Қабыл ету мен туралық тілеу

Шейх Абдуррахман әс-Сағдидің тәпсірі

Олар өздері мен ұрпақтары үшін Исламды тіледі. Исламның шынайы мәні — жүректің Раббысына бойсұнуы әрі берілуі; мұның өзі дене мүшелерінің де бойсұнуын қамтиды.

«Бізге құлшылық рәсімдерімізді көрсет» (وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا), яғни оларды бізге көзбен көрсетіп, таныт әрі үйрет. Көзбен көрсету үйретудің әсерін күшейтеді. «Құлшылық рәсімдері» дегенде аяттың мәнмәтіні мен жағдайы меңзеп тұрғандай, қажылықтың барлық амалдары айтылуы мүмкін. Сондай-ақ сөздің жалпы мағынасына сүйенсек, мұнда одан да ауқымды ұғым — бүкіл дін мен барлық ғибадаттар меңзелуі ықтимал.

Өйткені «нүск» (النسك) сөзі ғибадат етуді білдіреді, алайда тілдік қолданыста ол көбіне қажылық ғибадаттарына қатысты жұмсалады. Сонда олардың дұғасының түйіні — пайдалы білімге әрі ізгі амалға жеткізуді тілеу.

Құл қандай дәрежеде болса да, кемшілікке жол беруі мүмкін және тәубеге мұқтаж. Сондықтан олар: «Тәубемізді қабыл ет. Ақиқатында, Сен — тәубені қабыл етуші, ерекше мейірімдісің», — деді.

«Ыбырайым мен Ысмайыл үйдің негіздерін көтеріп жатқан кездерін еске ал» — олар осы ұлы істі үздіксіз атқарып жатқан еді. Олардың жағдайы қорқыныш пен үміттің арасында болды. Тіпті осындай істі атқарып жүріп те, Алладан амалдарын қабыл етуін сұрады, сөйтіп одан мол пайда болуын тіледі.

Имам Ибн Кәсирдің тәпсірі

Алланың: «Ыбырайым үйдің негіздерін көтеріп жатқанда, Ысмайыл да онымен бірге: “Раббымыз! Бізден қабыл ал. Ақиқатында, Сен — бәрін Естуші, бәрін Білушісің. Раббымыз! Екеумізді Өзіңе бойсұнған мұсылман ет әрі ұрпағымыздан Өзіңе бойсұнған бір үмбет шығар.

Бізге құлшылық рәсімдерімізді көрсет және тәубемізді қабыл ет. Ақиқатында, Сен — тәубені қабыл етуші, ерекше мейірімдісің”, — дегенін еске ал» деген сөзіне келсек, «негіздер» (القواعد) — «негіздің» жекеше түрі; ол тірек пен іргетасты білдіреді. Алла Тағала: «Уа, Мұхаммед! Қауымыңа Ыбырайым мен Ысмайылдың (оларға Алланың сәлемі болсын) Үйді салғанын және оның негіздерін көтергенін еске сал», — дейді.

Олар: «Раббымыз! Бізден қабыл ал. Ақиқатында, Сен — бәрін Естуші, бәрін Білушісің», — деп дұға етті. Олар ізгі амал жасап тұрып, Алла Тағаладан сол амалды қабыл етуін сұрады.

Ибн Әбу Хатим Меккелік Мұхаммад ибн Язид ибн Хунайстың Уәһиб ибн әл-Уардтан жеткізген хабарын баяндады: ол «Ыбырайым үйдің негіздерін көтеріп жатқанда, Ысмайыл да онымен бірге: “Раббымыз! Бізден қабыл ал”» деген аятты оқып, жылап: «Рахманның сүйіктісі! Рахманның Үйінің тіректерін көтеріп жатып, Алла сенен қабыл етпей қоя ма деп алаңдағаның қандай!» — деген.

Бұл — Алла Тағаланың шынайы иман келтірген мүміндердің жағдайын сипаттаған мына сөзіне ұқсайды: «Олар бергендерін береді де, жүректері қорқынышқа толы болады» (23:60). Яғни садақадан, нәпақадан және Аллаға жақындататын ізгі амалдардан бергендерін береді, бірақ олардың өздерінен қабыл етілмеуінен қорқады. Мұны Айша (р.а.) Алла Елшісінен (с.ғ.с.) жеткізген сахих хадис те растайды; оның орны келгенде бұл хадис баяндалады.

Кейбір тәпсіршілер: «Негіздерді Ыбырайым көтерген, ал дұға еткен — Ысмайыл», — деген. Бірақ дұрыс пікір бойынша, екеуі де негіздерді көтеріп, бірге дұға еткен. Мұның баяны төменде келеді.

Бұхари бұл жерде біз келтіретін хадисті риуаят еткен, содан кейін осы оқиғаға қатысты хабарларды баяндаған. Бұхари (Алла оны рақым етсін) былай деді: «Бізге Абдулла ибн Мұхаммад жеткізді; оған Абдурраззақ жеткізді; оған Мағмар, Әйюб әс-Сахтияни мен Кәсир ибн Кәсир ибн әл-Мутталиб ибн Әбу Уадағадан — олардың бірінің жеткізгеніне екіншісі қосымша мәлімет беріп отырған түрде — Сағид ибн Жубайрдан, ол Ибн Аббастан (Алла екеуіне разы болсын) жеткізді. Ол былай деді: “Әйелдер белдік тәрізді белбеуді алғаш рет Исмаилдың анасынан үйренді. Ол Сараға өзінің ізін көрсетпеу үшін белбеу жасап алды.

Содан кейін Ыбырайым оны және емізулі сәбиі Исмаилды алып келіп, сол кезде Меккеде ешкім жоқ, су да жоқ уақытта екеуін мешіттің жоғарғы жағындағы Зәмзәмнің тұсындағы бір ағаштың түбіне қалдырды. Ол екеуінің жанына құрма салынған дорба мен су құйылған торсық қойды. Содан соң Ыбырайым кері қайтты.

Исмаилдың анасы оның соңынан еріп: ‘Уа, Ыбырайым! Адам да, ештеңе де жоқ мына аңғарға бізді қалдырып, қайда барасың?’ — деді. Мұны бірнеше рет қайталады, бірақ Ыбырайым оған бұрылып қарамады. Сонда ол: ‘Мұны саған Алла бұйырды ма?’ — деді.

Ыбырайым: ‘Иә’, — деп жауап берді. Ол: ‘Онда Ол бізді қараусыз қалдырмайды’, — деді де, кері қайтты.

Ыбырайым көздері жетпейтін асуға жеткенде, жүзін Үй жаққа бұрып, қолдарын көтеріп, мына дұғаны айтты: ‘Раббымыз! Мен ұрпағымның бір бөлігін егін өспейтін аңғарға, Қасиетті Үйіңнің жанына орналастырдым. Раббымыз! Олар намазды толық орындасын.

Адамдардың жүректерін оларға ынтық ете гөр әрі оларға жемістерден ризық бер, бәлкім, шүкірлік етер’ (14:37).

Исмаилдың анасы баласын емізіп, суынан ішіп жүрді. Торсықтағы су таусылғанда, өзі де, баласы да шөлдеді. Баласының қиналып, аунап жатқанын көріп тұра алмады. Оны көрмеу үшін кетіп, өзіне ең жақын тау болған Сафаға көтерілді де, аңғарға қарап, біреуді көрер ме екен деп қарады.

Бірақ ешкімді көрмеді. Сафадан төмен түсіп, аңғарға жеткенде, көйлегінің етегін көтеріп, қатты шаршаған адамның жүгірісімен аңғардан өтті. Сосын Мәруаға келіп, үстіне шықты да, біреуді көрер ме екен деп қарады. Бірақ ешкімді көрмеді.

Осылай жеті рет қайталады. Ибн Аббас айтты: Пайғамбар (с.ғ.с.): ‘Адамдардың осы екеуінің арасында сағи жасауы содан’, — деді.

Мәруаға көтерілгенде, бір дауысты естіп: ‘Тыныш!’ — деді; мұны өзіне айтты. Сосын құлақ түріп, тағы да дауысты естіді. Ол: ‘Егер қолыңнан келсе, көмектес!’ — деді. Сонда Зәмзәмнің тұсынан періштені көрді. Ол өкшесімен немесе қанатымен жерді қазып, су шыққанша қимылдатты.

