Дала гӀамал къобалдар доьхуш
رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا، إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ. رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ، وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ، وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا، وَتُبْ عَلَيْنَا، إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ.
رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ
Аудио чура ца ло. ТӀаккха хьажа.
ИбрахIима а‚ ИсмаIила а хьалаойбу цу цIийнан бух / Деле доьхуш/: 'ХIай‚ тхан Кхиош-кхобург! Къобалде Ахь /хIара гллакх/ тхоьгара. Баккъалла а, Хьо ма ву хезаш верг а‚ хууш верг а ХIай тхан Кхиош-кхобург! Тхойшиъ хилийта Ахь Хьайна муьтIахь‚ тхан тIаьхьенах а Хьайна муьтIахь уммат де Ахь‚ гайтахьа тхуна тхан Iибадат ден меттигаш‚ Ахь гечделахь тхуна. Баккъалла а, Хьо ма ву тх гечдеш верг а‚ къинхетаме верг а
ДуӀан хьалха долу хьелаш: «такаббаль» (تَقَبَّلْ) а, «иджӀаль» (اجْعَلْ) а — гӀаролийн формаш ю. Каъба хьалъяьлча, пайхамараш кхиамечу гӀуллакхах ларваьлла бацара: церан декъаш хьалхадаьлла хиларна тӀехь къинхетам бар хьоьжуш, АллахIанна мохь дуьйцуш, церан гӀамал къобалдела, царна муьтӀахь хилар а, тӀаьхьенан праведность а лоьхуш дуьйтуш бара. ХӀара дуӀа — гӀамал дина хиларна тӀехь массо а хӀуманах кхеташ хилла, АллахIанна муьтӀахь хиларца а, тӀаьхьенан праведностьца а лаам беш хиларна масал ду.
Шейх Абдуррахман ас-Саадин тафсир
И шиъ а шаьшна а, шаьшна тӀаьхьа цаьрга нисалучу тӀаьхьенна а Ислам доьхуш дуьйцу — цуьнан маьӀна ду, дегӀан къобалдар АллахIанна, Цуьнан Дала кхочушдеш хилар а, Цуьнан герзаш а Цуьнан амранна муьтӀахь хилар а. «Тхуна тхан манасик гайтахьа» — хӀара тхуна гайта, хьажа а, тӀаккха цуьнан маьӀна а кхета, хьалха хьалха кхин а лахарца. «Манасик» маӀна дешна кхетар ду: хьажан массо гӀамалш, контекст а, хӀара меттиг а хьажча. Йа хӀара юкъара маӀна, т. е. динаш, массо ибадаташ; хӀара маӀна хетар ду «манасик» дешан юкъара маӀнаца, ткъа цуьнан хӀокхуьна хьажан гӀамалшка тӀехь кхетар — къамеланан хьехамца.
И шиъна дуьхьа дуьйцучу дуӀанан маӀна — пайда йолчу хьехамна а, праведни гӀамална а кхоьллина хилар ду. ГӀуллакх дечу адаман, ма-дарра а, кхачамбацар хила деза, тӀаккха цуьнан тауба еза; цундела и шиъ элира: «Тхуна гечделахь. Баккъалла а, Хьо ма ву тауба къобалдеш верг а, къинхетаме верг а». ХӀай Мухьаммад, хьуна хьажалх, ИбрахӀим а ИсмаӀил а Къуддусчу цӀийнан бух хьалдоьллуш, хӀара дуьззина гӀуллакх кхочушдеш хилар.
Цара а церан хьал — АллахIах кхерар а, Дала хьоьжар а — хьажа. ХӀара гӀуллакх деш а, цара АллахIах доьхуш бара церан гӀамал къобалдела, пайда къобалдела.»
Имам Ибн Касира тафсир
АллахIан къамел: «ИбрахӀим а ИсмаӀил а цӀийнан бух хьалдоьллуш, элира: “Тхан Кхиош-кхобург! Къобалде тхоьгара. Баккъалла а, Хьо хезаш верг а, хууш верг а ву. Тхан Кхиош-кхобург! Хилийта тхо Хьайна муьтӀахь а, тхан тӀаьхьенах Хьайна муьтӀахь уммат хилийта а.
Гайта тхуна тхан манасик, гечделахь тхуна. Баккъалла а, Хьо гечдеш верг а, Къобалдеш верг а, къинхетаме верг а ву» (2:127–128). «КаваӀид» — «каӀида» дешан жамӀ ду; хӀара цӀийнан столпаш а, бух а ю. АллахI кхойкху: «Хьай Мухьаммад, хьан къамна ИбрахӀима а ИсмаӀила а цӀийна хьалъяьккхина а, бух хьалдоьллуш хьалха а, дуьсучу хенахь а хьажалха».
