Prośba o przebaczenie i pomoc

Tafsir szejka Abdurrahmana as-Saʿdiego

Kiedy zostały objawione słowa Najwyższego: „Czy ujawnicie to, co jest w waszych duszach, czy też to ukryjecie, Bóg rozliczy was z tego” (2:284), muzułmanom stało się to ciężarem, gdyż sądzili, że będą pociągnięci do odpowiedzialności za to, co pojawia się w sercu — zarówno za myśli trwałe, jak i przemijające, i inne tego rodzaju rzeczy. W tym wersecie Bóg oznajmił im, że nie obarcza żadnej duszy ponad jej możliwości, czyli czymś, czemu jej siły mogą sprostać; nie nakłada na nią tego, co ją obciąża i sprawia jej trudność. Podobnie powiedział Najwyższy: „On nie uczynił dla was w religii żadnej trudności” (22:78).

Podstawowe nakazy i zakazy nie należą do rzeczy, które są dla dusz uciążliwe. Są raczej pokarmem dla dusz, lekarstwem dla ciał i ochroną przed szkodą. Bóg Najwyższy nakazał swoim sługom to, co im nakazał, z miłosierdzia i dobroci. A gdy pojawiają się okoliczności usprawiedliwiające, które mogą wiązać się z trudnością, następuje ulga i ułatwienie: albo obowiązek zostaje zniesiony w całości, albo częściowo, jak w przypadku ulg dla chorego, podróżnego i innych.

Następnie Najwyższy oznajmił, że każda dusza otrzyma to, co zyskała z dobra, a przeciwko niej będzie to, co zyskała ze zła. Żadna niosąca ciężar nie poniesie ciężaru innej i dobre uczynki człowieka nie zostaną przekazane komuś innemu. Użycie słowa „zarobiła” w odniesieniu do dobra wskazuje, że człowiek może osiągnąć nagrodę za dobry uczynek przy niewielkim wysiłku, a nawet samą intencją serca. W odniesieniu do złego czynu użyto natomiast słowa „nabyła”, co wskazuje, że zły czyn nie zostaje zapisany człowiekowi, dopóki go nie popełni i nie podejmie w tym celu działania.

Kiedy Bóg oznajmił, że Posłaniec i wierzący wraz z nim uwierzyli oraz że każdy działający zostanie wynagrodzony za swój czyn, a człowiek może dopuścić się zaniedbania, błędu i zapomnienia, i kiedy wyjaśnił, że obarcza nas jedynie tym, co możemy unieść i na co starczają nam siły, opowiedział o modlitwie wierzących w tej sprawie. Prorok, niech Bóg obdarzy go błogosławieństwem i pokojem, przekazał, że Bóg odpowiedział: „Uczyniłem to”.

„Panie nasz! Nie bierz nam za złe, jeśli zapomnieliśmy lub popełniliśmy błąd!” Różnica między tymi dwoma przypadkami jest taka, że zapomnienie oznacza, iż serce przestaje pamiętać o tym, co zostało nakazane, i człowiek pomija to przez zapomnienie; błąd zaś polega na tym, że człowiek zamierza uczynić coś, co wolno mu zamierzyć, lecz jego czyn przybiera postać niedozwoloną. Bóg darował tej wspólnocie to, co wynika z obu tych przypadków, z miłosierdzia i dobroci wobec niej.

Wynika z tego, że człowiek, który modlił się w skradzionej lub nieczystej szacie, nie wiedząc, że jest nieczysta, albo zapomniał o nieczystości na swoim ciele, przemówił w modlitwie przez zapomnienie, zrobił coś, co przerywa post, nie pamiętając, lub przez zapomnienie popełnił jeden z zakazów obowiązujących podczas pielgrzymki, jeśli nie wiąże się z tym zniszczenie — jest usprawiedliwiony. Tak samo nie łamie przysięgi ten, kto przez zapomnienie uczynił to, czego przysiągł nie robić.

Jeśli zaś przez pomyłkę spowodował śmierć człowieka lub zniszczył czyjeś mienie, nie ponosi za to grzechu, choć obowiązek odszkodowania wynika z samego wyrządzenia szkody. Podobnie, jeśli człowiek zapomniał wypowiedzieć formułę wymaganą w sytuacjach, w których należy ją wypowiedzieć, nie ponosi z tego powodu szkody.

„Panie nasz! Nie nakładaj na nas ciężaru”, to jest uciążliwych obowiązków, „jak nałożyłeś go na tych, którzy byli przed nami”. Bóg już to uczynił, gdyż złagodził tej wspólnocie obowiązki dotyczące oczyszczenia i form oddawania czci, czego nie złagodził innym wspólnotom.

„Panie nasz! Nie obarczaj nas tym, czego nie możemy unieść!” Bóg już to uczynił, i Jemu należy się chwała.

„Odpuść nam, przebacz nam i zmiłuj się nad nami!” Odpuścić i przebaczyć oznacza oddalić nieszczęścia i zło, a miłosierdzie przynosi pomyślność w sprawach.

„Ty jesteś naszym Panem”, czyli naszym Opiekunem, Władcą i Bogiem. Twoja opieka nad nami trwa od chwili, gdy dałeś nam istnienie i nas stworzyłeś. Twoje dobrodziejstwa nieustannie nas ogarniają w każdej chwili. Następnie obdarzyłeś nas wielkim dobrodziejstwem i ogromnym darem — religią islamu, której podlegają wszystkie pozostałe dobrodziejstwa.

Prosimy Cię więc, nasz Panie i Opiekunie, o dopełnienie Twojego dobrodziejstwa przez udzielenie nam zwycięstwa nad ludem niewiernych, którzy nie uwierzyli w Ciebie ani w Twoich posłańców, wystąpili przeciw wyznawcom Twojej religii i odrzucili Twój nakaz. Udziel nam nad nimi zwycięstwa przez argument i jasne wyjaśnienie, miecz i włócznię, dając nam władzę na ziemi, poniżając ich oraz obdarzając nas wiarą i czynami, dzięki którym osiąga się zwycięstwo. Chwała Bogu, Panu światów. Zakończono objaśnianie sury Al-Baqara dzięki pomocy i łasce Boga. Niech Bóg obdarzy Muhammada błogosławieństwem i pokojem.

Najwyższy oznajmia, że Posłaniec i wierzący wraz z nim uwierzyli, podporządkowali się i okazali posłuszeństwo, a zarazem proszą o przebaczenie. Oznajmił, że uwierzyli w Boga, Jego aniołów, Jego Księgi i Jego posłańców. Obejmuje to wiarę we wszystko, co Bóg powiedział o Sobie i co Jego posłańcy powiedzieli o Nim: w Jego doskonałe atrybuty i wzniosłe przymioty, zarówno ogólnie, jak i szczegółowo, oraz uznanie Go za wolnego od upodabniania Go do stworzeń, negowania Jego atrybutów i wszelkich cech niedoskonałości.

Obejmuje to także wiarę w aniołów wymienionych w objawionych prawach religijnych, ogólnie i szczegółowo, oraz wiarę we wszystkich posłańców i Księgi — to jest we wszystkie wiadomości, nakazy i zakazy przekazane przez posłańców i zawarte w Księgach. Nie czynią oni różnicy między żadnym z Jego posłańców, lecz wierzą we wszystkich, ponieważ posłańcy są pośrednikami między Bogiem a Jego sługami. Kto odrzuca jednego z nich, odrzuca ich wszystkich, a wręcz nie wierzy w Boga.

„I powiedzieli: «Usłyszeliśmy»”, czyli usłyszeliśmy to, co nam nakazałeś i czego nam zakazałeś, „i posłuchaliśmy” Cię w tym. Nie byli spośród tych, którzy mówią: „Usłyszeliśmy, lecz nie posłuchaliśmy”. Ponieważ sługa nieuchronnie dopuszcza się zaniedbania w wypełnianiu praw Boga Najwyższego i stale potrzebuje Jego przebaczenia, powiedzieli: „Prosimy Cię o przebaczenie”, czyli prosimy Cię o przebaczenie za nasze zaniedbania i grzechy oraz o usunięcie naszych wad.

„I do Ciebie zmierza powrót”, to jest: wszystkie stworzenia powrócą do Ciebie, a Ty wynagrodzisz je za dobro i zło, które uczyniły.

Tafsir imama Ibn Kathira

Przytoczenie hadisów dotyczących zasług tych dwóch szlachetnych wersetów — oby Bóg przyniósł nam przez nie pożytek.

Pierwszy hadis: Al-Buchari powiedział: Przekazał nam Muhammad ibn Kathir; przekazała nam Szuʿba, od Sulajmana, od Ibrahima, od ʿAbdur-Rahmana, od Abu Masʿuda, od Proroka, niech Bóg obdarzy go błogosławieństwem i pokojem, który powiedział: „Kto wyrecytuje dwa wersety…”. Przekazał nam także Abu Nuʿajm: przekazał nam Sufjan, od Mansura, od Ibrahima, od ʿAbdur-Rahmana ibn Jazida, od Abu Masʿuda, który powiedział: Wysłannik Boga, niech Bóg obdarzy go błogosławieństwem i pokojem, powiedział: „Kto wyrecytuje w nocy dwa ostatnie wersety sury Al-Baqara, temu wystarczą”.

Pozostali autorzy zbiorów hadisów przekazali go również drogą Sulajmana ibn Mihrana al-Aʿmasza, z takim samym łańcuchem przekazicieli i podobnym brzmieniem. Hadis znajduje się w dwóch „Sahihach” drogą przekazu as-Sauriego, od Mansura, od Ibrahima, od ʿAbdur-Rahmana, od niego. Jest także w obu „Sahihach” za pośrednictwem ʿAbdur-Rahmana, od ʿAlkamy, od Abu Masʿuda. ʿAbdur-Rahman powiedział: Potem spotkałem Abu Masʿuda i on przekazał mi ten hadis.

Podobnie przekazał go Ahmad ibn Hanbal: przekazał nam Jahja ibn Adam; przekazał nam Szarik, od ʿAsima, od al-Musajjiba ibn Rafiʿa, od ʿAlkamy, od Abu Masʿuda, od Proroka, który powiedział: „Kto wyrecytuje w nocy dwa ostatnie wersety sury Al-Baqara, temu wystarczą”.

Drugi hadis: Imam Ahmad powiedział: Przekazał nam Husajn; przekazał nam Szaʿban, od Mansura, od Ribʿiego, od Charraszy ibn al-Hurra, od al-Maʿrura ibn Suwajda, od Abu Dhara, który powiedział: Wysłannik Boga, niech Bóg obdarzy go błogosławieństwem i pokojem, powiedział: „Otrzymałem końcowe wersety sury Al-Baqara ze skarbu znajdującego się pod Tronem. Nie otrzymał ich żaden prorok przede mną”.

Ibn Mardawajh przekazał ten hadis za pośrednictwem al-Aszjaʿiego, od as-Sauriego, od Mansura, od Ribʿiego, od Zajda ibn Zibjana, od Abu Dhara, który powiedział: Wysłannik Boga, niech Bóg obdarzy go błogosławieństwem i pokojem, powiedział: „Otrzymałem końcowe wersety sury Al-Baqara ze skarbu znajdującego się pod Tronem”.

Trzeci hadis: Muslim powiedział: Przekazał nam Abu Bakr ibn Abi Szejba; przekazał nam Abu Usama; przekazał nam Malik ibn Maghul. (H) Przekazali nam także Ibn Numajr i Zuhajr ibn Harb, obaj od ʿAbdullaha ibn Numajra; ich brzmienia są zbliżone. Ibn Numajr powiedział: Przekazał nam mój ojciec; przekazał nam Malik ibn Maghul, od az-Zubajra ibn ʿAdijja, od Talhy, od Murra, od ʿAbdullaha, który powiedział: Kiedy Wysłannik Boga, niech Bóg obdarzy go błogosławieństwem i pokojem, został zabrany nocą, doprowadzono go do Lotosu Kresu, znajdującego się w szóstym niebie.

Do niego dociera to, co wznosi się z ziemi, i tam zostaje odebrane; do niego dociera również to, co zstępuje z góry, i tam zostaje odebrane. Powiedział: „Kiedy Lotos okryło to, co go okryło” (53:16) — były to złote ćmy. Wysłannikowi Boga dano trzy rzeczy: pięć modlitw, końcowe wersety sury Al-Baqara oraz przebaczenie ciężkich grzechów tym spośród jego wspólnoty, którzy nie przypisywali Bogu niczego za współtowarzysza.

Czwarty hadis: Ahmad powiedział: Przekazał nam Ishaq ibn Ibrahim ar-Razi; przekazał nam Salama ibn al-Fadl; przekazał mi Muhammad ibn Ishaq, od Jazida ibn Abi Habiba, od Martsada ibn ʿAbdullaha al-Jazanija, od ʿUkby ibn ʿAmira al-Dżuhanija, który powiedział: Wysłannik Boga, niech Bóg obdarzy go błogosławieństwem i pokojem, powiedział do mnie: „Recytuj dwa ostatnie wersety sury Al-Baqara, gdyż otrzymałem je spod Tronu”. Łańcuch przekazicieli tego hadisu jest dobry, lecz autorzy zbiorów hadisów nie zamieścili go w swoich księgach.

Piąty hadis: Ibn Mardawajh powiedział: Przekazał nam Ahmad ibn Kamil; przekazał nam Ibrahim ibn Ishaq al-Harbi; przekazał nam Musaddad; przekazał nam Abu ʿAwana, od Abu Malika, od Ribʿiego, od Hudajfy, który powiedział: Wysłannik Boga, niech Bóg obdarzy go błogosławieństwem i pokojem, powiedział: „Otrzymaliśmy przewagę nad ludźmi dzięki trzem rzeczom. Otrzymałem te wersety z końca sury Al-Baqara ze skarbca pod Tronem; nie otrzymał ich nikt przede mną i nikt po mnie ich nie otrzyma”. Następnie Ibn Mardawajh przekazał podobny hadis od Nuʿajma ibn Abi Hindiego, od Ribʿiego, od Hudajfy.

Szósty hadis: Ibn Mardawajh powiedział: Przekazał nam ʿAbdul-Baqi ibn Nafiʿ; przekazał nam Ismaʿil ibn al-Fadl; przekazał nam Muhammad ibn Hatim ibn Baziʿ; przekazał nam Dżaʿfar ibn ʿAwn, od Malika ibn Maghula, od Abu Ishaka, od al-Haritha, od ʿAlego, który powiedział: „Nie sądzę, by ktokolwiek, kto rozumie islam, zasypiał, nie recytując końcowych wersetów sury Al-Baqara, gdyż są one skarbem, który dano waszemu Prorokowi, niech Bóg obdarzy go błogosławieństwem i pokojem, spod Tronu”.

Wakiʿ przekazał go od Israʾila, od Abu Ishaka, od ʿUmajra ibn ʿAmra al-Charifiego, od ʿAlego, który powiedział: „Nie sądzę, by ktokolwiek rozumny, do kogo dotarł islam, zasypiał, nie recytując Wersetu Tronu i końcowych wersetów sury Al-Baqara, gdyż pochodzą one ze skarbu pod Tronem”.

Siódmy hadis: Abu ʿIsa at-Tirmidhi powiedział: Przekazał nam Bundar; przekazał nam ʿAbdur-Rahman ibn Mahdi; przekazała nam Hammad ibn Salama, od Asʿatha ibn ʿAbdur-Rahmana al-Dżarmiego, od Abu Kilaby, od Abu al-Aszʿatha as-Sanʿaniego, od an-Nuʿmana ibn Baszira, od Proroka, który powiedział: „Bóg zapisał księgę na dwa tysiące lat przed stworzeniem niebios i ziemi. Zesłał z niej dwa wersety, którymi zakończył surę Al-Baqara. Nie są one recytowane w żadnym domu przez trzy noce, by szatan się do niego nie zbliżył”. Następnie at-Tirmidhi powiedział: „To hadis gharīb”.

Podobnie przekazał go al-Hakim w swoim „Mustadraku”, drogą Hammada ibn Salamy, i powiedział: „Jego łańcuch przekazicieli spełnia warunki Muslima, choć obaj [al-Buchari i Muslim] go nie zamieścili”.

Ósmy hadis: Ibn Mardawajh powiedział: Przekazał nam ʿAbdur-Rahman ibn Muhammad ibn Madin; przekazał nam al-Hasan ibn al-Dżahm; przekazał nam Ismaʿil ibn ʿAmr; przekazał nam Ibn Abi Marjam; przekazał mi Jusuf ibn Abi al-Hadżdżadż, od Saʿida, od Ibn ʿAbbasa, który powiedział: Kiedy Wysłannik Boga recytował koniec sury Al-Baqara i Werset Tronu, śmiał się i mówił: „Oba pochodzą ze skarbca Miłosiernego pod Tronem”.

A kiedy recytował: „Kto czyni zło, otrzyma za nie zapłatę” (4:123) oraz: „Człowiekowi przypadnie tylko to, o co się starał, a jego starania będą ukazane, po czym zostanie mu za nie w pełni zapłacone” (53:39–41), wypowiadał słowa: „Do Boga należymy i do Niego powracamy” [istardżaʿ] i stawał się pokorny.

Dziewiąty hadis: Ibn Mardawajh powiedział: Przekazał nam ʿAbdullah ibn Muhammad ibn Kufi; przekazał nam Ahmad ibn Jahja ibn Hamza; przekazał nam Muhammad ibn Bakr; przekazał nam Makki ibn Ibrahim; przekazał nam ʿAbdullah ibn Abi Humajd, od Abu Malih, od Maʿkila ibn Jasara, który powiedział: Wysłannik Boga, niech Bóg obdarzy go błogosławieństwem i pokojem, powiedział: „Otrzymałem Fatiha Księgi i końcowe wersety sury Al-Baqara spod Tronu, a sury zaczynające się po Al-Hidżr — jako dodatkowy dar”.

Dziesiąty hadis został już przytoczony w rozdziale o zasługach Al-Fatihy. Przekazano go od ʿAbdullaha ibn ʿIsy ibn ʿAbdur-Rahmana ibn Abi Lajli, od Saʿida ibn Dżubajra, od Ibn ʿAbbasa, który powiedział: Kiedy Wysłannik Boga przebywał przy Dżibrilu, usłyszał nad sobą odgłos i Dżibril uniósł wzrok ku niebu. Powiedział: „Oto brama w niebie została otwarta; nigdy wcześniej jej nie otwarto”. Zstąpił z niej anioł, przyszedł do Proroka i powiedział: „Raduj się dwoma światłami, które zostały ci dane, a których nie otrzymał żaden prorok przed tobą: Fatiha Księgi i końcowe wersety sury Al-Baqara.

Nie wyrecytujesz żadnej litery z nich, by nie zostało ci to dane”. Przekazali go Muslim i an-Nasaʾi; to brzmienie pochodzi od an-Nasaʾiego.

Słowa Najwyższego: „Posłaniec uwierzył w to, co zostało mu zesłane od jego Pana” oznajmiają, że Prorok, niech Bóg obdarzy go błogosławieństwem i pokojem, w to uwierzył. Ibn Dżarir powiedział: Przekazał nam Biszr; przekazał nam Jazid; przekazał nam Saʿid, od Katady, który powiedział: Wspomniano nam, że gdy ten werset został objawiony, Wysłannik Boga powiedział: „I słusznie, że uwierzył”.

Al-Hakim przekazał w swoim „Mustadraku”: Przekazał nam Abu an-Nadr al-Fakih; przekazał nam Muʿadh ibn Nadżda al-Kuraszi; przekazał nam Challed ibn Jahja; przekazał nam Abu ʿAkil, od Jahji ibn Abi Kathira, od Anasa ibn Malika, który powiedział: Kiedy ten werset został objawiony Prorokowi — „Posłaniec uwierzył w to, co zostało mu zesłane od jego Pana” — Prorok powiedział: „Słusznie, że uwierzył”. Następnie al-Hakim powiedział: „Łańcuch przekazicieli jest autentyczny, choć obaj [al-Buchari i Muslim] nie zamieścili tego hadisu”.

Słowa „i wierzący” są połączone spójnikiem z wyrazem „Posłaniec”. Następnie Bóg oznajmił o wszystkich: „Każdy uwierzył w Boga, Jego aniołów, Jego Księgi i Jego posłańców. My nie czynimy różnicy między żadnym z Jego posłańców”. Wierzący uznają, że Bóg jest Jeden, Jedyny i Samowystarczalny, nie ma boga poza Nim ani pana poza Nim.

Uznają za prawdziwych wszystkich proroków i posłańców oraz Księgi zesłane z nieba Jego posłańcom i prorokom. Nie czynią różnicy między nimi, wierząc w jednych, a odrzucając innych. Wszyscy są dla nich prawdomówni, prawi, przeniknięci słusznością, prowadzeni i prowadzący ku drogom dobra, choć za pozwoleniem Boga prawo jednych z nich zastępowało prawo innych, aż wszystkie zostały zastąpione prawem Muhammada, Pieczęci Proroków i Posłańców. Na jego prawie nastanie Godzina, a pewna grupa jego wspólnoty nie przestanie jawnie trwać przy prawdzie.

„I powiedzieli: «Usłyszeliśmy i posłuchaliśmy»”, to znaczy: Usłyszeliśmy Twoje słowo, nasz Panie, zrozumieliśmy je, przyjęliśmy je i postępowaliśmy zgodnie z jego nakazami. „Prosimy o przebaczenie, nasz Panie” — jest to prośba o przebaczenie, miłosierdzie i łagodność. Ibn Abi Hatim powiedział: Przekazał nam ʿAli ibn Harb al-Mawsili; przekazał nam Ibn Fudajl, od ʿAtaʾ ibn as-Saʾiba, od Saʿida ibn Dżubajra, od Ibn ʿAbbasa, który w odniesieniu do słów Boga: „Posłaniec uwierzył w to, co zostało mu zesłane od jego Pana, i wierzący…” aż do słów „Prosimy o przebaczenie, nasz Panie” powiedział: „Przebaczyłem wam”.

„I do Ciebie zmierza powrót”, czyli: do Ciebie jest powrót i miejsce ostatecznego powrotu w Dniu, w którym odbędzie się rozliczenie.

Ibn Dżarir powiedział: Przekazał nam Ibn Humajd; przekazał nam Dżarir, od Bajana, od Hakima, od Dżabira, który powiedział: Kiedy Wysłannikowi Boga zostały objawione słowa: „Posłaniec uwierzył w to, co zostało mu zesłane od jego Pana, i wierzący. Każdy uwierzył w Boga, Jego aniołów, Jego Księgi i Jego posłańców. My nie czynimy różnicy między żadnym z Jego posłańców. I powiedzieli: «Usłyszeliśmy i posłuchaliśmy.

Prosimy o przebaczenie, nasz Panie, i do Ciebie zmierza powrót»”, Dżibril powiedział: „Bóg pochwalił ciebie i twoją wspólnotę. Proś, a zostanie ci dane”. Wówczas poprosił: „Bóg nie nakłada na duszę niczego ponad jej możliwości” aż do końca wersetu.

Jedenasty hadis: Abu Muhammad ʿAbdullah ibn ʿAbdur-Rahman ad-Darimi powiedział w swoim „Musnadzie”: Przekazał nam Abu al-Mughira; przekazał nam Safwan; przekazał nam Ajfaʿ ibn ʿAbdullah al-Kilaʿi, który powiedział: Pewien człowiek zapytał: „Wysłanniku Boga, który werset w Księdze Boga jest najwspanialszy?”. Odpowiedział: „Werset Tronu: «Bóg — nie ma boga poza Nim, Żyjącym, Samoistniejącym»”. Zapytał: „A który werset z Księgi Boga chciałbyś, aby przypadł tobie i twojej wspólnocie?”. Odpowiedział: „Koniec sury Al-Baqara.

Nie pomija on żadnego dobra tego świata i życia przyszłego, lecz wszystko to obejmuje”.

Słowa Najwyższego: „Bóg nie nakłada na duszę niczego ponad jej możliwości” oznaczają, że nie nakłada na nikogo ciężaru ponad jego siły. Jest to przejaw Jego łagodności wobec stworzeń, troski o nie i dobroci dla nich. Ten werset znosi i uchyla to, czego obawiali się Towarzysze na podstawie słów: „Czy ujawnicie to, co jest w waszych duszach, czy też to ukryjecie, Bóg rozliczy was z tego” (2:284). Bóg rozliczy i zapyta, lecz karze tylko za to, czemu człowiek może zapobiec.

Natomiast za to, czemu zapobiec nie może — za podszepty duszy i myśli, które przez nią przechodzą — człowiek nie będzie obciążony. Niechęć do złych podszeptów jest częścią wiary.

„Dla niej będzie to, co zyskała”, czyli dobro; „i przeciwko niej będzie to, co nabyła”, czyli zło. Chodzi o czyny podlegające obowiązkom religijnym. Następnie Bóg, zachęcając swoich sług, by Go prosili, oznajmił, że odpowie im, tak jak wskazał im i nauczył ich mówić: „Panie nasz! Nie bierz nam za złe, jeśli…”, to jest: jeśli przez zapomnienie nie wypełniliśmy obowiązku albo popełniliśmy zakazany czyn; „lub popełniliśmy błąd”, czyli nie trafiliśmy w to, co było właściwe w działaniu, nie znając jego prawnego statusu.

W „Sahih Muslim” przytoczono wcześniej hadis Abu Hurajry, w którym Bóg mówi: „Tak”. W hadisie Ibn ʿAbbasa Bóg mówi: „Uczyniłem to”. Ibn Madża w swoim „Sunanie” i Ibn Hibban w swoim „Sahih” przekazali, za pośrednictwem Abu ʿAmra al-Awzaʿiego, od ʿAtaʾa — Ibn Madża w swoim przekazie podał: od Ibn ʿAbbasa; al-Tabarani i Ibn Hibban podali: od ʿAtaʾa, od ʿUba jda ibn ʿUm ajra, od Ibn ʿAbbasa — że Wysłannik Boga powiedział: „Bóg zdjął z mojej wspólnoty odpowiedzialność za błąd, zapomnienie i to, do czego została przymuszona”. Przekazano to również innymi drogami, lecz Ahmad i Abu Hatim uznali hadis za słaby. Bóg wie najlepiej.

Ibn Abi Hatim powiedział: Przekazał nam mój ojciec; przekazał nam Muslim ibn Ibrahim; przekazał nam Abu Bakr al-Hudhali, od Szahra, od Umm ad-Dardaʾ, od Proroka, który powiedział: „Bóg darował mojej wspólnocie trzy rzeczy: błąd, zapomnienie i przymus”. Abu Bakr powiedział: Wspomniałem o tym al-Hasanowi, a on powiedział: „Tak jest. Czyż nie czytasz o tym w Koranie: «Panie nasz! Nie bierz nam za złe, jeśli zapomnieliśmy lub popełniliśmy błąd»?”.

„Panie nasz! Nie nakładaj na nas ciężaru, jak nałożyłeś go na tych, którzy byli przed nami” oznacza: Nie nakładaj na nas uciążliwych czynów, nawet jeśli bylibyśmy w stanie je wykonać, tak jak ustanowiłeś je dla wcześniejszych narodów — kajdany i ciężary, które na nich spoczywały. Twój Prorok Muhammad, niech Bóg obdarzy go błogosławieństwem i pokojem, został posłany jako prorok miłosierdzia, by usunąć je poprzez prawo, z którym go posłałeś: prawowierną, łatwą i łagodną religię.

Potwierdzają to przekazy w „Sahih Muslim”, od Abu Hurajry, od Wysłannika Boga, który powiedział, że Bóg odparł: „Tak”, oraz od Ibn ʿAbbasa, od Wysłannika Boga, który przekazał, że Bóg powiedział: „Uczyniłem to”. W różnych przekazach od Wysłannika Boga znajduje się też jego słowo: „Zostałem posłany z prawowierną, łatwą religią”.

„Panie nasz! Nie obarczaj nas tym, czego nie możemy unieść” oznacza: Nie obciążaj nas obowiązkami, nieszczęściami i próbami, którym nie możemy sprostać; nie doświadczaj nas tym, czemu nie jesteśmy w stanie stawić czoła. Makḥul powiedział o tych słowach: „Panie nasz! Nie obarczaj nas tym, czego nie możemy unieść”: „Chodzi o wygnanie i niepohamowaną żądzę”.

Przekazał to Ibn Abi Hatim. W jednym hadisie Bóg odpowiada: „Tak”, a w innym: „Uczyniłem to”.

„Odpuść nam” — to znaczy: to, co jest między nami a Tobą, z naszych zaniedbań i potknięć, które są Ci znane. „Przebacz nam” — to znaczy: to, co jest między nami a Twoimi sługami; nie ujawniaj im naszych wad i złych czynów. „I zmiłuj się nad nami” — to znaczy: w przyszłości nie dopuść, byśmy przez brak Twojej pomocy popadli w kolejny grzech. Dlatego powiedziano, że grzesznik potrzebuje trzech rzeczy: aby Bóg odpuścił mu to, co jest między nim a Bogiem; aby ukrył go przed swoimi sługami i nie zhańbił go wobec nich; oraz aby uchronił go i nie pozwolił mu popełnić podobnego grzechu.

Wcześniej przytoczono hadis, w którym Bóg mówi: „Tak”, a w innym: „Uczyniłem to”.

„Ty jesteś naszym Panem” oznacza: Ty jesteś naszym Opiekunem i Wspomożycielem. Tobie zaufaliśmy, Ciebie prosimy o pomoc i na Tobie polegamy; nie ma w nas siły ani mocy inaczej niż dzięki Tobie.

„Dopomóż nam przeciw ludowi niewiernych”, to jest tym, którzy odrzucili Twoją religię, zaprzeczyli Twojej jedyności i posłannictwu Twojego Proroka, czcili kogoś innego niż Ciebie i przypisywali Ci za współtowarzyszy niektórych Twoich sług. Dopomóż nam przeciw nim i spraw, by zwycięstwo przypadło nam nad nimi w tym świecie i w życiu przyszłym. Bóg powiedział: „Tak”. W hadisie przekazanym przez Muslima od Ibn ʿAbbasa Bóg mówi: „Uczyniłem to”.

Ibn Dżarir powiedział: Przekazał mi al-Muthanna ibn Ibrahim; przekazał nam Abu Nuʿajm; przekazał nam Sufjan, od Abu Ishaka, który powiedział: Muʿadh, niech Bóg będzie z niego zadowolony, kiedy kończył tę surę słowami „Dopomóż nam przeciw ludowi niewiernych”, mówił: „Amin”. Wakiʿ przekazał podobnie od Sufjana, od Abu Ishaka, od pewnego mężczyzny, od Muʿadha ibn Dżabala: kiedy kończył surę Al-Baqara, mówił: „Amin”. Zapomnieliśmy [dalszy ciąg przekazu].

Tafsir al-Baghawiego

Słowa Najwyższego: „Posłaniec uwierzył” — to znaczy: uznał za prawdziwe „to, co zostało mu zesłane od jego Pana, oraz wierzący”. „Każdy uwierzył w Boga” — użyto liczby pojedynczej, ponieważ chodzi o każdego z nich. „I Jego aniołów, Jego Księgi i Jego posłańców”. Hamza i al-Kisaʾi odczytali „Jego Księgę” w liczbie pojedynczej, mając na myśli Koran.

Powiedziano też, że słowo to oznacza zbiór, mimo iż występuje w liczbie pojedynczej, jak w słowach Najwyższego: „Bóg wysłał proroków jako zwiastunów i ostrzegających oraz zesłał wraz z nimi Księgę” (2:213). Pozostali odczytali „Jego Księgi” w liczbie mnogiej, podobnie jak w słowach Najwyższego: „Jego aniołów, Jego Księgi i Jego posłańców” (4:136).

„My nie czynimy różnicy między żadnym z Jego posłańców”, czyli: nie wierzymy w jednych, a nie wierzymy w innych, jak uczynili Żydzi i chrześcijanie. W wypowiedzi pominięto domyślne „mówią”: oni mówią: „Nie czynimy różnicy”. Jaʿqub odczytał czasownik w trzeciej osobie liczby pojedynczej: „nie czyni różnicy”, co może być informacją o Posłańcu albo oznaczać, że wszyscy nie czynią różnicy. Powiedziano „między żadnym”, a nie „między żadnymi”, ponieważ słowo „żaden” może odnosić się zarówno do jednej osoby, jak i do grupy.

Bóg Najwyższy powiedział: „I nie ma wśród was nikogo, kto mógłby się przed tym uchronić” (69:47).

„I powiedzieli: «Usłyszeliśmy»” — Twoje słowo. „I posłuchaliśmy” — Twojego nakazu. Przekazano od Hakima, od Dżabira, niech Bóg będzie z nich obu zadowolony, że gdy ten werset został objawiony, Dżibril, niech pokój będzie z nim, powiedział Prorokowi, niech Bóg obdarzy go błogosławieństwem i pokojem: „Bóg pochwalił ciebie i twoją wspólnotę. Proś, a otrzymasz”.

Wtedy, zgodnie z pouczeniem Boga Najwyższego, poprosił: „Prosimy o przebaczenie”. Jest to biernik rzeczownika odczasownikowego, czyli: „Przebacz nam swoim przebaczeniem” albo: „Prosimy Cię o przebaczenie, nasz Panie. Do Ciebie zmierza powrót”.

„Bóg nie nakłada na duszę niczego ponad jej możliwości”. Pozornie werset ten odpowiada na prośbę; zawiera jednak domyślne pytanie. Sens jest taki, jakby powiedzieli: „Nie obarczaj nas niczym poza tym, co możemy unieść”, a odpowiedź brzmi: „Bóg nie nakłada na duszę niczego ponad jej możliwości”, czyli ponad jej zdolność. „Możliwości” (wusʿ) to określenie tego, co człowiek może znieść i co nie jest dla niego zbyt trudne.

Uczeni różnili się w interpretacji tego wyrażenia. Ibn ʿAbbas, ʿAtaʾ i większość komentatorów uznawali, że chodzi o myśli wewnętrzne, wspomniane w słowach Najwyższego: „Czy ujawnicie to, co jest w waszych duszach, czy też to ukryjecie” — jak już wyjaśniliśmy. Przekazano również od Ibn ʿAbbasa, niech Bóg będzie z niego zadowolony, że powiedział: „Chodzi wyłącznie o wierzących.

Bóg uczynił dla nich sprawy religii łatwymi i nie obarczył ich niczym, czego nie są w stanie wykonać”, podobnie jak powiedział Najwyższy: „Bóg pragnie dla was ułatwienia, a nie utrudnienia” (2:185) oraz: „On nie uczynił dla was w religii żadnej trudności” (22:78).

Sufjan ibn ʿUjajna został zapytany o słowa Boga: „Bóg nie nakłada na duszę niczego ponad jej możliwości”. Odpowiedział: „Ponad to, co jest dla niej łatwe; nie obarczył jej ponad jej siły”. Jest to dobre wyjaśnienie, gdyż „możliwości” oznaczają coś poniżej granicy sił.

„Dla niej będzie to, co zyskała”, czyli dobro, za które dusza otrzyma nagrodę i zapłatę; „i przeciwko niej będzie to, co nabyła”, czyli zło, za które poniesie winę.

„Panie nasz! Nie bierz nam za złe”, to znaczy: nie karz nas. „Jeśli zapomnieliśmy” — niektórzy uznali, że chodzi o zapomnienie będące przeoczeniem. Al-Kalbi powiedział: Kiedy synowie Izraela zapominali o czymś, co im nakazano, albo popełniali błąd, natychmiast spotykała ich kara: zakazywano im określonych pokarmów lub napojów stosownie do danego grzechu.

Bóg nakazał wierzącym prosić Go, by nie pociągał ich za to do odpowiedzialności. Powiedziano też, że chodzi o zapomnienie rozumiane jako porzucenie, jak w słowach Najwyższego: „Oni zapomnieli o Bogu, więc On o nich zapomniał” (9:67).

„Lub popełniliśmy błąd”. Powiedziano, że oznacza to zamierzone działanie; mówi się bowiem: „Popełnił błąd”, gdy ktoś działa świadomie. Bóg Najwyższy powiedział: „Zabijanie ich jest wielkim błędem” (17:31). ʿAtaʾ powiedział: „Jeśli zapomnieliśmy lub popełniliśmy błąd” znaczy: jeśli nie wiedzieliśmy albo umyślnie popełniliśmy czyn.

Większość uczonych uznała jednak, że chodzi o błąd wynikający z niewiedzy lub przeoczenia, ponieważ grzech popełniony umyślnie nie jest przebaczony bezwarunkowo, lecz pozostaje woli Boga; błąd natomiast jest przebaczony. Prorok, niech Bóg obdarzy go błogosławieństwem i pokojem, powiedział: „Mojej wspólnocie darowano błąd, zapomnienie i to, do czego została przymuszona”.

„Panie nasz! Nie nakładaj na nas ciężaru”, czyli ciężkiego przymierza i zobowiązania, którego nie zdołamy wypełnić, byś nie ukarał nas za jego złamanie i zaniedbanie, „jak nałożyłeś go na tych, którzy byli przed nami”, czyli Żydów, którzy go nie wypełnili, a Bóg ukarał ich za to. Tak wyjaśniali Mudżahid, ʿAtaʾ, Katada, as-Suddi, al-Kalbi i inni. Wskazują na to słowa Najwyższego: „I przyjęliście ode Mnie Moje przymierze” (3:81), czyli: Moje zobowiązanie.

Powiedziano też, że oznacza to: Nie zaostrzaj i nie utrudniaj nam spraw tak, jak utrudniłeś je tym, którzy byli przed nami spośród Żydów. Bóg nałożył na nich obowiązek odprawiania pięćdziesięciu modlitw, oddawania jednej czwartej majątku jako zakatu, odcinania tej części szaty, na którą spadła nieczystość; człowiek, który zgrzeszył, budził się z zapisanym grzechem na drzwiach i spotykały ich podobne ciężary i ograniczenia. Tak wyjaśniali ʿUsman, ʿAtaʾ, Malik ibn Anas, Abu ʿUba jda i inni. Wskazują na to słowa Najwyższego: „On zdejmuje z nich ich ciężar i kajdany, które nad nimi ciążyły” (7:157).

Powiedziano również, że „ciężar” oznacza grzech, za który nie ma skruchy, a więc: „Chroń nas przed podobnym grzechem”. Pierwotne znaczenie tego słowa wiąże się z wiązaniem i umacnianiem.

„Panie nasz! Nie obarczaj nas tym, czego nie możemy unieść”, czyli: nie nakładaj na nas obowiązków, których nie jesteśmy w stanie wykonać. Powiedziano też, że chodzi o myśli wewnętrzne i podszepty. Przekazano od Makḥula, że chodzi o niepohamowaną żądzę.

Zapytano, czym jest ta żądza, i wyjaśniono, że jest to intensywne pożądanie. Ibrahim powiedział: „Miłość”. Muhammad ibn ʿAbd al-Wahhab powiedział: „Namiętność”. Ibn Dżurajdż powiedział: „Przemiana w małpy i świnie”. Powiedziano też: „Radość wrogów z naszego nieszczęścia”, albo: „Rozłąka i zerwanie więzi” — przed tym schronienia szukamy u Boga.

„I odpuść nam”, czyli: przestąp nad naszymi grzechami i wymaż je. „I przebacz nam”, czyli: zakryj nasze grzechy i nie zhańb nas przez ich ujawnienie. „I zmiłuj się nad nami”, gdyż nie możemy dokonywać dobrych uczynków inaczej niż przez Twoje posłuszeństwo i nie możemy porzucić nieposłuszeństwa inaczej niż dzięki Twojemu miłosierdziu.

„Ty jesteś naszym Panem”, czyli naszym Wspomożycielem, Stróżem i Opiekunem. „Dopomóż nam przeciw ludowi niewiernych”.

Saʿid ibn Dżubajr przekazał od Ibn ʿAbbasa, niech Bóg będzie z nich obu zadowolony, że w odniesieniu do słów Boga „Prosimy o przebaczenie, nasz Panie” Bóg powiedział: „Przebaczyłem wam”. A na prośbę: „Nie bierz nam za złe, jeśli zapomnieliśmy lub popełniliśmy błąd”, odpowiedział: „Nie będę was karał”. „Panie nasz! Nie nakładaj na nas ciężaru” — powiedział: „Nie nałożę na was ciężaru”.

„I nie obarczaj nas tym, czego nie możemy unieść” — powiedział: „Nie obarczę was tym”. A na słowa „Odpuść nam” aż do końca odpowiedział: „Odpuściłem wam, przebaczyłem wam, zmiłowałem się nad wami i udzieliłem wam zwycięstwa nad ludem niewiernych”. Kiedy Muʿadh ibn Dżabal kończył surę Al-Baqara, mówił: „Amin”.

Ismaʿil ibn ʿAbd al-Kahir przekazał nam: Abu al-Ghafir ibn Muhammad przekazał nam; Muhammad ibn ʿIsa al-Dżuludi przekazał nam; Ibrahim ibn Muhammad ibn Sufjan przekazał nam; Muslim ibn al-Hadżdżadż przekazał nam: Abu Bakr ibn Abi Szejba przekazał nam; Abu Usama przekazał nam; Malik ibn Maghul przekazał mi, od az-Zubajra ibn ʿAdijja, od Talhy ibn ʿAlego ibn Musarrifa, od Murra, od ʿAbdullaha, który powiedział: Kiedy Wysłannik Boga został zabrany nocą, doprowadzono go do Lotosu Kresu, znajdującego się w szóstym niebie.

Do niego dociera to, co wznosi się z ziemi, i tam zostaje odebrane; do niego dociera też to, co zstępuje z góry, i tam zostaje odebrane. „Kiedy Lotos okryło to, co go okryło” (53:16) — powiedział: „Złote ćmy”. Wysłannikowi Boga dano trzy rzeczy: pięć modlitw, końcowe wersety sury Al-Baqara oraz przebaczenie ciężkich grzechów tym spośród jego wspólnoty, którzy nie przypisywali Bogu niczego za współtowarzysza”. [Ciężkie grzechy — grzechy zgubne].