Исмаилдың анасы судың айналасына топырақ үйіп, қолымен осылай бөгет жасады да, су атқылап тұрса да, оны торсығына құйып ала берді. Ибн Аббас айтты: Пайғамбар (с.ғ.с.): ‘Алла Исмаилдың анасына рақым етсін! Егер ол Зәмзәмді өз жайына қалдырғанда немесе суды уыстап ала бермегенде, Зәмзәм сарқырап ағып жатқан бұлақ болар еді’, — деді.

Ол судан ішіп, баласын емізді. Сонда періште оған: ‘Құрып кетеміз деп қорықпа. Мына жерде Алланың Үйі бар. Оны мына бала мен оның әкесі салады. Алла Өз Үйінің адамдарын қараусыз қалдырмайды’, — деді. Үй жерден төбешік тәрізді көтеріңкі еді. Сел оң жағынан да, сол жағынан да ағып өтетін.

Олар осы күйде болғанда, Журхум тайпасынан немесе Журхумның бір үй-ішінен шыққан жолаушылар Кәда жолымен келе жатты. Олар Меккенің төменгі бөлігіне аялдап, судың үстінде айналып жүрген бір құсты көрді. Олар: ‘Бұл құс судың үстінде айналып жүр. Бұрын осы аңғарда су жоқ еді ғой’, — деді.

Бір-екі адамын жіберіп еді, суға тап болды. Олар қайтып келіп, хабар берді. Жолаушылар да суға келді. Исмаилдың анасы судың қасында еді. Олар: ‘Сенің жаныңда аялдауымызға рұқсат бересің бе?’ — деді. Ол: ‘Иә, бірақ суға иелік етпейсіңдер’, — деді. Олар: ‘Жарайды’, — деп келісті.

Ибн Аббас айтты: Пайғамбар (с.ғ.с.): ‘Исмаилдың анасы адамдармен араласуды жақсы көретін еді, сондықтан олардың осылай келгеніне қуанды. Олар сонда қоныстанып, өз отбасыларын да шақырды. Ақырында ол жерде бірнеше үй қоныстанды. Бала ержетіп, олардың арасында араб тілін үйренді.

Олар оны ұнатып, ержеткенде өз іштерінен бір әйелге үйлендірді. Исмаилдың анасы қайтыс болғаннан кейін, Ыбырайым Исмаилдың жағдайын көру үшін келді. Бірақ Исмаилды таба алмады. Әйелінен оны сұрағанда, ол: “Бізге азық іздеп кетті”, — деді.

Сосын олардың тұрмысы мен жағдайын сұрады. Әйелі: “Біз жоқшылық пен қиындықта өмір сүріп жатырмыз”, — деп шағымданды. Ыбырайым: “Күйеуің келгенде оған менен сәлем айт та, есігінің босағасын өзгертсін деп айт”, — деді.

Исмаил келген соң, бір нәрсэ байқағандай болды. Ол: “Бізге біреу келді ме?” — деп сұрады. Әйелі: “Иә, мынадай-мұндай бір қария келді. Ол сен туралы сұрады, мен оған айттым. Сондай-ақ тұрмысымыздың қалай екенін сұрады. Мен қиындық пен ауыр жағдайда екенімізді айттым”, — деді.

Исмаил: “Саған бір нәрсе тапсырды ма?” — деп сұрады. Әйелі: “Иә. Саған сәлем айтты және есігіңнің босағасын өзгертсін деді”, — деді. Исмаил: “Ол — менің әкем. Ол маған сенімен айырылысуды бұйырыпты. Енді өз туыстарыңа қайт”, — деді. Ол әйелімен ажырасып, солардан басқа әйелге үйленді.

Ыбырайым біраз уақыт келмей жүріп, кейін тағы келді. Бірақ Исмаилды таба алмады. Әйелінің жанына кіріп, оны сұрады. Әйелі: “Бізге азық іздеп кетті”, — деді. Ыбырайым: “Жағдайларың қалай?” — деп, олардың тұрмысы мен тіршілігін сұрады.

Әйелі: “Жақсы, кеңшілік пен молшылықта өмір сүріп жатырмыз”, — деп, Алланы мадақтады. Ыбырайым: “Не жейсіңдер?” — деп сұрады. Әйелі: “Ет”, — деді. “Не ішесіңдер?” — деп сұрады. Ол: “Су”, — деді. Сонда Ыбырайым: “Уа, Алла!

Ет пен суға береке бер”, — деді. Пайғамбар (с.ғ.с.): ‘Ол кезде олардың дәнді дақылдары жоқ еді. Егер болғанда, ол үшін де дұға етер еді. Меккеден тыс жерде бұл екеуін ғана тұтынған адамға олар жараспайтын’, — деді.

Ыбырайым: ‘Күйеуің келгенде оған менен сәлем айт та, есігінің босағасын берік ұстасын деп айт’, — деді. Исмаил келгенде: ‘Бізге біреу келді ме?’ — деп сұрады. Әйелі: ‘Иә, келбеті жақсы бір қария келді’, — деп оны мақтап, Исмаил туралы сұрағанын және өзіне олардың тұрмысы жақсы екенін айтқанын жеткізді. Исмаил: ‘Саған бір нәрсе тапсырды ма?’ — деп сұрады.

Әйелі: ‘Иә, саған сәлем айтты және есігіңнің босағасын берік ұстасын деді’, — деді. Исмаил: ‘Ол — менің әкем, ал сен — есіктің босағасысың. Ол маған сені өзімде қалдыруымды бұйырған’, — деді.

Содан кейін Ыбырайым қалағанынша келмей жүріп, қайта келгенде, Исмаилды Зәмзәмнің маңындағы ағаштың түбінде жебесін түзеп отырған жерінен көрді. Исмаил әкесін көріп, оған қарай тұрды. Әке мен бала бір-бірімен қауышқанда істейтіндей амандасты. Ыбырайым: ‘Уа, Исмаил!

Алла маған бір істі бұйырды’, — деді. Исмаил: ‘Раббың бұйырғанды істе’, — деді. Ыбырайым: ‘Маған көмектесесің бе?’ — деп сұрады. Исмаил: ‘Көмектесемін’, — деді. Ыбырайым: ‘Алла маған мына жерде Үй салуды бұйырды’, — деп айналасындағыдан биігірек төбені көрсетті.

Сол кезде екеуі Үйдің негіздерін көтере бастады. Исмаил тас тасып, Ыбырайым қалады. Құрылыс биіктегенде, Ыбырайым осы тасты әкеліп қойды да, соның үстіне тұрып құрылыс жүргізді, ал Исмаил оған тастарды беріп тұрды. Екеуі: ‘Раббымыз!

Бізден қабыл ал. Ақиқатында, Сен — бәрін Естуші, бәрін Білушісің’, — деп айтты”.

Олар Үйді айнала құрылыс жүргізіп: “Раббымыз! Бізден қабыл ал. Ақиқатында, Сен — бәрін Естуші, бәрін Білушісің”, — деп қайталай берді». Ибн Әбу Хатим бұл риуаятты Әбу Абдулла Мұхаммад ибн Хаммад әз-Заһарани арқылы, ал Ибн Жәрир Ахмад ибн Сабит әр-Рази арқылы Абдурраззақтан қысқаша жеткізген.

Әбу Бәкір ибн Мардүәйһ те осы оқиғаны ұзақ баяндаған. Кейін Бұхари «Пайғамбарлар» кітабында Ибн Аббастан (р.а.) тағы бір жолмен келген риуаятты келтіреді. Онда Ыбырайымның Исмаил мен оның анасына суы бар торсық алып келгені, Исмаилдың анасының торсықтағы судан ішкенде сүті көбейіп, баласын емізгені, олардың Меккеге келгені, Сафаны, Мәруаны жеті рет айналғаны, Жәбірейілдің келіп Зәмзәм суын шығарғаны, Журхум тайпасының олармен бірге қоныстанғаны және Ыбырайым мен Исмаилдың Үйді тұрғызғаны баяндалады. Олар тастарды көтеріп, құрылыс биіктегенше: «Раббымыз!

Бізден қабыл ал. Ақиқатында, Сен — бәрін Естуші, бәрін Білушісің», — деп дұға еткен.

Бұхари осы оқиғаны екі жолмен риуаят етіп, оған «Пайғамбарлар» кітабында орын берген. Хаким оны «әл-Мустадрак» кітабында Әбу Аббас әл-Асаммнан, Мұхаммад ибн Синан әл-Қаззаздан, Әбу Әли Убайдулла ибн Абдулмажид әл-Ханафиден, Ибраһим ибн Нафиғ арқылы жеткізіп: «Екі шейхтың шартына сай сахих, бірақ олар риуаят етпеген», — деді. Оның бұл сөзіне таңғалуға болады, өйткені Бұхари, көріп отырғанымыздай, Ибраһим ибн Нафиғтан риуаят еткен, тек кейбір тұстарын ықшамдаған. Құрбандық оқиғасы онда айтылмаған.