И шиъ а элира: «Тхан Кхиош-кхобург! Къобалде тхоьгара. Баккъалла а, Хьо хезаш верг а, хууш верг а ву». Цара хазна гӀамал дина, амма АллахI дуьхьал доьхуш ду цуьнан къобалдар. Ибн Аби Хьатим Мухьаммад ибн Язид ибн Хунейс аль-Маккийн, Вухайб ибн аль-Вардан хабар дӀаяздина: цо «ИбрахӀим цӀийнан бух хьалдоьллуш…» аят дешна, тӀаккха бӀаьргаш цӀаьхха йохуш элира: «Деле, АллахIан Дуст!
АллахIан цӀийнан столпаш хьалдоьллуш, Хьо цуьнан къобалдар хир дуй хьажа кхераш ву». ХӀара, АллахI динах, ихласца ибадат дечу муъминех дийцинарг ду: «Цара шаьш луш долу садакъаташ а, харжамаш а, АллахIаца близость лаха доцуш долу гӀамалш а ло; церан дегнаш кхераш ду…» (23:60), яьхна, т. е. цара кхера, церан гӀамал къобал дийриг хир дуй. ХӀара ма-дарра, Аиша АллахI реза хилла йоцуш дийцинарг ду, ПайхамараллахьӀалайхи васаллам дӀадийцина, цуьнан меттигаш хьалха кхочушдер ду. Кхечу муфассирийн къамелца, бух хьалдоьллуш верг ИбрахӀим вара, а дуӀа деш верг ИсмаӀил вара.
Ма-дарра — и шиъ а бух хьалдоьллуш а, дуӀа деш а бара, шун дӀаьххьара хьалха дуьйцур ду. Аль-Бухарий хӀокху меттигехь хадис дӀаяздина, тӀаккха цунна тӀаьхьа хӀара дерриге хьокхур ду, цуьнца догӀуш долу хабарш а. Аль-Бухарий, АллахIа къинхетам бойла, дийцира: АбдуллахI ибн Мухьаммад тхоьга дийцира; Абдурраззакъ тхоьга дийцира; МаӀмар, Аюб ас-Сахтийанни а Касир ибн Касир ибн аль-Мутталиб ибн Аби ВадаӀа а дӀаделла, шен хьоьжарца хьакхалуш, СаӀид ибн Жубайрра, Ибн Аббаса, АллахI реза хилла волш, дӀадийцина: «Хьеналхаза, кхочуш кхочуш, дехьаш гӀеметт хьалха йохуш йолу зудаш Абу ИсмаӀил яра.
Сара а цуьнан нити хьоьжуш, шен сурт йохьа хилар ларйо. ТӀаккха ИбрахӀима цуьнан а, хьан тӀаьхьаьра даьхна ИсмаӀил а дӀаэлира; цу хенахь ИсмаӀил йоьлла хӀоьттина вара. Цара и цӀийнан хьалха, Замзаман хьалха, мечетьан ларамехь йолчу дӀаьххьара хьалха йолчу талхий чохь хьалдиллира. Цу хенахь Меккехь стаг а вацара, хи а дацара.
ИбрахӀима церан юкъахь хуржаш долу хьулъ а, хи толкх а дӀадиллира, тӀаккха вуьйлура. ИсмаӀилан нана цуьнан тӀаьхьавелира, элира: “ИбрахӀим, хьо мичахь вуьйлу, хӀокху вийрзачу вадийн тхо ларйо цхьаьна а вац, цу чохь хӀумма а дац?” Цо цхьаьра дийна, цхьаьра ца вуьйлура. Цо хӀара кхин-кхин дийцира, амма цо цуьнга хьоьжуш ца вуьйлура.
ТӀаккха цо элира: “АллахIа хьуна хӀара дийцин ма ву?” Цо элира: “ХӀаъ”. Цо элира: “ТӀаккха Цо тхо йоьллух кхета йиш яц”. ТӀаккха цо юха а яьккхина. ИбрахӀим, сахь, кхойкхуьй хьанна хьаьржа хенахь, тӀаккха къаьстина меттиг, церан бӀаьргашна къайлахь хилахь, цӀийна а буьйцу, хӀокху дуӀа дира, кхин а чоьхьара хьал а хьал а йоьхуш: “Тхан Кхиош-кхобург!
Баккъалла а, Со ас тӀаьхьенах бераш цхьа-юьззина къайлахь, хьалъяьллачу цӀийнан хьалха йолчу, кхин дӀа долу вадийнна тӀе дӀаваьккхина. Тхан Кхиош-кхобург! Цара намаз кхочушде, адамашна дегнаш цаьрга хьажала хилийта, цаьрга мохь хилийта, беркате долу жимнаш дина деза, ларарна» (ИбрахӀим, 14:37). ИсмаӀилан нана ИсмаӀил йоьллуш хиларца и хи меллаша маьлла, тӀаккха цхьа хенахь и хи кхочушдаьлла.
