Бәкара сүрәсенең соңгы аятьләре
آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ، وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ، وَمَلَائِكَتِهِ، وَكُتُبِهِ، وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ، وَقَالُوا سَمِعْنَا، وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ. رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ، وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ. رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا، إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا. رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا. رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ، وَاعْفُ عَنَّا، وَاغْفِرْ لَنَا، وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا، فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ.
آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ
Аудионы йөкләп булмады. Соңрак кабатлап карагыз.
Мухәммәд г-м Раббысыннан иңдерелгән Коръәннең һәр сүзенә ышанды һәм мөэминнәр дә ышандылар, алар һәммәсе Аллаһуга, Аның фәрештәләренә, китапларына, рәсүлләренә ышандылар, һәм: "Рәсүлләрнең берсен икенчесеннән аермыйбыз, барчасына да бертигез ышанабыз", – диделәр. Вә әйттеләр: "Без Аллаһ сүзләрен ишеттек һәм буйсындык, ий Раббыбыз ярлыкавыңны сорыйбыз, шуның өчен сүзләреңне ишетеп буйсынабыз һәм ахырда сиңа кайтабыз", – дип. Аллаһу тәгалә һичкемгә көче җитмәгән эш белән көчләмәс, мәгәр көче җиткән эш белән көчләр. Берәү Аллаһуга буйсынып изге гамәлләр кылса, файдалы эшләрне генә эшләсә – файдасы үзенәдер, әгәр берәү Аллаһуга карышып гөнаһларны, явыз эшләрне кәсеп итсә – газабы үзенә. Аллаһуга итагать итүче мөэминнәр әйтәләр: "Ий Раббыбыз, лязем булган изге гамәлләрне онытып калдырсак яки хаталанып гөнаһ эшләсәк, болар өчен безләрне ґәзаб белән тотмагыз! Ий Раббыбыз! Әүвәлге өммәтләргә йөкләгән авып йөкләрне безгә йөкләмәгез! Ий Раббыбыз! Көчебез җитмәслек, сабыр итә алмаслык авыр бәлә-казаларны безләргә йөкләмә! Безләрне гафу ит һәм ярлыка һәм дә безгә рәхмәт кыл! Ий Раббыбыз, Син безнең хуҗа, барча хаҗәтләребезне Син генә үтисең, көферләргә каршы торырга, аларны җиңәргә безгә ярдәм бир!
Формалары: алмаштыручы масдар «Гуфранака» (غُفْرَانَكَ — Синнән гафу сорыйбыз), аннан соң «лә ту’ахизна» (لَا تُؤَاخِذْنَا) тыю формасы һәм «вәгъфу ганна» (وَاعْفُ عَنَّا) ялваруы килә. Болар — «Әл-Бәкара» сүрәсенең бөек ике соңгы аяте.
Шәех Габдуррахман әс-Сәгъди тәфсире
Шәйх әс-Сәгъди аңлата: «Аллаһ бу өммәткә дин хөкемнәрен җиңеләйтте, оныту һәм белмәү аркасында килеп чыккан хаталарын гафу итте, шулай ук мөэминнәрнең бу догаларына җавап бирергә вәгъдә итте».
Имам Ибн Кәсир тәфсире
Ибн Кәсир Мөслимнең хәдисен китерә: бу аятьләрнең һәр җөмләсен укыганда, Аллаһ: «Мин моны инде үтәдем!» (кад фәгалтү), — дип җавап бирә.
Әл-Багави тәфсире
Аллаһ Тәгаләнең сүзләре: «…Рәсүл… иман китерде…», ягъни хак дип таныды.
«…Раббысыннан аңа иңдерелгән нәрсәгә, мөэминнәр дә иман китерделәр. Аларның һәммәсе Аллаһка иман китерде…» — ягъни аларның һәрберсе. Шуңа күрә фигыль берлек санда килгән, чөнки һәркайсы аерым карала.
«…һәм Аның фәрештәләренә, китапларына һәм рәсүлләренә. Без Аның рәсүлләренең берсен дә аермыйбыз…» — кайберләренә иман китереп, башкаларын инкарь итеп түгел; яһүдиләр һәм христианнар шулай эшли. Бу гыйбарәдә әйтелми калган сүз бар, күздә тотылган мәгънә: алар: «Без аермыйбыз…», — диләр. Ягъкуб «лә йүфаррику» — «аермый» дип, өченче зат формасында укыган.
Бу очракта сүз Рәсүл (аңа Аллаһның рәхмәте һәм сәламе булсын) турында хәбәр итә, яисә мәгънәсе: «Һәркем аермый», ягъни мөэминнәрнең берсе дә аермый.
Аллаһ Тәгалә «байна ахада» («кемнәр арасында да булса») дигән, «күпләр арасында» димәгән, чөнки гарәп телендә «ахад» сүзе берлеккә дә, күплеккә дә карата кулланыла. Мәсәлән, Аллаһ Тәгалә: «…сезнең арагыздан беркем дә аны (җәзаны) тыя алмас иде…» («Әл-Хакка» сүрәсе, 47 нче аять), — ди. «…Алар: “Без ишеттек…” — диделәр», ягъни Синең Сүзеңне.
«…һәм буйсындык…», ягъни Синең әмереңә. Хәкимнең Җәбирдән (Аллаһ аңардан һәм аның әтисеннән разый булсын) риваять итүенчә, бу аять иңдерелгәндә Җәбраил (галәйһиссәлам) Пәйгамбәргә (аңа Аллаһның рәхмәте һәм сәламе булсын): «Аллаһ синең һәм өммәтең хакында яхшы сүз әйтте. Сора, сиңа бирелер», — дигән.
Шуннан соң Пәйгамбәр (аңа Аллаһның рәхмәте һәм сәламе булсын), Аллаһ Тәгаләнең өйрәтүе һәм илһамы белән, дога кылып әйткән:
«…Синнән гафу сорыйбыз…» Бу сүз табыш килешендәге фигыльдән ясалган исем булып килә, ягъни: «Гафуың белән безне гафу ит». Яисә ул туры тәмамлык булып килә; бу очракта мәгънәсе: «Без Синнән гафуыңны сорыйбыз» була. «…әй, Раббыбыз, һәм Сиңа гына кайту (Кыямәт көнендә)!»
«…Аллаһ җанга аның көченнән килмәгәнне йөкләми…» Аятьнең тышкы мәгънәсе — ихтыяҗның үтәлүен сорау, ә эчке мәгънәсендә дога бар. Әйтерсең, алар: «Безгә көчебездән килмәгәнне йөкләмә», — дигәннәр; Аллаһ исә: «Аллаһ җанга аның көченнән килмәгәнне йөкләми», — дип җавап биргән. Ягъни җан күтәрә алмаганны йөкләми.
Галимнәр бу аятьнең тәфсире турында төрле фикердә булганнар.
Ибн Габбас (Аллаһ аңардан һәм аның әтисеннән разый булсын), Гата һәм күпчелек тәфсирчеләр моның белән кешенең күңелендә яшерелгән уй ният ителә дип санаган. Бу хакта Аллаһ Тәгаләнең: «…Күңелләрегездә булганны ачык кылсагыз да, яшерсәгез дә…», — дигән сүзләрендә әйтелгән иде.
Ибн Габбастан (Аллаһ аңардан һәм аның әтисеннән разый булсын) шулай ук: «Бу бары тик мөэминнәргә генә кагыла», — дип әйтүе риваять ителә. Аллаһ аларның иман эшен җиңеләйткән һәм аларга күтәрә алырлык нәрсәләрдән башкасын йөкләмәгән. Аллаһ Тәгалә әйткән: «Аллаһ сезгә җиңеллек тели, ә сезгә авырлык теләми» («Әл-Бәкара» сүрәсе, 185 нче аять); шулай ук: «Диндә сезгә бернинди авырлык та йөкләмәде» («Әл-Хаҗ» сүрәсе, 78 нче аять).
Сүфьян ибн Гуйәйнадан Аллаһ Тәгаләнең: «Аллаһ җанга аның көченнән килмәгәнне йөкләми…» дигән сүзләре турында сораганнар. Ул: «Аның көче җиткән чиктә генә йөкли, чыдамлыгы җиткәннән артыгын йөкләми», — дип җавап биргән. Бу — яхшы фикер, чөнки «мөмкинлек» көчнең соңгы чигеннән түбәнрәк нәрсә. Аллаһ Тәгаләнең сүзләре:
«…Ул кылган яхшылык аңа булыр…» — ягъни җан кылган игелек аңа насыйп булыр, ул моның өчен әҗер һәм бүләк алыр.
«…һәм кылган явызлыгы аңа каршы булыр…» — ягъни кылган явызлыгы аңа каршы булыр, аның гөнаһы һәм йөге аңа төшәр.
«…“Әй, Раббыбыз! Безне җавапка тартма…”» — ягъни безне җәзалама.
