آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ، وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ، وَمَلَائِكَتِهِ، وَكُتُبِهِ، وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ، وَقَالُوا سَمِعْنَا، وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ. رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ، وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ. رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا، إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا. رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا. رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ، وَاعْفُ عَنَّا، وَاغْفِرْ لَنَا، وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا، فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ.
آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ
Аудионы жүктеу мүмкін болмады. Кейінірек қайталап көріңіз.
Пайғамбар өзіне раббы тарапынан түсірілгенге иман келтірді. Мүміндер де барлығы: Аллаға, періштелерге, кітаптарға және пайғамбарларға иман келтірді. «Елшілердің араларын айырмаймыз, естідік те бой ұсындық. Раббымыз! Сенен жарылқау тілейміз, қайтып барар жеріміз де Сенің алдың» деді. Алла (Т.) кісіге шамасы келетін міндетті ғана жүктейді; істеген жақсылығы өз пайдасына да, жамандығы зиянына. «Раббымыз! Егер ұмытсақ не жаңылсақ бізді қолға алма. Раббымыз! Бізге бізден бұрынғыларға жүктегеніңдей ауыр жүк жүктеме. Раббым! Бізге шамамыз келмейтінді артпа! Бізді кешір, бізді жарылқа, бізге мәрхамет ет. Сен иемізсің! Бізге кәпір қауымға қарсы жәрдем бер!»
Құрылымы: «Ғуфранака» (غُفْرَانَكَ — Сенен кешірім сұраймыз) деген мағынадағы масдармен басталып, одан кейін «лә туахизна» (لَا تُؤَاخِذْنَا — бізді жауапқа алма) деген тыйым формасы және «уағфу ғанна» (وَاعْفُ عَنَّا — бізді кешір) деген тілек келеді. Бұлар — «әл-Бақара» сүресінің екі ұлы қорытынды аяты.
Шейх Абдуррахман әс-Сағдидің тәпсірі
«Іштеріңдегіні жария етсеңдер де, жасырсаңдар да, Алла сендерді соған қарай есепке тартады» деген аят түскенде, мұсылмандарға ауыр тиді. Өйткені олар жүректе орныққан не уақытша пайда болған ойлар мен басқа да нәрселер үшін жауапқа тартыламыз деп ойлады. Сонда Алла Тағала бұл аятта: «Алла ешбір жанға шамасы келетінінен басқасын жүктемейді», яғни күші жететін істі ғана міндеттейді, оған ауырлық түсіріп, машақатқа салмайды деп хабарлады. Алла Тағала: «Дінде сендерге ешбір қиындық жүктемеді» деген.
Әмірлер мен тыйымдардың негізі адамға ауыр тиетін істерден емес. Керісінше, олар рухқа нәр, денеге шипа және зияннан қорғайтын қалқан. Алла Тағала құлдарына әмір еткендерін рақым әрі ізгілік ретінде бұйырды. Сонымен бірге қиындық туғызуы мүмкін қандай да бір себептер туындаса, міндетті мүлде алып тастау немесе оның бір бөлігін жеңілдету арқылы жеңілдік беріледі.
Науқас пен жолаушыға және басқаларға жасалған жеңілдіктер — соның мысалы.
Содан кейін Алла Тағала әрбір жанның жасаған жақсылығы өзіне тиесілі екенін, ал істеген жамандығы өзіне зиян болатынын хабарлады. Ешбір күнәһар басқа біреудің күнәсін көтермейді әрі пенденің жақсы амалдары басқаға берілмейді. Жақсылыққа қатысты «кәсаба» сөзі қолданылуы ізгі амалдың адамға аз ғана талпыныспен, тіпті жүрек ниетімен-ақ жазылатынын білдіреді. Ал жаман іске қатысты «иктәсаба» сөзі қолданылуы жаман амал адамға оны істеп, оған талпынғаннан кейін ғана жазылатынын көрсетеді.
Алла Тағала Елшінің және онымен бірге болған мүміндердің иман келтіргенін, әрбір амал етушінің өз амалына қарай жазаланатынын хабарлады. Адам кемшілікке, қателікке және ұмытшақтыққа ұшырайтындықтан, әрі Алла бізге шамамыз жететінді ғана жүктейтінін айтқандықтан, мүміндердің осыны тілеп жалбарынғанын баяндады. Пайғамбарымыз ﷺ Алланың: «Қабыл еттім», — дегенін хабарлаған. Олар: «Раббымыз! Егер ұмытсақ немесе жаңылсақ, бізді жауапқа алма», — деді.
Ұмыту дегеніміз — жүректің бұйырылған нәрсені есінен шығарып, оны ұмытып кетуі. Ал қателесу дегеніміз — істеуге болатын бір нәрсені мақсат етіп, бірақ рұқсат етілмеген басқа түрде орындап қою. Алла бұл үмбетке мейірім әрі ізгілік танытып, осындай жағдайларда кешірім жасады. Сондықтан біреу тартып алынған немесе нәжіс тиген киіммен намаз оқыса, денесіндегі нәжісті ұмытып кетсе, намаз үстінде ұмытып сөйлесе, оразаны бұзатын істі ұмытып жасаса немесе ихрамда тыйым салынған, бірақ бір нәрсені жоймайтын істі ұмытып істесе, ол кешіріледі.
Сондай-ақ ант еткен нәрсесін ұмытып істеген адам антын бұзған болып саналмайды. Егер біреу қателесіп жанды не мүлікті жойып жіберсе, оған күнә болмайды, бірақ өтем өтеу міндеті жай ғана зиян келтіргені үшін жүктеледі. Сол сияқты «бисмиллә» айту міндетті болған жерде оны ұмытып кету зиян келтірмейді.
«Раббымыз! Бізге ауыр жүк артпа» — яғни машақатты міндеттерді бізге жүктеме, бұларды бізден бұрынғыларға жүктегеніңдей етпе. Алла бұл үмбетке тазалыққа және ғибадаттардың кейбір жағдайларына қатысты міндеттерді бұрынғы үмбеттерге қарағанда жеңілдетті.
«Раббымыз! Шамамыз келмейтін нәрсені бізге жүктеме!» Алла мұны да қабыл етті, Оған мақтау болсын.
«Бізді кешір, бізді жарылқа және бізге мейірім ет». Кешіру мен жарылқау арқылы қиындықтар мен жамандықтардан арылуға болады, ал мейірім арқылы істер түзеледі.
«Сен біздің Иемізсің» — яғни Раббымыз, Иеміз әрі Құдайымызсың. Бізді жаратқан кезіңнен бастап қамқорлығыңда ұстап келесің. Нығметтерің әрдайым төгіліп, кез келген уақытта үздіксіз жалғасып тұрады. Содан соң барлық нығметтер соған тәуелді болатын ұлы нығмет — Исламды сыйладың.
Уа, Раббымыз әрі Иеміз! Нығметіңді кемеліне жеткізіп, Өзіңе және елшілеріңе қарсы шыққан, дін иелеріне қарсы тұрған әрі әміріңді тәрк еткен кәпір қауымға қарсы бізге жәрдем беруіңді сұраймыз. Бізге жер бетінде үстемдік беріп, оларды дәрменсіз ет; жеңіске жеткізетін иман мен амалдарды нәсіп ет. Әлемдердің Раббысы Аллаға мақтау болсын.
Алланың жәрдемі мен сәттілігімен «әл-Бақара» сүресінің тәпсірі аяқталды. Алла Мұхаммедке салауат пен сәлем жолдасын.
Алла Тағала Елшінің және онымен бірге болған мүміндердің иманы, бойсұнуы мен құлшылығы жайында, сондай-ақ олардың сонымен бірге Алладан кешірім сұрағаны туралы хабарлайды. Олар Аллаға, періштелеріне, кітаптарына және елшілеріне иман келтірді. Бұл Алланың Өзі туралы хабарлағанының және елшілері Ол туралы айтқан кемел сипаттар мен ұлылық сипаттарына жалпы әрі егжей-тегжейлі иман келтіруді; Оны жаратылысына ұқсатудан, сипаттарын жоққа шығарудан және барлық кемшілік сипаттардан пәктеуді қамтиды.
Сондай-ақ шариғаттарда аты аталған періштелерге жалпылай да, егжей-тегжейлі де иман келтіруді, барлық елшілер мен кітаптарға, яғни елшілер хабарлаған әрі кітаптар қамтыған хабарларға, әмірлер мен тыйымдарға иман келтіруді білдіреді. Олар елшілердің ешқайсысын бөліп-жармайды, барлығына иман келтіреді. Өйткені елшілер — Алла мен Оның құлдарының арасындағы дәнекерлер. Олардың кейбіріне күпірлік ету — барлығына, тіпті Аллаға күпірлік ету болып табылады.
«Олар: “Естідік”, — деді», яғни бізге әмір еткен және тыйым салған нәрселеріңді естідік. «Әрі бойсұндық», яғни бұйрықтарыңа бағындық. Олар «Естідік те, қарсы шықтық» дегендерден болған жоқ. Пенде Алланың алдындағы міндеттерінде міндетті түрде кемшілік жасайды әрі үнемі Оның кешіріміне мұқтаж.
Сондықтан олар: «Ғуфранака», яғни бізден болған кемшіліктер мен күнәларды кешіріп, бойымыздағы айыптарды өшіруіңді сұраймыз, — деді. «Қайтып барар жеріміз Сенің алдыңда» дегені: барлық жаратылыс Саған қайтады. Сен оларды істеген жақсылықтары мен жамандықтарына қарай жазалайсың.
Имам Ибн Кәсирдің тәпсірі
Осы екі ұлы аяттың артықшылығы туралы риуаят етілген хадистер. Алла олардың пайдасын бізге нәсіп етсін.
Бірінші хадис: әл-Бұхари былай деді: «Бізге Мұхаммед ибн Кәсир жеткізді; бізге Шуғба Сулайманнан, ол Ибраһимнен, ол Абдуррахманнан, ол Әбу Масғудтан, Пайғамбардан ﷺ жеткізді. Ол: “Кім осы екі аятты оқыса…” — деді». Бізге Әбу Нуғайм жеткізді; бізге Суфиян Мансурдан, ол Ибраһимнен, ол Абдуррахман ибн Язидтен, ол Әбу Масғудтан жеткізді. Әбу Масғуд: «Алланың Елшісі ﷺ: “Кім түнде «әл-Бақара» сүресінің соңындағы екі аятты оқыса, оған жеткілікті болады”, — деді», — деген.
Бұл хадисті қалған хадис жинаушылар да Сулайман ибн Михран әл-Ағмаш жолымен, осы иснад арқылы осыған ұқсас түрде жеткізген. Ол «Сахих әл-Бұхари» мен «Сахих Муслимде» әс-Сәуриден, Мансурдан, Ибраһимнен, Абдуррахман ибн Язидтен, одан әрі Әбу Масғудтан осыған ұқсас жолмен риуаят етілген. Сондай-ақ екі «Сахихта» Абдуррахманнан, ол Алқамадан, ол Әбу Масғудтан жеткізген риуаят бар. Абдуррахман: «Содан кейін Әбу Масғудпен кездескенімде, ол маған осы хадисті айтып берді», — деген.
Ахмад ибн Ханбал да былай риуаят еткен: бізге Яхия ибн Адам жеткізді; бізге Шарик Асымнан, ол Мусаййиб ибн Рафиғтан, ол Алқамадан, ол Әбу Масғудтан, ол Пайғамбардан ﷺ жеткізді. Ол: «Кім түнде «әл-Бақара» сүресінің соңындағы екі аятты оқыса, олар оған жеткілікті болады», — деген.
Екінші хадис: Имам Ахмад былай деді: бізге Хусайн жеткізді; бізге Шайбан Мансурдан, ол Рибғиден, ол Харша ибн әл-Хурдан, ол Мәғрур ибн Суайдтан, ол Әбу Заррдан жеткізді. Әбу Зарр: «Алланың Елшісі ﷺ: “Маған «әл-Бақара» сүресінің соңғы аяттары Арш астындағы қазынадан берілді. Олар менен бұрын ешбір пайғамбарға берілмеген”, — деді», — деген. Ибн Мардауайһ оны әл-Ашжағидің Суфияннан, оның Мансурдан, одан Рибғиден, одан Зәйд ибн Зубайяннан, Әбу Заррдан жеткізген хадисі арқылы риуаят етті.
Әбу Зарр: «Алланың Елшісі ﷺ: “Маған «әл-Бақара» сүресінің соңғы аяттары Арш астындағы қазынадан берілді”, — деді», — деген.
Үшінші хадис: Муслим былай деді: бізге Әбу Бәкір ибн Әбу Шәйба жеткізді; бізге Әбу Усама жеткізді; бізге Мәлик ибн Миғуил жеткізді. (Ха) Бізге Ибн Нумайр мен Зуһайр ибн Харб екеуі де Абдулла ибн Нумайрдан жеткізді; олардың сөздері бір-біріне жақын. Ибн Нумайр: бізге әкем жеткізді; бізге Мәлик ибн Миғуил әз-Зубайр ибн Ғадийден, ол Талхадан, ол Муррадан, ол Абдулладан жеткізді. Абдулла: «Алланың Елшісі ﷺ түнгі сапарға алынғанда, ол Сидрат әл-Мунтаһаға жеткізілді.
Ол алтыншы аспанда орналасқан. Жерден көтерілген нәрсенің бәрі соған жетіп, сонда қабылданады; ал оның үстінен түсірілген нәрсенің бәрі де соған жетіп, сонда қабылданады», — деді. «Сол кезде Сидраны қаптаған нәрсе қаптады» (ән-Нәжм, 16) деген аятты айтып, «ол алтын көбелектер еді», — деді. Ол тағы былай деді: «Алланың Елшісіне ﷺ үш нәрсе берілді: бес уақыт намаз, “әл-Бақара” сүресінің соңғы аяттары және үмбетінен Аллаға еш нәрсені серік қоспаған адамға ауыр күнәларының кешірілуі».
Төртінші хадис: Ахмад былай деді: бізге Исхақ ибн Ибраһим әр-Рази жеткізді; бізге Сәләмә ибн әл-Фадл жеткізді; маған Мұхаммед ибн Исхақ Язид ибн Әбу Хабибтен, ол Марсад ибн Абдулла әл-Язниден, ол Уқба ибн Амир әл-Жуһаниден жеткізді. Уқба: «Алланың Елшісі ﷺ маған: “«әл-Бақара» сүресінің соңындағы екі аятты оқы. Расында, олар маған Арш астынан берілді”, — деді», — деп хабарлаған. Бұл — хасан иснад, бірақ хадис жинақтаушылар оны кітаптарына енгізбеген.
Бесінші хадис: Ибн Мардауайһ былай деді: бізге Ахмад ибн Кәмил жеткізді; бізге Ибраһим ибн Исхақ әл-Харби хабарлады; бізге Мусаддад хабарлады; бізге Әбу Ауана Әбу Мәликтен, ол Рибғиден, ол Хузайфадан жеткізді. Хузайфа: «Алланың Елшісі ﷺ: “Біз адамдардан үш нәрсемен артық болдық. Маған Арш астындағы қазына үйінен осы аяттар берілді. Олар менен бұрын ешкімге берілмеген әрі менен кейін ешкімге берілмейді”, — деді», — деген.
Содан кейін ол Хузайфадан Рибғи арқылы Нуғайм ибн Әбу Һинд жолымен осыған ұқсас риуаят етті.
Алтыншы хадис: Ибн Мардауайһ былай деді: бізге Абдулбақи ибн Нафиғ жеткізді; бізге Исмаил ибн әл-Фадл хабарлады; бізге Мұхаммед ибн Хатим ибн Базиғ хабарлады; бізге Жағфар ибн Аун Мәлик ибн Миғуилден, ол Әбу Исхақтан, ол әл-Харистен, ол Әлиден жеткізді. Әли: «Исламды түсінген ешкім “әл-Бақара” сүресінің соңғы аяттарын оқымай ұйықтайды деп ойламаймын. Өйткені олар — Пайғамбарларыңа ﷺ Арш астындағы қазынадан берілген», — деген. Уәкиғ оны Исраилден, ол Әбу Исхақтан, ол Умайр ибн Амр әл-Харифиден, ол Әлиден жеткізген.
Әли: «Ислам хабары жеткен, ақыл-есі бар ешкімнің Күрси аятын және “әл-Бақара” сүресінің соңғы аяттарын оқымай ұйықтайтынын ойламаймын. Өйткені олар — Арш астындағы қазынадан», — деген.
Жетінші хадис: Әбу Иса әт-Тирмизи былай деді: бізге Бундар жеткізді; бізге Абдуррахман ибн Мәһди жеткізді; бізге Хаммад ибн Сәләмә Ашғас ибн Абдуррахман әл-Журмиден, ол Әбу Қиләбадан, ол Әбу әл-Ашғас әс-Санғаниден, ол ән-Нұғман ибн Баширден, ол Пайғамбардан ﷺ жеткізді. Ол: «Алла көктер мен жерді жаратудан екі мың жыл бұрын бір кітап жазды. Содан “әл-Бақара” сүресі аяқталған екі аятты түсірді. Бұл екі аят бір үйде үш түн оқылса, шайтан оған жақындай алмайды», — деген.
Содан кейін әт-Тирмизи: «Бұл — ғариб хадис», — деді. Әл-Хаким де «әл-Мустадрак» кітабында оны Хаммад ибн Сәләмә жолымен жеткізіп: «Иснад Муслимнің шартына сай сахих, бірақ екеуі де оны риуаят етпеген», — деді.
Сегізінші хадис: Ибн Мардауайһ былай деді: бізге Абдуррахман ибн Мұхаммед ибн Мәдин жеткізді; бізге әл-Хасан ибн әл-Жәһм хабарлады; бізге Исмаил ибн Амр хабарлады; бізге Ибн Әбу Марям хабарлады; маған Юсуф ибн Әбу әл-Хажжаж Сағидтен, ол Ибн Аббастан жеткізді. Ибн Аббас: «Алланың Елшісі ﷺ “әл-Бақара” сүресінің соңын және Күрси аятын оқығанда күлімсіреп: “Екеуі де — Рахманның Арш астындағы қазынасынан”, — дейтін. Ал “Кім жамандық істесе, соған қарай жазаланады” және “Адамға өз еңбегінен басқа еш нәрсе жоқ.
Еңбегі алда көрсетіледі, содан соң оған толық сыйы беріледі” деген аяттарды оқығанда, “Инна лилләһи уә инна иләйһи ражиғун” деп, бойсұнып, кішіпейіл күйге түсетін», — деген.
Тоғызыншы хадис: Ибн Мардауайһ былай деді: бізге Абдулла ибн Мұхаммед ибн Куфи жеткізді; бізге Ахмад ибн Яхия ибн Хамза жеткізді; бізге Мұхаммед ибн Бәкір жеткізді; бізге Мәкки ибн Ибраһим жеткізді; бізге Абдулла ибн Әбу Хумайд Әбу Мәлихтен, ол Миғқал ибн Ясардан жеткізді. Миғқал: «Алланың Елшісі ﷺ: “Маған «әл-Фатиха» сүресі мен «әл-Бақара» сүресінің соңғы аяттары Арш астынан берілді, ал «әл-Муфассал» сүрелері қосымша сый ретінде берілді”, — деді», — деген.
Оныншы хадис: «әл-Фатиха» сүресінің артықшылығы туралы бұрын келтірілген риуаятта Абдулла ибн Иса ибн Абдуррахман ибн Әбу Ләйлә Сағид ибн Жубайрдан, ол Ибн Аббастан былай жеткізген: «Бірде Алланың Елшісі ﷺ жанында Жәбірейіл болғанда, үстінен бір дыбыс естілді. Жәбірейіл аспанға көзін көтеріп: “Бұл — аспанда бұрын-соңды ашылмаған есіктің ашылғаны”, — деді. Сол есіктен бір періште түсіп, Пайғамбарға ﷺ келіп: “Сүйінші! Саған өзіңнен бұрын ешбір пайғамбарға берілмеген екі нұр берілді: «әл-Фатиха» сүресі және «әл-Бақара» сүресінің соңғы аяттары.
Бұлардың қайсыбір әрпін оқысаң да, саған оның сауабы беріледі”, — деді». Мұны Муслим мен ән-Нәсәи жеткізген; бұл — ән-Нәсәидің мәтіні.
«Елші өзіне Раббысынан түсірілгенге иман келтірді» деген сөзі Оның осыған иман келтіргені туралы хабарлайды. Ибн Жәрир: бізге Бишр жеткізді; бізге Язид жеткізді; бізге Сағид Қатададан жеткізді. Қатада: «Бұл аят түскенде, Алланың Елшісі ﷺ: “Оның иман келтіруі тиіс еді”, — дегені бізге айтылды», — деді. Әл-Хаким «әл-Мустадрак» кітабында былай риуаят етті: бізге Әбу ән-Надр әл-Фақиһ жеткізді; бізге Муғаз ибн Нәждә әл-Қураши жеткізді; бізге Хәллад ибн Яхия жеткізді; бізге Әбу Ақил Яхия ибн Әбу Кәсирден, ол Әнас ибн Мәликтен жеткізді.
Әнас: «“Елші өзіне Раббысынан түсірілгенге иман келтірді” деген аят Пайғамбарға ﷺ түскенде, ол: “Оның иман келтіруі тиіс еді”, — деді», — деген. Әл-Хаким: «Иснады сахих, бірақ әл-Бұхари мен Муслим оны риуаят етпеген», — деді.
«Мүміндер де» деген сөз «Елші» сөзіне жалғаулық арқылы тіркескен. Содан соң Алла олардың бәрін: «Әрқайсысы Аллаға, періштелеріне, кітаптарына және елшілеріне иман келтірді. Елшілерінің ешқайсысын бөліп-жармаймыз», — деп сипаттады. Мүміндер Алланың жалғыз, бір, ешкімге мұқтаж емес екенін, Одан басқа құдай әрі Раббы жоқ екенін растайды.
Сондай-ақ Алланың елшілері мен пайғамбарларына жіберілген көктен түскен барлық кітаптарға иман келтіреді. Олардың ешқайсысын бөліп-жармайды: біріне иман келтіріп, екіншісіне күпірлік етпейді. Керісінше, олардың бәрін шыншыл, ізгі, тура жолдағы әрі жақсылыққа бастаушы деп біледі. Олардың кейбірінің шариғаты Алланың рұқсатымен кейінгі шариғат арқылы үкімнен қалған болса да, барлығы ақырғы пайғамбарлар мен елшілердің мөрі Мұхаммедтің ﷺ шариғаты арқылы күшін жойды.
Қиямет осы шариғат үстем болып тұрған кезде болады және оның үмбетінің бір тобы ақиқат жолында үстем болып қала береді.
«Олар: “Естідік те, бойсұндық”, — деді», яғни уа, Раббымыз, сөзіңді естіп, түсіндік және оны орындап, талабына сай амал еттік. «Раббымыз! Сенен кешірім сұраймыз» — кешірім, рақым және мейірім тілейміз деген сөз. Ибн Әбу Хатим былай деді: бізге Әли ибн Харб әл-Маусили жеткізді; бізге Ибн Фудайл Ата ибн әс-Сәибтен, ол Сағид ибн Жубайрдан, ол Ибн Аббастан «Елші өзіне Раббысынан түсірілгенге иман келтірді және мүміндер де» деген аяттан «Раббымыз!
Сенен кешірім сұраймыз» дегенге дейінгі сөздер туралы жеткізді. Ибн Аббас: «“Сендерді кешірдім”, — деді», — деген. «Қайтып барар жеріміз Сенің алдыңда» дегені — есеп-қисап орнайтын күні қайту әрі барар мекен Саған болады деген сөз. Ибн Жәрир былай деді: бізге Ибн Хумайд жеткізді; бізге Жәрир Баяннан, ол Хәкимнен, ол Жәбирден жеткізді.
Жәбир: «“Елші өзіне Раббысынан түсірілгенге иман келтірді және мүміндер де; әрқайсысы Аллаға, періштелеріне, кітаптарына және елшілеріне иман келтірді. Елшілерінің ешқайсысын бөліп-жармаймыз. Олар: «Естідік те, бойсұндық. Раббымыз!
Сенен кешірім сұраймыз, қайтып барар жеріміз Сенің алдыңда», — деді” деген аят Алланың Елшісіне ﷺ түскенде, Жәбірейіл: “Расында, Алла сені және үмбетіңді жақсы мақтады. Сұра, саған беріледі”, — деді. Сонда ол: “Алла ешбір жанға шамасы келетінінен басқасын жүктемейді” деген аяттан бастап соңына дейін сұрады», — деген.
«Алла ешбір жанға шамасы келетінінен басқасын жүктемейді» дегені: Ол ешкімге күші жетпейтін нәрсені міндеттемейді. Бұл — Алла Тағаланың жаратқандарына көрсеткен жұмсақтығы, мейірімі әрі ізгілігі. Бұл — сахабалар «Іштеріңдегіні жария етсеңдер де, жасырсаңдар да, Алла сендерді соған қарай есепке тартады» деген аятқа байланысты алаңдағаннан кейін, сол алаңдаушылықты жойып, үкімін алып тастаған аят. Яғни Алла есепке тартып, сұраса да, адам өзі тоқтата алатын нәрсе үшін ғана азаптайды.
Ал тоқтата алмайтын нәрсе — нәпсінің азғыруы мен ішкі сыбырлары үшін адамға міндет жүктелмейді. Жаман азғыруды жек көру — иманнан.
«Жақсылығы өзіне», яғни жасаған игі амалы өзіне; «жамандығы өзіне зиян», яғни істеген жамандығы өзіне зиян болады. Бұл — міндет жүктелетін амалдарға қатысты.
Содан кейін Алла Тағала құлдарын Өзінен тілеуге бағыттап, дұғаларына жауап беруді міндетіне алғанын хабарлады. Ол құлдарын былай деп дұға етуге үйретті: «Раббымыз! Егер…» — яғни бір парызды ұмытып қалу салдарынан тәрк етсек немесе тыйым салынған істі де ұмытып жасасақ, бізді жауапқа алма. «Немесе жаңылсақ», яғни оның шариғаттағы үкімін білмегендіктен амал жасауда дұрысынан ауытқысақ.
Әбу Һурайраның хадисі «Сахих Муслимде» бұған қатысты Алланың: «Иә», — дегенін жеткізеді. Ибн Аббастың хадисінде: «Қабыл еттім», — делінген. Ибн Мәжа өзінің «Сүнәнінде», Ибн Хиббан өзінің «Сахихында» Әбу Амр әл-Аузағиден, ол Атаның Ибн Аббастан жеткізген хадисін келтіреді. Әт-Табарани мен Ибн Хиббанның риуаятында Ата Убайд ибн Умайрдан, ол Ибн Аббастан жеткізеді.
Ибн Аббас: «Алланың Елшісі ﷺ: “Расында, Алла менің үмбетімнен қателесуді, ұмытуды және мәжбүрлі түрде істегенін кешірді”, — деді», — деген. Бұл хадис басқа жолдармен де жеткізілген, алайда Ахмад пен Әбу Хатим оны әлсіз санаған. Алла жақсырақ біледі.
Ибн Әбу Хатим былай деді: бізге әкем жеткізді; бізге Муслим ибн Ибраһим жеткізді; бізге Әбу Бәкір әл-Хузали Шәһрден, ол Умму әд-Дардадан, ол Пайғамбардан ﷺ жеткізді. Ол: «Алла үмбетіме үш нәрсені кешірді: қателесуді, ұмытуды және мәжбүрлі түрде істегенді», — деген. Әбу Бәкір: «Мұны әл-Хасанға айтқанымда, ол: “Дұрыс. Сендер осы туралы Құран оқымайсыңдар ма: «Раббымыз! Егер ұмытсақ немесе жаңылсақ…»?” — деді», — деп жеткізген.
«Раббымыз! Бізден бұрынғыларға жүктегеніңдей ауыр жүк артпа» дегені: бұрынғы үмбеттерге шариғат етілген кісендер мен ауыр міндеттерді, орындай алсақ та, машақатты болатын амалдарды бізге жүктеме. Сен рақым пайғамбарың Мұхаммедті ﷺ осы ауыртпалықтарды алып тастап, жеңіл әрі кең шариғатпен жібердің. Әбу Һурайраның Алланың Елшісінен ﷺ жеткізген хадисі «Сахих Муслимде» бар: Алла «Иә», — деді.
Ибн Аббастың Алланың Елшісінен ﷺ жеткізген хадисінде: «Қабыл еттім», — делінген. Алланың Елшісінен ﷺ бірнеше жолмен: «Мен тура дін әрі жеңілдікпен жіберілдім», — деген хадис жеткен.
«Раббымыз! Шамамыз келмейтін нәрсені бізге жүктеме!» — міндеттерден, апаттар мен сынақтардан шамамыз келмейтін нәрсемен бізді сынама деген сөз. Мәхкул «Раббымыз! Шамамыз келмейтін нәрсені бізге жүктеме» деген аят туралы: «Бұл — жат жерде қалу мен жыныстық құмарлық», — деген.
Мұны Ибн Әбу Хатим риуаят еткен. Алла «Иә», — деді. Басқа хадисте: «Қабыл еттім», — делінген.
«Бізді кешір» — Өзің мен арамызда болатын, кемшіліктеріміз бен сүрінуімізден Өзің білетін нәрселерді кешір деген сөз. «Бізді жарылқа» — біз бен құлдарыңның арасындағы күнәларымызды жасыр, жамандықтарымыз бен жаман амалдарымызды оларға көрсетпе деген сөз. «Бізге мейірім ет» — келешекте бізді тура жолға салуың арқылы тағы бір күнәға түсірме деген сөз. Сондықтан: «Күнәһарға үш нәрсе қажет: Алла Өзі мен оның арасындағы күнәні кешіруі; құлдарының алдында оның айыбын жауып, масқара етпеуі; әрі оны сол күнәнің ұқсасына қайта түсірмей сақтауы», — делінген.
Бұған қатысты хадисте Алла: «Иә», — деді. Басқа хадисте: «Қабыл еттім», — делінген.
«Сен біздің Иемізсің» дегені: Сен — Қамқоршымыз әрі жәрдемшімізсің; Саған тәуекел еттік. Жәрдем сұралатын да, сүйенетін де — Сенсің. Сенен басқа ешқандай күш-қуат жоқ.
«Кәпір қауымға қарсы бізге жәрдем бер!» дегені: дініңді жоққа шығарған, жалғыздығыңды мойындамаған, пайғамбарыңның елшілігін теріске шығарған, Өзіңнен басқаға құлшылық етіп, жаратылыстарыңды Өзіңе серік қосқан қауымға қарсы бізге жәрдем бер әрі дүниеде және ақыретте жеңісті бізге нәсіп ет. Алла: «Иә», — деді. Ибн Аббастан Муслим жеткізген хадисте: «Қабыл еттім», — делінген.
Ибн Жәрир былай деді: әл-Мусанна маған жеткізді; бізге Әбу Нуғайм жеткізді; бізге Суфиян Әбу Исхақтан жеткізді. Муғаз, оған Алла разы болсын, осы сүрені «Кәпір қауымға қарсы бізге жәрдем бер!» деген аятпен аяқтағанда: «Әмин», — дейтін. Уәкиғ те Суфияннан, ол Әбу Исхақтан, ол бір кісіден, ол Муғаз ибн Жәбәлден жеткізген: Муғаз «әл-Бақара» сүресін аяқтағанда «Әмин» дейтін. Біз ұмыттық.
Әл-Бағауидің тәпсірі
Алла Тағаланың «Елші иман келтірді» деген сөзі — «растады» деген мағынада. «Өзіне Раббысынан түсірілгенді және мүміндер де; барлығы Аллаға иман келтірді» дегені — олардың әрқайсысы иман келтірді деген сөз. Сондықтан етістік жекеше түрде келген. «Періштелеріне, кітаптарына және елшілеріне» деген жерде Хамза мен әл-Кисаи «кітабихи» деп жекеше оқыған, яғни Құранды меңзейді.
Кейбіреулер бұл сөз жекеше түрде айтылса да, көптік мағына береді деген. Алла Тағаланың «Алла пайғамбарларды сүйіншілеуші әрі ескертуші етіп жіберді және олармен бірге Кітап түсірді» деген сөзі де сол сияқты (әл-Бақара, 213). Қалған қырағат иелері «кутубихи» деп көпше оқыған; бұл «періштелеріне, кітаптарына және елшілеріне» деген аяттағы қолданысқа сай.
«Елшілерінің ешқайсысын бөліп-жармаймыз» дегені — яһудилер мен христиандар істегендей, кейбіріне иман келтіріп, кейбіріне күпірлік етпейміз деген сөз. Мұнда жасырын түрде «олар айтады» деген мағына бар. Яғқуб қырағатында «юфарриқу» деп «йа» әрпімен оқылады; онда бұл Елші туралы хабар болады немесе «барлығы бөліп-жармайды» деген мағынаны білдіреді. «Ешқайсысының арасына» дегенде неге «жеке-жеке елшілердің арасына» делінбеген?
Өйткені «ахад» сөзі жеке адамға да, көпке де қолданылады. Алла Тағала: «Сол кезде сендерден ешкім оны қорғай алмайды» деген (әл-Хаққа, 47).
«Олар: “Естідік”, — деді», яғни Сенің сөзіңді естідік. «Әрі бойсұндық», яғни әміріңе мойынсұндық. Хәкимнің Жәбирден, Алла екеуіне разы болсын, жеткізген риуаяты бойынша, бұл аят түскенде Жәбірейіл Пайғамбарға ﷺ: «Расында, Алла сені және үмбетіңді мақтады. Сұра, саған беріледі», — деді.
Алла Тағала Өзі үйреткен дұға арқылы ол: «Ғуфранака», — деп сұрады. Бұл сөз табыс септігінде келген масдар: «Кешіруіңді кешір» немесе «Сенен кешірім сұраймыз» деген мағынада.
«Раббымыз! Қайтып барар жеріміз Сенің алдыңда. Алла ешбір жанға шамасы келетінінен басқасын жүктемейді». Аяттың сыртқы мағынасы — қажетін өтеу; ал мұнда сұрақ мағынасы жасырын. Яғни олар: «Бізге шамамыз келетінін ғана жүкте», — деді.
Алланың жауабы: «Алла ешбір жанға шамасы келетінінен басқасын жүктемейді», яғни күші жететінін ғана міндеттейді. «Уусғ» — адам көтере алатын әрі оған тарлық етпейтін нәрсенің атауы. Оның тәпсірінде ғалымдар әртүрлі пікір айтқан. Ибн Аббас, Ата және тәпсіршілердің көбі мұнда «Іштеріңдегіні жария етсеңдер де, жасырсаңдар да» деген аятта айтылған көңілдегі ойлар меңзелген деді.
Ибн Аббастан: «Мұнда тек мүміндер туралы айтылған. Дін істері оларға жеңілдетіліп, тек шамалары жететін нәрсе ғана міндеттелді», — деген риуаят бар. Алла Тағала: «Алла сендерге жеңілдікті қалайды, қиындықты қаламайды» деген (әл-Бақара, 185). Сондай-ақ: «Дінде сендерге ешбір қиындық жүктемеді» деген (әл-Хаж, 78).
Суфиян ибн Уяйнадан Алланың «Алла ешбір жанға шамасы келетінінен басқасын жүктемейді» деген сөзі туралы сұралғанда, ол: «Тек жеңілін ғана міндеттейді, күші жететінінен артықты жүктемейді», — деді. Бұл — жақсы пікір, өйткені «уусғ» дегеніміз — күштің шегінен төмен нәрсе.
Алла Тағаланың «Жақсылығы өзіне» дегені — жанның жасаған игі амалы, оның сауабы мен сыйы өзіне тиесілі. «Жамандығы өзіне зиян» дегені — істеген жамандығының күнәсі өз мойнында. «Раббымыз! Бізді жауапқа алма» дегені — жазалама деген сөз.
«Егер ұмытсақ» — мұны кейбіреулер ұмытшақтық, яғни бір нәрсені есінен шығару деп түсіндірген. Әл-Кәлби: «Исраил ұрпақтары бұйырылған нәрселерінің бірін ұмытса немесе қателессе, оларға дереу жаза берілетін. Күнәсіне қарай кейбір тағамдар мен сусындар харам етілетін. Сондықтан Алла мүміндерге сол үшін жауапқа тартпауды сұрауды бұйырды», — деген.
Тағы бір пікір бойынша, бұл «ұмытшақтық» — тәрк ету мағынасында. Алла Тағаланың «Олар Алланы ұмытты, сондықтан Ол да оларды ұмытты» дегені сияқты (әт-Тәуба, 67).
«Немесе жаңылсақ» дегеннің бір түсіндірмесі бойынша, бұл — әдейі жасау деген мағынада. Араб тілінде біреу бір істі әдейі жасаса да, «ахтаъа» деп айтуға болады. Алла Тағала: «Оларды өлтіру — үлкен қателік» деген (әл-Исра, 31). Ата: «“Ұмытсақ немесе жаңылсақ” дегені — білмесек немесе әдейі істесек», — деді.
Ал көпшілік мұны білімсіздік пен абайсыз қателік деп түсіндірген. Өйткені әдейі жасалған күнә кешірілмейді, ол Алланың қалауында қалады; ал қателік кешіріледі. Пайғамбар ﷺ: «Үмбетімнен қателесу, ұмыту және мәжбүрлі түрде істеген нәрсе көтерілді», — деген.
Алла Тағаланың «Раббымыз! Бізге ауыр жүк артпа» дегені — орындай алмайтын ауыр міндет пен келісімді бізге жүктеп, оны бұзып тәрк еткеніміз үшін азаптама деген сөз. «Бізден бұрынғыларға жүктегеніңдей» дегені — яһудилерге. Олар оны орындай алмады да, сен оларды жазаладың.
Бұл — Мужаһидтің, Атаның, Қатаданың, әс-Суддидің, әл-Кәлбидің және бір топ ғалымның пікірі. Бұған Алла Тағаланың «Сендерден алған уәдемді» деген сөзі дәлел болады (Әли Имран, 81), яғни «уәдемді» деген сөз. Тағы бір түсіндірме бойынша, бұл: «Бұрынғы яһудилерге ауыр міндеттер жүктегеніңдей, істі бізге қатайтып, қиындатпа», — деген мағынада. Өйткені Алла оларға елу уақыт намазды парыз еткен, мал-мүлкінің төрттен бірін зекет етуді бұйырған; киіміне нәжіс тиген адам оны кесіп тастауы керек болған; күнә істеген кісінің күнәсі ертеңіне есігінің алдына жазылып тұратын және басқа да ауыр міндеттер болған.
Бұл — Усманның, Атаның, Мәлик ибн Әнастың, Әбу Убайданың және бір топ ғалымның пікірі. Бұған Алла Тағаланың: «Олардың үстіндегі ауыр міндеттері мен кісендерін түсіреді» деген сөзі дәлел болады (әл-Ағраф, 157). Тағы бір пікір бойынша, «иср» — тәубесі қабыл болмайтын күнә дегенді білдіреді, яғни бізді соған ұқсас күнәдан сақта. Оның бастапқы мағынасы — байлап, бекіту.
Алла Тағаланың «Раббымыз! Шамамыз келмейтін нәрсені бізге жүктеме» дегені — көтере алмайтын амалдарды міндеттеме деген сөз. Тағы бір түсіндірмеде бұл көңілдегі ойлар мен азғырулар делінген. Мәхкулден бұл сөздің «жыныстық құмарлық» мағынасында екені жеткізілген.
Сондай-ақ Ибраһимнен «махаббат» деген пікір жеткен; Мұхаммед ибн Абдулуаһһабтан «ғашықтық» деген пікір айтылған. Ибн Журайж мұны маймылдар мен доңыздарға айналдырылу деп түсіндірген. Тағы бір пікір бойынша, бұл — дұшпандардың қуануына себеп болу; ал тағы бірінде — айырылысу мен байланысты үзу делінген. Алладан бұлардан сақтауды тілейміз.
«Бізді кешір» дегені — күнәларымыздан асып, оларды өшір. «Бізді жарылқа» дегені — күнәларымызды жасыр, бізді масқара етпе. «Бізге мейірім ет» дегені — біз амалдарды тек Саған бойсұну арқылы ғана істей аламыз, ал күнәдан тек Сенің мейіріміңмен ғана тыйыламыз. «Сен біздің Иемізсің» — жәрдемшіміз, қорғаушымыз әрі Қамқоршымызсың. «Кәпір қауымға қарсы бізге жәрдем бер!»
Сағид ибн Жубайр Ибн Аббастан, Алла екеуіне разы болсын, «Ғуфранака Раббана» деген сөз туралы: «Алла Тағала: “Сендерді кешірдім”, — деді», — деп жеткізген. «Егер ұмытсақ немесе жаңылсақ, бізді жауапқа алма» деген сөз туралы: «“Сендерді жауапқа алмаймын” деді. “Раббымыз! Бізге ауыр жүк артпа” дегенде: “Сендерге ауыр жүк артпаймын” деді.
“Шамамыз келмейтін нәрсені бізге жүктеме” дегенде: “Сендерге жүктемеймін” деді. “Бізді кешір” дегеннен бастап соңына дейін: “Сендерді кешірдім, жарылқадым, рақым еттім әрі кәпір қауымға қарсы жәрдем бердім”, — деді», — деген. Муғаз ибн Жәбәл «әл-Бақара» сүресін аяқтаған сайын «Әмин» дейтін.
Исмаил ибн Абдулқаһир бізге хабарлады; Әбу Ғабдир әл-Ғафир ибн Мұхаммед бізге хабарлады; Мұхаммед ибн Иса әл-Жулуди бізге хабарлады; Ибраһим ибн Мұхаммед ибн Суфиян бізге хабарлады; Муслим ибн әл-Хажжаж бізге хабарлады; Әбу Бәкір ибн Әбу Шәйба бізге хабарлады; Әбу Усама бізге хабарлады; Мәлик ибн Миғуил әз-Зубайр ибн Ғадийден, ол Талха ибн Әли ибн Масрафтан, ол Муррадан, ол Абдулладан жеткізді. Абдулла: «Алланың Елшісі ﷺ түнгі сапарға алынғанда, Сидрат әл-Мунтаһаға жеткізілді. Ол алтыншы аспанда орналасқан.
Жерден көтерілген нәрсенің бәрі соған жетіп, сонда қабылданады; оның үстінен түсірілген нәрсенің бәрі де соған жетіп, сонда қабылданады. “Сол кезде Сидраны қаптаған нәрсе қаптады” деген аят туралы (ән-Нәжм, 16): “Ол — алтын көбелектер”, — деді. Алланың Елшісіне ﷺ үш нәрсе берілді: бес уақыт намаз, “әл-Бақара” сүресінің соңғы аяттары және үмбетінен Аллаға еш нәрсені серік қоспаған, ауыр күнәларды істеген адамға кешірім», — деген.
«Сахих Муслимде» (№126) Ибн Аббастан риуаят етілген: бір періште көктен түсіп, Пайғамбарға ﷺ: «Екі нұрмен сүйіншіле… Бұлар — “әл-Фатиха” сүресі мен “әл-Бақара” сүресінің соңғы аяттары», — деді.