Цо хи дийца, бер а кхера. Цо берна хьоьжуш цхьа муьлхха бӀаьрг чӀогӀа къайлахь хиларна, Сафа меттиг йоккха лома хилар хьажа, цуьнан тӀе хьалаяьлла, вадийнна тӀе хьажира, кхин стаг хьажа йиш яц. Сафа тӀера юха дӀаьххьара дӀа кхоллу, вадийнан юккъехь кхача хьалха шен дӀаьхьал кӀай тӀе хьалъяьккхина, тӀаккха гӀуллакх дечу адаман санна чӀогӀа сийлахь лелам лелора, вадийн къерала кхоччуш. ТӀаккха Марва тӀе кхайкхира, цуьнан тӀе хьалаяьлла, кхин стаг хьажа йиш яц.
И хӀара еъ йоьхуш яра. Ибн Аббаса элира: Пайхамар, саллаллахIу Ӏалайхи васаллам, элира: «Цундела адамаш церан юккъехь саӀй кхочушдо». Марва тӀе хьалаяьллачу хенахь цо аьзнаш хезира, тӀаккха шенна элира: «Сакъадайла». ТӀаккха цо кхин а хьажа, тӀаккха кхин а аьзнаш хезира.
Цо элира: «Хезира, хьоьга кхеташ хилча, хьуна маьрша дӀа кхачар гул ду». ТӀаккха цо Замзаман меттигехь малик гина. Цо шен стеган цӀаьххьача тӀе йихкина, йа шен крилца, хи гайтина. Цо шен гӀарашца хи гулдо, цхьа иша а йоьхуш, цуьнан куьйгаца хи толкхаш.
Цо хи толкхна схьаэлира, амма хи меллаша бӀаьрг хилар. Ибн Аббаса элира: Пайхамар, саллаллахIу Ӏалайхи васаллам, элира: «АллахI ИсмаӀилан нанна къинхетам бойла. Цо Замзам шен хьалха дӀатӀе йитина хилахь, йа хи толкх ца йина хилла хилахь, Замзам и дӀахӀуттур хилар». Цо дийца: «ТӀаккха цо хи мохь а, шен бер йоьллуш а, хи дӀахӀуттур».
Малик цуьнга элира: «Кхера ма ду: хӀокху меттигехь АллахIа цхьа цӀа хилийта гӀуллакх динар ду; хӀара бера а, цуьнан дас а хӀокху цӀийна хьалъяьккхур ду. АллахI Цуьнан цӀийнахь болу цхьаьра вала йиш яц». ХӀара цӀа тӀулга хӀоьттина а, сийлахь лелам кхуьу а, вадийн хи тӀаккха цуьнан хьалха а, цхьан дӀа а, цхьан юха а хьалахьажаш а, хӀара шун даьхна. ТӀаккха Журхуман къамах долу гӀуллакх дина цхьаьна, йа церан цхьа цӀа, КадаӀан хьалха дӀакхачира.
Цара Меккен тӀехь кӀалхе хӀоьттина, цхьаъ хьалха а хьоьжуш, хьанхал хьажара, церан аьзнаш дуьйцуш: «ХӀара цхьа пхьагал хи хьалха хьажаш ю, хӀокху вадийн хи а ма дац», яьхна. Цара цхьа-шиъ даьккхира, тӀаккха цара хи гира. Цара юха цаьрга дийцира, тӀаккха цара кхолла дӀакхайкхира. ИсмаӀилан нана хи тӀехь яра.
Цара элира: «Хьуна дуьхьа хьоьга хӀара меттигехь долуш, тхо дӀакхетарна хьажала хир дуй?» Цо элира: «ХӀаъ, амма хи тӀехь хьоьга хьакъ дац». Цара элира: «ХӀаъ». Ибн Аббаса Пайхамар, саллаллахIу Ӏалайхи васаллам, дӀадийцира: «ИсмаӀилан нана церан хӀара хьал къобалдеш, адамашца хьоьжуш яра.
Цара цу юккъехь хӀоьттина, церан дӀаьххьара цӀийна адамаш а кхайкхира. Бер кхиъна, церан цӀийна къамел дӀадоьхуш кхетта, цара кхетта а, царна маьрша хетта а. Бер кхиъча, цара церан йоӀца хьуьжур дира. ИсмаӀилан нана дийна йисира.