«…әгәр онытсак…» — кайберәүләр моны оныту аркасында хата кылу дип аңлаткан. Шуңа күрә Аллаһ мөэминнәргә андый гамәл өчен җәзаламавын сорап дога кылырга боерган. Бер фикер буенча, бу сүз «оныту»ның «калдыру» мәгънәсендә кулланылуына карый. Аллаһ Тәгаләнең: «Алар Аллаһны оныттылар, һәм Ул аларны онытты» («Әт-Тәүбә» сүрәсе, 67 нче аять), — дигән сүзләрендәге «оныттылар» — «калдырдылар» дигән мәгънәдә. Аллаһ Тәгаләнең сүзләре:
«…яки ялгышсак…» Моның белән белә торып эшләнгән гамәл күздә тотыла дигән фикер бар, чөнки «ул ялгышты» (ахта’а) дип, кайчак белә торып эшләүне дә әйтәләр. Аллаһ Тәгалә: «Һичшиксез, аларны үтерү — зур хата» («Әл-Исра» сүрәсе, 31 нче аять), — дигән. Гата: «“Онытсак яки ялгышсак” дигән сүзләрнең мәгънәсе — белмичә эшләсәк яки белә торып эшләсәк», — дигән. Әмма күпчелек галимнәр моны белмәү һәм оныту аркасында килеп чыккан хата дип аңлаткан.
Чөнки гөнаһлардан белә торып кылынганнары тәүбә ителмичә гафу ителми; бу эш Аллаһ карамагында: теләсә — җәзалый, теләсә — гафу итә. Ә хата исә гафу ителә. Пәйгамбәр (аңа Аллаһның рәхмәте һәм сәламе булсын): «Өммәтемнән хата, оныту һәм алар мәҗбүр ителгән эшләр алып ташланды», — дигән. Аллаһ Тәгаләнең сүзләре:
«…“Әй, Раббыбыз! Безгә авыр йөк йөкләмә…”» — ягъни безгә күтәрә алмаслык авыр вазифа һәм мәҗбүри килешү йөкләмә; аны үтәмәгән яки калдырган өчен безне җәзага тартма.
«…аны бездән элеккеләргә йөкләгәнең кебек…» — ягъни яһүдиләргә. Алар аны күтәрә алмады, һәм Син аларны җәзаладың.
Бер фикер буенча, мәгънәсе: «Безгә, бездән элек булган яһүдиләргә катлауландырганың кебек, эшләрне катлауландырма һәм авырайтма». Аллаһ аларга илле намаз үтәүне йөкләгән, зәкят итеп малларының дүрттән бер өлешен бирергә боерган. Киемнәренә нәҗес тисә, алар шул урынны кисеп ташлаганнар; берәрсе гөнаһ кылса, иртән торгач, өенең ишегендә шул гөнаһының язылганын күргән. Моңа охшаш башка авырлыклар да булган.
Аллаһ Тәгаләнең: «…алардан йөкләрен һәм өсләрендә булган богауларны төшерә…» («Әл-Әгъраф» сүрәсе, 157 нче аять), — дигән сүзләре дә моңа ишарә итә.
Бер фикер буенча, «иср» сүзе тәүбәсе булмаган гөнаһны аңлата; доганың мәгънәсе: «Безне шундый хәлдән сакла». Баштагы мәгънәсе — бәйләүче нык килешү. Аллаһ Тәгаләнең сүзләре:
«…“Әй, Раббыбыз! Безгә көчебездән килмәгәнне йөкләмә…”» — ягъни без күтәрә алмаган гамәлләргә кушма. Бер фикер буенча, бу күңелдәге хәрәкәтне — уйларны һәм вәсвәсәләрне аңлата. Мәхүлдән: «Бу көчле шәһвәт турында», — дигәне риваять ителә.
Ибраһимнан: «Бу — мәхәббәт», — дигәне риваять ителә. Мөхәммәд ибн Габд әл-Вәһһабтан: «Бу — гыйшык», — дигәне риваять ителә. Ибн Җурайҗ: «Бу — кешеләрнең маймылларга һәм дуңгызларга әверелүе», — дигән. Бер фикер буенча, бу — дошманнарның шатлануы.
Тагын бер фикер буенча, бу — бүленү һәм бәйләнешләрнең өзелүе. Без боларның һәммәсеннән Аллаһка сыенабыз. Аллаһ Тәгаләнең сүзләре:
«…Безне гафу ит…» — ягъни гөнаһларыбызны кичер һәм аларны юкка чыгар.
«…һәм безне ярлыка…» — ягъни гөнаһларыбызны яшер һәм безне хурлыкка калдырма.
«…һәм безгә рәхим ит…» Чөнки без Сиңа буйсынып кына изге гамәлләр кыла алабыз, ә Сиңа карышудан бары тик Синең рәхмәтең белән генә тыелабыз.
«…Син — безнең Яклаучыбыз…» — ягъни безнең Ярдәмчебез, Саклаучыбыз һәм Яклаучыбыз. «…көферлек кылучы кешеләргә каршы безгә ярдәм ит!»
«Сәхих Мөслим»дә (№ 126) Ибн Габбастан риваять ителә: күктән бер фәрештә төшеп, Пәйгамбәргә: «Ике нур белән сөен: алар — “Әл-Фатиха” сүрәсе һәм “Әл-Бәкара” сүрәсенең соңгы аятьләре», — дигән.