Ал сахих хадисте қошқардың екі мүйізі Қағбада ілулі тұрғаны келген. Сондай-ақ Ыбырайымның (ғ.с.) Меккедегі отбасына Бурақпен тез келіп-кетіп, кейін Қасиетті жерде қалған отбасына қайтатыны айтылған. Алла жақсырақ біледі.

Ибн Аббастың Пайғамбардан (с.ғ.с.) тікелей жеткізілгені анық айтылған жерлері ғана осы хадистің марфуғ бөлігі болса керек. Бұл оқиғаға қатысты Әли ибн Әбу Тәліптен кейбір тұстарына қайшы келетін хабарлар да жеткізілген. Ибн Жәрир былай деді: «Бізге Мұхаммад ибн Башшар мен Мұхаммад ибн әл-Мусанна жеткізді. Екеуі: бізге Муаммәл, Суфияннан, ол Әбу Исхақтан, ол Хариса ибн Мударрибтен, ол Әли ибн Әбу Тәліптен жеткізді: “Ыбырайымға Үйді салу бұйырылғанда, ол Исмаил мен Һажарды ертіп шықты.

Меккеге келгенде, Үйдің орнында бас тәрізді нәрсесі бар бұлтқа ұқсас бір бейнені көрді. Ол оған: ‘Уа, Ыбырайым! Менің көлеңкемнің астына, яғни көрсетілген өлшеммен сал; артық та, кем де қоспа’, — деді. Ыбырайым құрылысын салып болған соң, Исмаил мен Һажарды қалдырды.

Һажар: ‘Уа, Ыбырайым! Бізді кімге тапсырасың?’ — деді. Ол: ‘Аллаға’, — деді. Һажар: ‘Онда кете бер, Ол бізді қараусыз қалдырмайды’, — деді.

Исмаил қатты шөлдеді. Һажар Сафаға көтеріліп, жан-жағына қарады, бірақ ештеңе көрмеді. Мәруаға барып та ештеңе көрмеді. Сосын қайтадан Сафадан қарап, Мәруаға оралды. Осылай жеті рет қайталады. Содан кейін: ‘Уа, Исмаил! Мен көрмейтін жерде жан тапсыр’, — деді.

Баласына келгенде, ол шөлдегеннен аяғымен жерді тырнап жатыр екен. Жәбірейіл оған үн қатып: ‘Сен кімсің?’ — деді. Һажар: ‘Мен — Ыбырайымның баласының анасы Һажармын’, — деді. Ол: ‘Екеуіңді кімге тапсырды?’ — деп сұрады. Һажар: ‘Аллаға тапсырды’, — деді.

Жәбірейіл: ‘Ол екеуіңді жеткілікті қорғаушыға тапсырды’, — деді. Бала жерді саусағымен қазғанда, Зәмзәм бұрқ етіп шықты. Һажар суды бөгей бастады. Жәбірейіл: ‘Оны жібер, бұл — мол су’, — деді». Бұл риуаятта Үйді Ыбырайым екеуін тастап кетпей тұрып салғаны айтылады.

Егер бұл хабар сақталған болса, ол әуелі сол жерді қоршап, белгілеп қойғанын, ал құрылысын Исмаил ержеткенде екеуі бірге аяқтағанын білдіруі мүмкін. Алла Тағала: «Ыбырайым үйдің негіздерін көтеріп жатқанда, Ысмайыл да онымен бірге» деген.

Сосын Ибн Жәрир: «Бізге Һаннад ибн әс-Сарри жеткізді; оған Әбу әл-Ахуас, Симактан, ол Халид ибн Арағарадан жеткізді. Бір кісі Әлиге (р.а.): “Маған Үй туралы айтып беріңізші: ол жер бетінде салынған алғашқы үй ме?” — деді. Әли: “Жоқ. Бірақ ол — берекесі орнатылған алғашқы үй; онда Ыбырайымның орны бар, оған кірген адам қауіпсіз болады.

Қаласаң, оның қалай салынғанын айтып берейін. Алла Ыбырайымға жер бетінде Өзінің Үйін салуды уахи етті. Бұл іс Ыбырайымға ауыр тиді. Сонда Алла екі басы бар, қатты иіріліп соғатын жел секілді тыныштықты жіберді. Ол Меккеге жеткенше бір басы екіншісінің соңынан ерді де, Үйдің орнына жабылған қалқан тәрізді болып жайылды.

Алла Ыбырайымға тыныштық тоқтаған жерге құрылыс салуды бұйырды. Ыбырайым құрылыс жүргізіп жатқанда, бір тас жетпей қалды. Бала тас іздеп кетті. Ыбырайым оған: ‘Мен айтқандай тас тауып кел’, — деді. Бала тас іздеп кеткенде, Ыбырайым Қара тасты өз орнына қойып қойған екен.

Бала: ‘Әкетай, бұл тасты саған кім әкелді?’ — деді. Ыбырайым: ‘Құрылысқа саған арқа сүйемейтін Біреу әкелді. Оны көктен Жәбірейіл әкелді’, — деді. Сөйтіп, олар құрылысты аяқтады”, — деді». Ибн Әбу Хатим Кағб әл-Ахбардан мынадай хабар келтірді: «Алла жерді жаратудан қырық жыл бұрын Үй судың үстіндегі көбік тәрізді еді.

Жер оның астынан жайылып пайда болды». Сағид айтты: «Әли ибн Әбу Тәліп бізге Ыбырайымның Армениядан келіп, өрмекшінің өз торын салғанындай, Үйдің орнын анықтайтын тыныштықты ертіп келгенін айтты. Сонда ол отыз адамның ғана көтере алатын тастарды ашты». Мен: «Әбу Мұхаммад!

Алла: “Ыбырайым үйдің негіздерін көтеріп жатқанда”, — дейді ғой», — дедім. Ол: «Бұл кейін болған», — деді.

Судди былай деді: «Алла Тағала Ыбырайым мен Исмаилға: “Тауап етушілерге, ғибадатқа берілгендерге, рукуғ пен сәжде жасаушыларға арнап Үйімді салыңдар”, — деп бұйырды. Ыбырайым Меккеге келіп, Исмаил екеуі күректерін алып, Үйдің нақты орнын білмей тұрды. Сонда Алла оларға “қатты иіріліп соғатын жел” деп аталатын, екі қанаты мен жылан тәрізді басы бар жел жіберді. Ол Қағбаның айналасындағы топырақты ашып, алғашқы Үйдің негіздерін көрсетті.

Екеуі сол жерді күрекпен қазып, іргетас қалады. Алла Тағаланың: “Ыбырайым үйдің негіздерін көтеріп жатқанда” және “Ыбырайымға Үйдің орнын көрсеткенде” деген сөздері осыған қатысты.

Негіздерді тұрғызып, бұрыштың орнына жеткенде, Ыбырайым Исмаилға: “Балам, мына жерге қоюға жақсы тас тауып кел”, — деді. Исмаил: “Әкешім, шаршадым, әл-дәрменім жоқ”, — деді. Ыбырайым: “Сонда да тауып кел”, — деді. Исмаил тас іздеуге кетті.

Бір тас әкелді, бірақ Ыбырайым оны ұнатпай: “Бұдан да жақсысын әкел”, — деді. Исмаил тағы іздеп кеткенде, Жәбірейіл Қара тасты Үндістаннан әкелді. Ол бұрын аппақ, ақ жақұттай еді; Адам оны жәннаттан түсірген. Адамдардың күнәларынан қарайып кеткен.

Исмаил тас әкеліп келгенде, оны бұрыштың жанынан көрді де: “Әкешім, мұны саған кім әкелді?” — деді. Ыбырайым: “Сенен ширақ біреу әкелді”, — деді. Олар құрылыс жүргізіп, Раббысы Ыбырайымды сынаған кезде айтқан мына сөздерді қайталап дұға етті: “Раббымыз! Бізден қабыл ал.

Ақиқатында, Сен — бәрін Естуші, бәрін Білушісің”. Бұл риуаятта Үйдің негіздері Ыбырайымнан бұрын салынғаны, ал Ыбырайымға олардың орны көрсетіліп, сол жерге құрылыс салу бұйырылғаны меңзеледі.

Кейбір ғалымдар да осындай пікір ұстанған. Абдурраззақ Мағмардан, ол Әйюбтан, ол Сағид ибн Жубайрдан, ол Ибн Аббастан: «“Ыбырайым үйдің негіздерін көтеріп жатқанда” дегендегі негіздер — бұған дейін де Үйдің негіздері болған», — деген сөзді жеткізді. Абдурраззақ Хишам ибн Хассаннан, ол Ата ибн Әбу Рабахтан: «Алла Адамды жәннаттан түсіргенде, оның аяғы жерде, басы көкте болатын. Ол көктегілердің сөздері мен дұғаларын естіп, олардан жұбаныш тапты.

Періштелер одан қорқып, дұғалары мен намаздарында Аллаға мұңын шақты. Алла оны жерге түсірді. Ол бұрын естіген дауысынан айырылған соң, жалғызсырап, дұғасы мен намазында Аллаға мұңын шақты. Оған Меккеге қарай жол көрсетілді.

Оның әрбір қадамы түскен жерде бір ауыл, ал қадамдарының арасындағы кеңістік шөл болды. Ақыры ол Меккеге жетті. Алла Үйдің қазіргі орнына жәннат жақұтын түсірді. Адам оны топан су келгенге дейін тауап етті. Топан су келгенде, жақұт көтерілді.

Кейін Алла Ыбырайымды жіберіп, ол Үйді салды», — деген хабарды келтірді. Бұл Алланың: «Ыбырайымға Үйдің орнын көрсеткенде» деген сөзіне қатысты.

Абдурраззақ Ибн Журайждан, ол Атадан: «Адам: “Періштелердің даусын естімей қалдым!” — деді. Оған: “Күнәң себеп болды. Жерге түсіп, Маған Үй салып бер де, көктегі Үйімді періштелердің айнала қоршағанын көргеніңдей, оны да айнала қорша”, — делінді. Адам оны бес таудан: Хирадан, Зәйта тауынан, Синай тауынан, Ливан тауынан және Жудий тауынан салған дейді.

Үйдің іргесі Хира тауынан болған. Адамның салған Үйі кейін Ыбырайым оны қайта салғанға дейін осылай тұрды». Бұл хабар Атаға дейін сенімді жеткенімен, кейбір тұстарында күмәнді нәрселер бар. Алла жақсырақ біледі.

Абдурраззақ Мағмардан, ол Қатадеден: «Алла Адамды жерге түсіргенде, Үйді онымен бірге орналастырды. Адам Үндістан жеріне түсті. Басы көкте, аяғы жерде болғандықтан, періштелер одан именетін. Сонда оның бойы алпыс шынтаққа дейін қысқарды.

Періштелердің дауысы мен тәсбихін естімей қалғанына қайғырды. Аллаға шағымданғанда, Алла: “Уа, Адам! Мен саған тауап ететін Үй түсірдім. Оны менің Аршыма тауап еткендей айналып жүр, әрі оның жанында Аршымның қасында намаз оқығандай намаз оқы”, — деді.

Адам Үйге қарай жолға шықты. Оның адымдары ұзарып, әр екі қадамының арасы шөл болды. Сол шөл кейін де сақталды. Адам Үйге келіп, оны тауап етті; одан кейінгі пайғамбарлар да тауап етті», — деді.

Ибн Жәрир Ибн Аббастан мына хабарды жеткізді: «Алла жерді жаратудан екі мың жыл бұрын Үйді төрт бұрышымен судың үстіне орналастырды. Содан кейін жер Үйдің астынан жайылды». Мұхаммад ибн Исхақ Мужаһидтен және басқа білім иелерінен: «Алла Ыбырайымға Үйдің орнын көрсеткенде, ол Шамнан Исмаил мен оның анасы Һажарды ертіп жолға шықты. Исмаил кішкентай, емшектегі бала еді.

Бізге жеткен хабар бойынша, олар Бураққа мінді, ал Жәбірейіл Үйдің орнын және Қасиетті аймақтың шекарасын көрсетті. Жолда бір ауылға келген сайын Ыбырайым: “Уа, Жәбірейіл! Мені осы жерге орналастыру бұйырылды ма?” — деп сұрайтын. Жәбірейіл: “Жүре бер”, — дейтін.

Олар Меккеге келгенде, ол жерде сәләм мен самур ағаштары өсіп тұрған, ал Меккенің сыртында және айналасында “Амалиқа” деп аталатын адамдар бар еді. Үй сол кезде қызыл балшықтан тұратын төбешік болатын. Ыбырайым Жәбірейілден: “Екеуін осы жерге қалдыру маған бұйырылды ма?” — деп сұрады. Ол: “Иә”, — деді.

Ыбырайым екеуін Тастың орнына апарып, түсірді де, Исмаилдың анасы Һажарға сол жерде күрке тігуді бұйырды. Содан соң: “Раббымыз! Мен ұрпағымның бір бөлігін егін өспейтін аңғарға, Қасиетті Үйіңнің жанына орналастырдым…” (14:37), — деді», — деп хабарлаған.

Абдурраззақ Хишам ибн Хассаннан, ол Хумайдтан, ол Мужаһидтен: «Алла бұл Үйдің орнын еш нәрсені жаратудан екі мың жыл бұрын жаратқан, ал оның бұрыштары жердің жетінші қабатында», — дегенді жеткізді. Ләйс ибн Әбу Сулайм да Мужаһидтен негіздердің жердің жетінші қабатында екенін айтқан.

Ибн Әбу Хатим Зулқарнайын Меккеге келгенде, Ыбырайым мен Исмаилдың бес таудан Үйдің негіздерін салып жатқанын көргені туралы хабар келтірді. Зулқарнайын: «Екеуің менің жерімде не істеп жатырсыңдар?» — деді. Олар: «Біз — бұйрық алған екі құлмыз. Бізге мына Қағбаны салу бұйырылды», — деді.

Ол: «Айтқандарыңа дәлел келтіріңдер», — деді. Сонда бес қошқар келіп: «Біз Ыбырайым мен Исмаилдың бұйрық алған құлдар екенін және мына Қағбаны салуға бұйырылғанын куәлік етеміз», — деді. Зулқарнайын: «Қабыл еттім әрі мойындадым», — деп жолын жалғастырды. Азрақи Мекке тарихында Зулқарнайынның Ыбырайыммен бірге Үйді тауап еткенін жазған.

Бұл оның Ыбырайымнан кейін өмір сүргенін көрсетеді. Алла жақсырақ біледі.

Бұхари Алланың: «Ыбырайым үйдің негіздерін көтеріп жатқанда, Ысмайыл да онымен бірге» деген сөзі туралы: «Негіздер — Үйдің іргетасы, “негіз” сөзінің жекеше түрі — “қағида”», — деді. Бұхари Айшадан (р.а.) риуаят етті: Алла Елшісі (с.ғ.с.) оған: «Қауымың Үйді салғанда, Ыбырайымның негіздерінен қысқартқанын білмейсің бе?» — деді. Айша: «Уа, Алланың Елшісі! Оны Ыбырайымның негіздеріне қайта салмайсыз ба?» — деп сұрады.

Ол: «Егер қауымың күпірліктен жаңадан шыққан болмағанда, солай істер едім», — деді. Абдулла ибн Омар: «Егер Айша мұны Алла Елшісінен естіген болса, онда Алла Елшісінің Хижрге жақын екі бұрышты сипамауының себебі Үйдің Ыбырайымның негіздеріне толық салынбағаны деп ойлаймын», — деді.

Бұл хадисті Бұхари қажылық кітабында Қағнаби арқылы, пайғамбарлар туралы хадистер кітабында Абдулла ибн Юсуф арқылы; Муслим Яхия ибн Яхия мен Ибн Уәһб арқылы; Нәсәи Абдуррахман ибн әл-Қасым арқылы — барлығы Мәлик арқылы риуаят еткен. Муслим Нафиғтан да риуаят етті. Ол: «Абдулла ибн Әбу Бәкір ибн Әбу Қухафа Абдулла ибн Омарға Айшадан, Пайғамбардан (с.ғ.с.) жеткізіп: “Егер қауымың жәһилиеттен немесе күпірліктен жаңадан шықпағанда, Қағбаның қазынасын Алла жолында жұмсар едім, есігін жермен бірдей етер едім және Хижрді оның ішіне қосар едім”, — дегенін естідім», — деді.