ИбрахӀим цуьнан къиймат хьажа церан тӀе вуьйлура. ИбрахӀим, ИсмаӀил къайлахь хиларна, цуьнан зудах хьажа: “Хьан мохь мичахь бу?” Цо элира: “Тхоьга хьажара дехь ву”. ТӀаккха ИбрахӀима цуьнан хьал а, церан хӀал а дехара. Цо элира: “Тхо дуьйцу, тхо тӀехь къинхетам а, хӀумма а дехьа”.
Цо хьалха элира: “Хьан хьоьга хьажара дехьа, хьо кхечу хенахь, хьуна салам дӀаяьккхина, эли: хьан цӀийнан хьал къевлан де”. ИсмаӀил кхоччуш хьалха кхайкхира: “Хьан деда ма ву, цо хьуна хьажа хьажа кхеташ яьлла”. Цо элира: “Цо соьга хьажарна хьоьга вайн хӀал хьажа дийр ду, тӀаккха хьуна цӀийнан хьал къевлан де эли”. Цо элира: “ХӀара соьга хьоьга уна, хьо мохь бахьанна, цхьа гӀуллакх дийр ду”.
ИсмаӀил элира: “ХӀара соьга ву, хьо хьалха валахь”. ТӀаккха цо хьоьга йоӀ дӀавелла, кхоччуш дехьа ма дина хиларна. ТӀаккха ИбрахӀим церан тӀе дехьа мац, АллахIа хьоьжуш, тӀаккха кхин а вуьйлура, амма ИсмаӀил къайлахь вара. ИбрахӀим цуьнан зуда тӀе вуьйлура, цуьнан хьал дехара: “Хьан мохь мичахь бу?”
Цо элира: “Тхоьга хьажара дехь ву”. Цо хӀал а, хьал а дехара. Цо элира: “Тхо хазна а, дехьа а ду, АллахIна шукран”. Цо элира: “Хьан маьлхан бу?” Цо элира: “Жа”. Цо элира: “Хьан мелла хи бу?” Цо элира: “Хи”. ИбрахӀим элира: “АллахI, церан жа а, хи а беркате де”.
Пайхамар, саллаллахIу Ӏалайхи васаллам, элира: «Цу хенахь церан жит дацара. Жит хиллахь, цунна а дуӀа дина хилар». Ибн Аббаса элира: «Меккехь даьхна доцучу стагана, жа а, хи а кхочуш ма хетта, хӀара тӀехь къинхетам хилар». ТӀаккха цо элира: «Хьан да хьоьга хьажа, салам дӀаяьккхина, цхьа гӀуллакх а хьоьга бовзула».
ИсмаӀил хьалха вуьйлура, цо элира: «Хьан да ма ву, хьо кхин а хьалха? Цо соьга хьажа, хьан хьал а дехара, со АллахIна шукран хетарна а, хазна хетарна а». ИсмаӀил элира: «ТӀаккха хьо хьалха гӀой, хьалха кхоллу». ТӀаккха ИбрахӀим церан тӀаьхье хьалха дӀа мац кхайкхира, АллахIа шен хӀукмаца, тӀаккха кхин кхетта.
ТӀаккха ИбрахӀим кхин а церан тӀе вуьйлура, ИсмаӀил Замзаман хьалха долчу дӀаьххьара талхий тӀехь шен угарш дира. ИбрахӀим гича, цо цуьнга хьалаяьккхира, тӀаккха бера а дас а кхеташ ду-ду, да а бера а кхеташ ду-ду. ТӀаккха цо элира: “ИсмаӀил, АллахIа соьга хӀумма а дийцина”. Цо элира: “Хьан Кхиош-кхобург хьуна амр дина гӀуллакх кхочушде”.
ИбрахӀим элира: “Хьо соьца гӀуллакх дийр ду?” Цо элира: “ХӀаъ, со гӀуллакх дийр ду”. Цо элира: “АллахIа соьга хӀокху меттигехь цхьа цӀа хьалъяьккха амр дина”. ТӀаккха цо юккъехь хьоьжна Ӏуьйш йолчу лакхара тахана дӀахӀоьттина хӀара меттига хьалха дийна: “ХӀокху меттигехь”.
Цо элира: “ТӀаккха цхьа-шиъ цӀийнан бух хьалдоьллуш дира”. ИсмаӀил тӀулгаш хьалаэлира, ИбрахӀим хьалъяьккхира. ЦӀа хьалхалахь, ИсмаӀил тӀулгаш лоьхуш хьалха хьоьжуш хӀоьттира, ткъа и шиъ элира: «Тхан Кхиош-кхобург! Къобалде тхоьгара.
Баккъалла а, Хьо хезаш верг а, хууш верг а ву». ТӀаккха и шиъ цӀийнан къерала дӀаьххьара кхаччалц хьалъяьккхира, элира: «Тхан Кхиош-кхобург! