriwayatkan daripada Ibrahim bahawa maksudnya ialah cinta; Muhammad bin 'Abd al-Wahhab berkata, “Asmara.” Ibn Jurayj berkata, “Perubahan menjadi kera dan babi.” Ada pula yang berkata, “Kegembiraan musuh atas musibah kita,” dan yang lain berkata, “Perpisahan dan pemutusan hubungan.” Kita berlindung kepada Allah daripadanya.

“Dan maafkanlah kami,” yakni maafkanlah dan hapuskanlah dosa-dosa kami; “ampunilah kami,” yakni tutuplah dosa-dosa kami dan janganlah Engkau mengaibkan kami; “dan rahmatilah kami,” kerana kami tidak mampu melakukan amalan melainkan dengan ketaatan kepada-Mu, dan kami tidak mampu meninggalkan maksiat melainkan dengan rahmat-Mu.

“Engkaulah Pelindung kami,” yakni Penolong, Penjaga dan Pelindung kami. “Maka tolonglah kami mengalahkan kaum yang kafir.” Sa'id bin Jubayr meriwayatkan daripada Ibn 'Abbas—semoga Allah meredai kedua-duanya—bahawa berkenaan firman Allah Yang Maha Perkasa, “Keampunan-Mu, wahai Tuhan kami,” Allah Taala berfirman, “Aku telah mengampuni kamu.” Tentang firman-Nya, “Janganlah Engkau menghukum kami jika kami terlupa atau tersalah,” Allah berfirman, “Aku tidak akan menghukum kamu.”

Tentang, “Wahai Tuhan kami, janganlah Engkau bebankan kepada kami beban yang berat,” Allah berfirman, “Aku tidak akan membebankannya kepada kamu.” Tentang, “Dan janganlah Engkau pikulkan kepada kami apa yang tidak terdaya kami memikulnya,” Allah berfirman, “Aku tidak akan memikulkannya kepada kamu.” Tentang “dan maafkanlah kami” hingga akhir ayat, Allah berfirman, “Aku telah memaafkan kamu, mengampuni kamu, merahmati kamu dan menolong kamu mengalahkan kaum yang kafir.” Mu'adh bin Jabal apabila mengkhatamkan Surah al-Baqarah akan berkata, “Amin.”

Isma'il bin 'Abd al-Qahir telah mengkhabarkan kepada kami: Abu al-Ghafar bin Muhammad telah mengkhabarkan kepada kami: Muhammad bin 'Isa al-Juludi telah mengkhabarkan kepada kami: Ibrahim bin Muhammad bin Sufyan telah mengkhabarkan kepada kami: Muslim bin al-Hajjaj telah mengkhabarkan kepada kami: Abu Bakr bin Abi Syaibah meriwayatkan kepada kami: Abu Usamah meriwayatkan kepada kami, Malik bin Mighwal menyampaikan kepadaku, daripada al-Zubayr bin 'Adi, daripada Talhah bin 'Ali bin Musarrif, daripada Murrah, daripada 'Abd Allah, katanya: Ketika Rasulullah ﷺ diperjalankan pada malam Israk, baginda sampai ke Sidrat al-Muntaha, yang terletak di langit keenam.

Kepadanya berakhir apa yang naik dari bumi, lalu diambil daripadanya; dan kepadanya berakhir apa yang turun dari atasnya, lalu diambil daripadanya. Baginda bersabda, “Ketika Sidrat al-Muntaha diliputi oleh sesuatu yang meliputinya” (al-Najm, 53:16). Beliau berkata, “Yang meliputinya ialah rama-rama daripada emas.” Beliau berkata lagi: Rasulullah ﷺ diberikan tiga perkara: solat lima waktu, penutup-penutup Surah al-Baqarah, dan keampunan bagi orang daripada umat baginda yang tidak mensyirikkan Allah dengan sesuatu pun, daripada dosa-dosa besar yang membinasakan.