Бұхари әл-Асуадтан мына хадисті жеткізді: Ибн Зубайр одан: «Айша саған көп сыр айтатын еді. Қағба туралы саған не айтты?» — деп сұрады. Ол: «Маған Пайғамбардың (с.ғ.с.): “Уа, Айша! Егер қауымың…” — дегенін айтты», — деді.

Ибн Зубайр: «Жәһилиеттен жаңадан шыққандықтан, Қағбаны бұзып, бір есігінен адамдар кіріп, екіншісінен шығатындай екі есік жасамадым», — деді. Сосын өзі солай істеді. Бұл хадисті тек Бұхари ғана риуаят етіп, «Сахихында» ілім кітабына енгізген.

Муслим Айшадан (р.а.) риуаят етті: Алла Елшісі (с.ғ.с.): «Егер қауымың күпірліктен жаңадан шықпағанда, Қағбаны бұзып, Ыбырайымның негізіне қайта салар едім. Құрайыш Үйді салған кезде, оның құрылысын қысқартқан еді», — деді. Муслим тағы бір риуаятында: «Уа, Айша! Егер қауымың мүшріктіктен жаңадан шыққан болмағанда, Қағбаны бұзып, жермен бірдей етер едім де, шығыс және батыс жақтан екі есік жасар едім әрі Хижрден алты шынтақ қосар едім.

Құрайыш Қағбаны салғанда, оның құрылысын қысқартқан еді», — дегенін жеткізді.

Құрайыш Қағбаны Ыбырайымнан ұзақ уақыт өткен соң, Алла Елшісі (с.ғ.с.) пайғамбарлыққа жіберілуден бес жыл бұрын қайта салды. Ол кезде Пайғамбардың (с.ғ.с.) жасы отыз беске келген, ол тастарды тасуға да қатысқан.

Мұхаммад ибн Исхақтың «Сира» кітабында айтылғандай, Алла Елшісінің (с.ғ.с.) жасы отыз беске жеткенде, Құрайыш Қағбаны тұрғызу үшін жиналды. Олар төбесін жабуды ойлап жүргенімен, бұзуға жүрексінетін. Қағба сол кезде адам бойынан сәл ғана биік, үйілген тастардан тұратын. Оны биіктетіп, төбесін жабуды көздеді.

Бұған Қағбаның ішіндегі құдықта сақталатын қазынаның ұрлануы себеп болды. Қазына Дууайк есімді Хузаға тайпасындағы Мәлих ибн Амрдың азат етілген құлының жанынан табылды. Құрайыш оның қолын кесті. Адамдар қазынаны Дууайктың жанына ұрылар қойған деп айтатын.

Теңіз Рим саудагеріне тиесілі бір кемені Жиддаға айдап әкеліп, кеме қирады. Құрайыш кеменің ағаштарын алып, Қағбаның төбесін жабуға әзірледі. Меккеде мысырлық ағаш ұстасы бар еді, ол құрылысқа керек кейбір нәрселерді жасап берді. Қағбаның құдығынан күн сайын сыйға тартылған нәрселер салынатын.

Ол жерден жылан шығып, Қағбаның қабырғасына көтерілетін. Жыланға жақындаған адам болса, ол жиырылып, аузын ашып, айбат көрсететін. Сондықтан жұрт одан қорқатын. Бір күні ол Қағбаның қабырғасына көтерілгенде, Алла бір құсты жіберіп, жыланды іліп алып кетті.

Сонда Құрайыш: «Алла біздің қалаған ісімізге разы болған шығар. Бізде шебер жұмысшы да, ағаш та бар, ал Алла бізді жыланнан құтқарды», — деді.

Қағбаны бұзып, қайта салуға келіскенде, Әбу Уәһб ибн Амр ибн Аиз ибн Абд ибн Имран ибн Махзум Қағбадан бір тас алып еді, тас қолынан секіріп шығып, орнына қайта оралды. Сонда ол: «Уа, Құрайыш қауымы! Оны салуға тек адал жолмен тапқан дүниелеріңді ғана жұмсаңдар. Оған жезөкшелік үшін алынған ақы, өсімнен түскен табыс және біреудің ақысы араласпасын», — деді.

Ибн Исхақ бұл сөзді кей адамдар Уәлид ибн әл-Муғираға телитінін айтты.

Сосын Құрайыш тайпалары Қағбаны бөліп алды: есік жағындағы бөлікті Абдуманаф пен Зуһра ұлдары алды; Қара тас пен Йемен бұрышы арасын Махзум әулеті және оларға қосылған Құрайыш рулары алды; артқы бөлікті Жумах пен Сәһм ұлдары алды; Хижр жақтағы бөлікті Абд әд-Дар ибн Қусай, Асад ибн Абд әл-Узза ибн Қусай және Әди ибн Кағб ибн Луай алды. Бұл бөлік «Хатим» деп аталады.

Жұрт Қағбаны бұзуға жүрексініп, қорықты. Сонда Уәлид ибн әл-Муғира: «Оны бұзуды мен бастаймын», — деді. Құралын алып, Қағбаның жанына барып: «Уа, Алла! Біз жамандық көздемейміз, тек жақсылықты қалаймыз», — деді де, екі бұрыштың тұсынан бұза бастады.

Жұрт сол түні күтіп: «Егер оған бір нәрсе болса, біз бұзбаймыз да, Қағбаны бұрынғы қалпына келтіреміз. Егер ештеңе болмаса, Алла біздің істегенімізге разы болғаны», — деді. Таңертең Уәлид жұмысына қайта келіп, басқалармен бірге бұзуды жалғастырды. Қираған жер Ыбырайымның іргетасына жеткенде, олар найза ұшындай жасыл тастарға кезікті; тастар бір-бірімен кірігіп тұрған еді.

Хабар жеткізген кісілердің бірі: «Құрайыштың бір кісісі бұзылып жатқан жердегі екі тастың арасына темір сүймен тығып, біреуін суырып алмақ болды. Тас қозғалғанда, бүкіл Мекке дірілдеп кетті. Сонда олар іргетасты қозғамауды ұйғарды», — деді.

Ибн Исхақ айтты: «Содан соң Құрайыш тайпалары Қағбаға арналған тастарды әрқайсысы бөлек жинап, құрылыс жүргізді. Құрылыс Қара тас қойылатын жерге жеткенде, оның орнына кім қоятыны туралы дауласты. Әр тайпа мұны өзі атқарғысы келді. Дау күшейіп, соғысқа дайындалды.

Абд әд-Дар ұлдары қанға толы ыдыс әкелді. Олар мен Әди ибн Кағб ибн Луай ұлдары өлімге дейін бір-біріне болысып тұруға ант беріп, қолдарын сол қанға батырды. Сондықтан олар “Қанды жалаушылар” атанды. Құрайыш төрт-бес күн бойы осылай тұрды.

Содан кейін олар мешітте жиналып, өзара кеңесіп, әділ шешім іздеді. Кейбір риуаятшылардың айтуынша, сол кезде Құрайыштың ең жасы үлкені Әбу Умайя ибн әл-Муғира ибн Абдулла ибн Умар ибн Махзум: “Уа, Құрайыш қауымы! Осы мәселеде араларыңа мына мешіттің есігінен алғаш кірген адамды төреші етіңдер”, — деді. Олар келісіп, бірінші болып Алла Елшісі (с.ғ.с.) кірді.

Оны көргенде: “Бұл — сенімді адам. Біз оған разымыз. Бұл — Мұхаммад”, — деді. Ол жақындағанда, жағдайды айтып берді. Сонда Пайғамбар (с.ғ.с.): “Маған бір мата әкеліңдер”, — деді. Матаны әкелгенде, Қара тасты өз қолымен соның үстіне қойды да: “Әр тайпа матаның бір шетін ұстасын”, — деді.

Сосын: “Бәрің бірге көтеріңдер”, — деді. Олар тасты орнына жеткізгенде, Пайғамбар (с.ғ.с.) оны өз қолымен орнына қойды да, үстінен құрылыс жалғастырылды. Уахи түспей тұрып-ақ Құрайыш Алла Елшісін (с.ғ.с.) “Сенімді” деп атайтын».

Құрайыш Қағбаны қалаған қалпында салып болғанда, Зубайр ибн Абдулмутталиб жыланға қатысты мына өлеңді айтты: «Қағбаны салуға бөгет болған жыланға құстың шүйліккеніне таңғалдым. Ол кейде ысылдап, кейде атылып шабатын. Біз құрылыстың негізін қалауға кіріскенде, ол бізден сескеніп, құрылыстан өзі де тайсақтайтын. Біз оны тоқтататын белгіні күтіп тұрғанда, құс келіп, оған тап берді.

Құс оны іліп алып, өзі кетті, бізге Қағбаны салуға кедергі қалдырмады. Біз Құдайымыздың үйінің негізін қалап, топырақ тасуға құлшына кірістік. Таңертең іргесін көтеруге шықтық, үстімізде киім де жоқ еді. Мәлік Лүәйдің балаларын осы құрылыс арқылы құрметті етті; олардың негізі ешқашан жойылмайды.

Сол жерде Әди, Мурра ұлдары да, алдарында Килаб ұрпақтары да белсене жұмыс істеді. Мәлік бізге осы арқылы абырой берді, ал сыйды Алладан іздейміз».

Ибн Исхақ айтты: «Алла Елшісінің (с.ғ.с.) заманында Қағбаның биіктігі он сегіз шынтақ еді. Оны алғашында мысырлық матамен, кейін жолақты маталармен жапты. Оны жібекпен алғаш жапқан адам — әл-Хажжаж ибн Юсуф». Мен айтамын: Қағба Құрайыш салған қалпында Абдулла ибн Зубайрдың билігінің алғашқы жылдарында, алпыс жылдан кейін, Шам әскерлері оны қоршаған кезде өртенгенге дейін тұрды.

Сол кезде Ибн Зубайр оны жермен-жексен етіп бұзып, Ыбырайымның негіздеріне сай қайта тұрғызды, Хижрді ішіне қосты және Айша анамыз Алла Елшісінен (с.ғ.с.) естігеніндей, жермен бірдей деңгейде шығыс және батыс жағынан екі есік жасады. Бұл құрылыс Ибн Зубайр өлтірілгенге дейін сол қалпында тұрды. Содан кейін Абдулмәлік ибн Мәруанның бұйрығымен әл-Хажжаж оны бұрынғы қалпына қайтарды.

Муслим Ибн Зубайрдан мына хабарды риуаят етті: Үй Язид ибн Муавия заманында Шам халқы Меккеге шабуыл жасаған кезде өртенді. Ибн Зубайр қажылық маусымына дейін оны сол күйі қалдырды. Ол адамдарды Шам халқына қарсы жігерлендіріп, бірлікке келтіруді көздеді. Қажылар қайтқан соң, ол: «Уа, адамдар!

Қағба туралы пікірлеріңді айтыңдар: оны бұзып қайта салайын ба, әлде зақымданған жерін ғана жөндейін бе?» — деді. Ибн Аббас: «Меніңше, зақымданған жерін жөндеп, адамдар Исламға келген Үйді және Пайғамбар (с.ғ.с.) жіберілген тастарды сол қалпында қалдырған дұрыс», — деді. Ибн Зубайр: «Біреудің үйі өртенсе, оны жаңартпай қоймайды. Ендеше, Раббыңның Үйі туралы не деуге болады?

Мен Раббымнан үш күн истихара жасап, содан кейін шешім қабылдаймын», — деді. Үш күн өткенде, ол Қағбаны бұзуға бел байлады. Жұрт көктен бір іс түсер деп қорқып, бірінші болып бұзуға түсуге жүрексінді. Ақыры бір кісі жоғары көтеріліп, бір тасты лақтырды.

Оған ештеңе болмағанын көрген соң, жұрт қосылып, Қағбаны жерге дейін бұзды. Ибн Зубайр құрылыс көтерілгенше пердемен жабылған бағандар қойды. Ол: «Мен Айшаның (р.а.): “Егер қауымың күпірліктен жаңадан шықпағанда және құрылысқа жетерлік қаражатым болғанда, Қағбаның Хижр жағынан бес шынтақ қосып, адамдар кіретін және шығатын екі есік жасар едім”, — дегенді естідім», — деді. Ибн Зубайрдың қаражаты жетіп, жұрттың қарсылығынан қорықпаған соң, Хижр жағынан бес шынтақ қосты да, Ыбырайымның негізін жұрт көретіндей ашып, үстіне құрылыс салды.

Бұрын Қағбаның биіктігі он сегіз шынтақ еді. Қосымша құрылыс салған соң, биіктігі аласа көрініп, тағы он шынтақ қосты. Екі есік жасады: бірінен адамдар кіріп, екіншісінен шығатын болды.

Ибн Зубайр өлтірілген соң, әл-Хажжаж Абдулмәлікке хат жазып, болған жайды және Ибн Зубайрдың құрылысты Меккенің әділ адамдары көрген іргетасқа салғанын хабарлады. Абдулмәлік оған: «Ибн Зубайрдың кірісіп кеткен ісіне біздің қатысымыз жоқ. Биіктігіне қосқанын қалдыр. Ал Хижр жағынан қосқанын бұрынғы қалпына қайтар да, өзі ашқан есікті жап», — деп жазды.

Әл-Хажжаж Қағбаны бұзып, бұрынғы қалпына қайтарды. Нәсәи бұл оқиғаның Пайғамбардан (с.ғ.с.) жеткен бөлігін Ибн Зубайр мен Айшадан риуаят еткен.

Абдулла ибн Зубайрдың істегенін қалдыру сүннетке сай еді, өйткені оны Алла Елшісі (с.ғ.с.) қалаған болатын. Алайда ол жұрттың кейбірі Исламға жаңадан келгендіктен және күпірлік кезеңінен жақында шыққандықтан, олардың жүрегіне күмән түседі деп қауіптенді. Бұл сүннет Абдулмәлікке белгісіз еді. Кейін Айшаның мұны Алла Елшісінен (с.ғ.с.) риуаят еткені анық болғанда, ол: «Оны сол күйінде қалдырған екенбіз ғой», — деді.

Муслим жеткізгендей, әл-Харис ибн Абдулла ибн Әбу Рабиға Абдулмәлік ибн Мәруанның халифалығы кезінде оның алдына келгенде, Абдулмәлік: «Әбу Хубайб, яғни Ибн Зубайр, Айшадан өзі естідім деген сөзді шынымен естіді деп ойламаймын», — деді. Әл-Харис: «Иә, мен мұны одан естідім», — деді. Абдулмәлік: «Оның не дегенін естідің?» — деп сұрады. Әл-Харис: «Ол: “Алла Елшісі (с.ғ.с.): ‘Қауымың Үйдің құрылысын қысқартып салды.

Егер олар мүшріктіктен жаңадан шықпағанда, түсіп қалған бөлігін қайта қосар едім. Егер менен кейін қауымың оны қайта салуды ұйғарса, саған қалдырған жерін көрсетейін’, — деді”, — деген. Сосын ол Айшаға шамамен жеті шынтақ жерді көрсетті», — деді. Бұл — Абдулла ибн Убайдтың жеткізген нұсқасы.

Уәлид ибн Ата одан мына сөзді де қосты: «Пайғамбар (с.ғ.с.): “Оның жерге тірелетін шығыс және батыс жақтағы екі есігін жасар едім. Қауымың есікті не үшін биіктеткенін білесің бе?” — деді. Айша: “Жоқ”, — деді. Пайғамбар (с.ғ.с.): “Олар сол арқылы өзгелерден үстем болуды көздеді: кімнің кіргенін қаласа, соны кіргізетін.

Бір адам кірмек болғанда, оған көтерілуге рұқсат беретін де, кіреріне таяғанда итеріп құлататын”, — деді». Абдулмәлік әл-Харистен: «Мұны Айшадан өзің естідің бе?» — деп сұрады. Ол: «Иә», — деді. Абдулмәлік біраз уақыт таяғымен жерді түртіп тұрып: «Оны бұзып тастағанға дейін естігенімде, Ибн Зубайр салған қалпында қалдырар едім», — деді.

Бұл хадисті Айша анамыздан бірнеше сенімді жолмен жеткізген. Демек, Ибн Зубайр істеген іс дұрыс болған. Егер сол күйінде қалдырғанда, жақсы болар еді. Бірақ жағдай осылай өзгерген соң, кейбір ғалымдар оны қайта өзгертуді құптамады.

Мәлік имамның заманында халифа Һарун әр-Рашид немесе оның әкесі әл-Мәһди Қағбаны бұзып, Ибн Зубайр салған қалпына қайтару туралы одан сұрағанда, Мәлік: «Уа, мүміндердің әміршісі! Алланың Қағбасын патшалардың ойыншығына айналдырма. Кім қаласа, оны бұзып тастайтын болсын ба?» — деді. Һарун бұл істі тоқтатты. Мұны Қади Ияд пен Науауи жеткізген.

Алла жақсырақ біледі, Қағба ақырзаманға дейін осы қалпында тұрады. Кейін оны Хабашстаннан шыққан «екі сирақты» адам бұзады. Бұл екі «Сахихта» Әбу Һурайрадан риуаят етілген: Алла Елшісі (с.ғ.с.): «Қағбаны Хабашстаннан шыққан екі сирақты адам бұзады», — деді. Бұхари Ибн Аббастан Пайғамбардың (с.ғ.с.) мына сөзін риуаят етті: «Оны қара түсті, аяғы қисық адам тасын тасқа бөлшектеп бұзып жатқанын көріп тұрғандаймын».

Ахмад ибн Ханбал «Муснадында» Абдулла ибн Амр ибн әл-Астан (р.а.) Алла Елшісінің (с.ғ.с.) мына сөзін жеткізді: «Қағбаны Хабашстаннан шыққан екі сирақты адам бұзады, оның әшекейлерін алып, жамылғысын шешеді. Оның басы таз, аяғы қисық болып, кетпен мен балтамен ұрып жатқанын көріп тұрғандаймын». «Қисық аяқ» — табан мен балтыр сүйегінің қисайып тұруы.

Алла жақсырақ біледі, бұл Яжуж бен Мәжуж шыққаннан кейін болады. Бұхаридің «Сахихында» Әбу Сағид әл-Худриден (р.а.) Пайғамбардың (с.ғ.с.) мына сөзі жеткізілген: «Яжуж бен Мәжуж шыққаннан кейін де адамдар Үйге қажылық жасап, умра орындайды». (23:60; 14:37; 22:26).

Алланың Ыбырайым мен Исмаилдың дұғасын баяндаған мына сөзіне келсек: «Раббымыз! Екеумізді Өзіңе бойсұнған мұсылман ет әрі ұрпағымыздан Өзіңе бойсұнған бір үмбет шығар. Бізге құлшылық рәсімдерімізді көрсет және тәубемізді қабыл ет. Ақиқатында, Сен — тәубені қабыл етуші, ерекше мейірімдісің».

Ибн Жәрир: «Олар осы сөздерімен: “Екеумізді әміріңе толық мойынсұнған, Өзіңе бойсұнған әрі Саған мойынсұнудан өзге біреуге мойынсұнбайтын, Өзіңнен басқаға құлшылық етпейтін мұсылман ет”, — деген», — деді.

Ибн Әбу Хатим Кәримнен мына сөзді жеткізді: «“Екеумізді Өзіңе бойсұнған мұсылман ет” дегені — “Өзің үшін ықыласты ет”; “ұрпағымыздан Өзіңе бойсұнған бір үмбет шығар” дегені — “Өзің үшін ықыласты бір үмбет шығар”». Салам ибн Әбу Мутииғ осы аят туралы: «Екеуі де мұсылман еді, бірақ Алладан сол бойсұнуда табандылық беруін сұрады», — деген. Икрима: «“Раббымыз! Екеумізді Өзіңе бойсұнған мұсылман ет” дегенде, Алла: “Мен оны орындадым”, — деді.

“Ұрпағымыздан Өзіңе бойсұнған бір үмбет шығар” дегенде, Алла: “Мен оны да орындадым”, — деді», — деген.

Судди: «“Ұрпағымыздан Өзіңе бойсұнған бір үмбет шығар” дегені — арабтар», — деді. Ибн Жәрирдің пікірінше, бұл дұға арабтар мен араб еместердің бәрін қамтиды, өйткені Исраил ұрпақтары да Ыбырайымның ұрпағынан. Алла Тағала: «Мұсаның қауымынан ақиқатқа жол көрсетіп, соның негізінде әділдік орнататын бір үмбет бар» (7:159), — деген. Мен айтамын: Ибн Жәрирдің бұл пікірі Суддидің сөзін жоққа шығармайды.

Арабтарды атап көрсету басқаларды жоққа шығармайды. Мәнмәтіннің өзі арабтар туралы. Сондықтан келесі аятта: «Раббымыз! Олардың ішінен өздеріне аяттарыңды оқитын, Кітап пен даналықты үйрететін әрі оларды тазартатын елші жібер» делінген.

Мұндағы елші — Мұхаммад (с.ғ.с.). Ол арабтардың арасынан жіберілді. Алла Тағала: «Ол — сауатсыздардың ішінен өздеріне елші жіберген» (62:2), — деген. Бірақ бұл оның қызыл және қара нәсілді барлық адамдарға жіберілгенін жоққа шығармайды.

Алла: «Уа, адамдар! Ақиқатында, мен сендердің барлығыңа Алла жіберген елшімін» (7:158), — деген және мұны анық дәлелдейтін басқа да аяттар бар.

Бұл дұғаны Ыбырайым мен Исмаил (ғ.с.) айтты. Алла бұл тілекке тақуалы мүмін құлдарының да дұға ететінін баяндаған: «Раббымыз! Бізге жұбайларымыз бен ұрпағымыздан көз қуанышын сыйла әрі бізді тақуаларға үлгі ет» (25:74). Аллаға құлшылық етуді жақсы көрудің толықтығына адам өз ұрпағынан жалғыз Аллаға серік қоспай құлшылық ететін ұрпақ болуын қалауы жатады.

Алла Ыбырайымға: «Мен сені адамдарға имам етемін», — дегенде, ол: «Ұрпағымнан да ма?» — деді. Алла: «Залымдарға Менің уәдем жетпейді», — деді (2:124). Сондай-ақ Ыбырайым: «Мені және ұлдарымды пұттарға құлшылық етуден сақта» (14:35), — деді. Муслимнің «Сахихында» Әбу Һурайрадан (р.а.)

Пайғамбардың (с.ғ.с.) мына сөзі жеткізілген: «Адам баласы өлгенде, оның амалы үш нәрседен басқа тоқтайды: үздіксіз садақа, пайдасы тиетін білім немесе оған дұға ететін ізгі перзент».

«Бізге құлшылық рәсімдерімізді көрсет» (وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا) дегенге келсек, Ибн Журайж Атадан: «Оларды бізге көрсет, үйрет», — дегенін жеткізді. Мужаһид: «Біздің құрбандық орындарымызды көрсет», — деді. Ата мен Қатададан да осыған ұқсас пікірлер жеткен.

Сағид ибн Мансур Хусайфтан, ол Мужаһидтен: «Ыбырайым: “Бізге құлшылық рәсімдерімізді көрсет”, — деді. Сонда Жәбірейіл келіп, оны Үйге алып барды да: “Негіздерді көтер”, — деді. Ыбырайым негіздерді көтеріп, құрылысты аяқтады. Содан кейін Жәбірейіл оның қолынан ұстап, Сафаның жанына алып барды да: “Бұл — Алланың белгілерінен”, — деді.

Сосын Мәруаға алып барып: “Бұл да — Алланың белгілерінен”, — деді. Кейін оны Минаға қарай алып жүрді. Ақабаға жеткенде, ағаштың жанында Ібіліс тұр екен. Жәбірейіл: “Тәкбір айтып, оны таспен ат”, — деді. Ыбырайым тәкбір айтып, оны таспен атты.

Ібіліс кетіп, ортаңғы жамаратқа барды. Жәбірейіл мен Ыбырайым оның жанынан өткенде: “Тәкбір айтып, таспен ат”, — деді. Ыбырайым тәкбір айтып, таспен атты. Ібіліс кетті. Зұлым Ібіліс қажылыққа бір нәрсе қосуды ойлаған еді, бірақ қолынан келмеді.

Жәбірейіл Ыбырайымның қолынан ұстап, оны әл-Машғар әл-Харамға алып барды да: “Бұл — әл-Машғар әл-Харам”, — деді. Содан кейін Ыбырайымды Арафатқа алып келді де: “Саған көрсеткенімді таныдың ба?” — деп үш рет сұрады. Ыбырайым: “Иә”, — деді», — деген хабарды жеткізді. Әбу Мижләз бен Қатадеден де осыған ұқсас хабарлар жеткен.

Әбу Дәуіт әт-Таялиси Ибн Аббастан былай риуаят етті: «Ыбырайымға қажылық рәсімдері көрсетілгенде, сайда шайтан алдынан шықты. Ыбырайым онымен жарысып, одан озды. Содан кейін Жәбірейіл оны Минаға алып келіп: “Бұл — адамдардың аялдайтын жері”, — деді. Ақаба жамарасына жеткенде, шайтан алдынан шықты.

Ыбырайым оны жеті ұсақ таспен атты, сонда шайтан кетіп қалды. Кейін ортаңғы жамараға келгенде, шайтан қайта жолықты. Ыбырайым оны жеті таспен атты, сонда ол тағы кетіп қалды. Сосын ең алыс жамараға келгенде, шайтан алдынан шықты.

Ыбырайым оны жеті таспен атты, шайтан кетіп қалды. Кейін Жәбірейіл оны Жәмғқа алып барып: “Бұл — әл-Машғар”, — деді. Содан соң Арафатқа апарып: “Бұл — Арафат”, — деді. Жәбірейіл: “Таныдың ба?” — деп сұрады». (7:159; 62:2; 7:158; 25:74; 14:35; 22:26; 14:37).

Әл-Бағауидің тәпсірі

Алла Тағаланың: «Ыбырайым үйдің негіздерін көтеріп жатқанда, Ысмайыл да онымен бірге» деген сөзіне келсек, риуаятшылар: «Алла Тағала жерді жаратудан екі мың жыл бұрын Үйдің орнын жаратты. Ол судың үстіндегі аппақ көбік еді. Жер оның астынан жайылды. Алла Адамды (ғ.с.) жерге түсіргенде, ол жалғызсырап, Алла Тағалаға мұңын шақты.

Сонда Алла оған жәннат жақұттарынан жасалған, шығыс және батыс жақтарында жасыл зүбәржадтан екі есігі бар әл-Бәйт әл-Мағмурды түсіріп, қазіргі Қағбаның орнына қойды да: “Уа, Адам! Мен саған Үй түсірдім. Оны менің Аршымды айналғандай айнал, әрі оның қасында Аршымның жанында намаз оқығандай намаз оқы”, — деді. Қара тасты да түсірді.

Ол ақ еді, бірақ жәһилиет кезінде хайыз қаны тигеннен қарайып кетті. Адам Үндістан жерінен Меккеге қарай жаяу жолға шықты. Алла оған Үйге жол көрсететін періште жіберді. Адам Үйге қажылық жасап, қажылық рәсімдерін орындады.

Қажылығын аяқтағанда, періштелер оны қарсы алып: “Қажылығың қабыл болсын, уа, Адам! Біз бұл Үйге сенен екі мың жыл бұрын қажылық жасағанбыз”, — деді. Ибн Аббас (р.а.): “Адам Үндістаннан Меккеге дейін жаяу қырық рет қажылық жасады”, — деді. Бұл жағдай топан су келгенге дейін жалғасты.

Алла Тағала Үйді төртінші аспанға көтерді. Күн сайын оған жетпіс мың періште кіреді де, кейін қайта оралмайды. Жәбірейілге (ғ.с.) Қара тасты суға кетуден сақтау үшін Әбу Қубайс тауына жасыру бұйырылды. Ыбырайымның заманына дейін Үйдің орны бос қалды.

Содан кейін Алла Тағала Ыбырайымға Исмаил мен Исхақ дүниеге келген соң, Өзінің аты аталып, зікір етілетін Үй салуды бұйырды. Ыбырайым Алладан оның орнын көрсетуді сұрады. Алла Үйдің орнын көрсету үшін оған “тынымсыз, қатты иіріліп соғатын” (خجوج) желге ұқсас, жылан бейнелі екі басы бар тыныштықты жіберді. Алла Ыбырайымға тыныштық тоқтаған жерге құрылыс салуды бұйырды.

Ыбырайым оның соңынан еріп, екеуі Меккеге келді. Тыныштық қалқанның бүктелгеніндей болып Үйдің орнына жайылды. Бұл — Әли мен Хасанның пікірі.

Ибн Аббас: «Алла Тағала Қағбаның өлшеміндей бір бұлт жіберді. Ыбырайым оның көлеңкесінде жүріп, Меккеге жетті. Бұлт Үйдің орнына тоқтағанда, оның ішінен Ыбырайымға: “Көлеңкесінің астына сал; артық та, кем де қоспа”, — деп үн қатылды», — деді. Тағы бір пікір бойынша, Алла Жәбірейілді Үйдің орнын көрсету үшін жіберді.

Алла Тағаланың: «Ыбырайымға Үйдің орнын көрсеткенде» (22:26) деген сөзі осыған қатысты.

Ыбырайым мен Исмаил Үйді салды. Ыбырайым құрылыс жүргізіп, Исмаил оған тастарды беріп тұрды. Алланың: «Ыбырайым үйдің негіздерін көтеріп жатқанда, Ысмайыл да онымен бірге» деген сөзі осы туралы. Мұндағы «негіздер» — іргетастар; жекеше түрі — «қағида» (قاعدة).

Кисаи: «Бұл — Үйдің қабырғалары», — деді. Ибн Аббас: «Үй бес таудан салынды: Синай тауы, Зәйта тауы, Ливан тауы — Шамдағы тау, әл-Жудий — Жазирадағы тау. Ал оның негіздері Меккедегі Хира тауынан қаланды», — деді.

Ыбырайым Қара тас қойылатын жерге жеткенде, Исмаилға: «Жұртқа белгі болатындай жақсы тас әкел», — деді. Исмаил тас әкелгенде, Ыбырайым: «Бұдан да жақсысын әкел», — деді. Исмаил іздеп кеткенде, Әбу Қубайс тауы: «Уа, Ыбырайым! Менің жанымда сен үшін аманат бар, соны ал», — деп үн қатты. Ыбырайым Қара тасты алып, орнына қойды.

Тағы бір пікір бойынша, Алла көкте әл-Бәйт әл-Мағмур деп аталатын әл-Дурах атты Үй салдырып, періштелерге жер бетінде соған қарама-қарсы әрі соның өлшемімен Қағбаны салуды бұйырды. Тағы бір пікір бойынша, Қағбаны алғаш Адам салған, топан су кезінде оның ізі өшіп, содан кейін Алла Ыбырайымға орнын көрсетіп, қайта салдырған.

«Раббымыз! Бізден қабыл ал» деген сөзде түсіріліп қалған мағына бар: яғни екеуі: «Раббымыз! Бізден салған құрылысымызды қабыл ал», — деді. «Сен — бәрін Естушісің» — дұғамызды Естушісің; «бәрін Білушісің» — ниеттерімізді Білушісің.

«Раббымыз! Екеумізді Өзіңе бойсұнған мұсылман ет» — Өзіңді бір деп таныған, Саған мойынсұнған, ықыласты әрі бойсұнушы ет. «Ұрпағымыздан» — яғни балаларымыздан. «Бір үмбет» — жамағат; «үмбет» сөзі пайғамбарларға ергендерді де білдіреді. «Өзіңе бойсұнған» — Саған мойынсұнған.

«Бізге көрсет» (وَأَرِنَا), яғни бізге үйретіп, таныт. Ибн Кәсир бұл сөздегі ра әрпін сукунмен, Әбу Амр ықтилас арқылы, ал қалғандары кәсрамен оқыған. Ибн Амир мен Әбу Бәкір «Ха-Мим сәжде» сүресіндегі сөзді сукунмен оқуда оларға қосылған. Сөздің бастапқы түрі — «әринә» (أرئنا), жеңілдету үшін хамза түсіріліп, оның харакаты раға көшірілген.

Оны сукунмен оқығандар хамза түсірілген соң, харакаты да түсіп қалған деп түсіндіреді.

«Құлшылық рәсімдерімізді» (مَنَاسِكَنَا) — дініміздің заңдарын және қажылық амалдарын үйрет. Тағы бір пікір бойынша, қажылық орындайтын орындарымызды көрсет. Мужаһид: «Біздің құрбандық шалатын орындарымызды көрсет. “Нүск” (النسك) — құрбандық», — деді.

Тағы бір пікір бойынша, ол — ғибадат жасайтын орындарымыз. Негізінде «нүск» ғибадат етуді, ал «насик» ғибадат етушіні білдіреді.

Алла Тағала екеуінің дұғасына жауап беріп, Жәбірейілді жіберді. Жәбірейіл Арафат күні екеуіне қажылық рәсімдерін көрсетті. Олар Арафатқа жеткенде, Жәбірейіл: «Таныдың ба, уа, Ыбырайым?» — деді. Ыбырайым: «Иә», — деп жауап берді. Сондықтан уақыт «Арафа», ал орын «Арафат» деп аталды.

«Тәубемізді қабыл ет» — бізді кешір. «Ақиқатында, Сен — тәубені қабыл етуші, ерекше мейірімдісің».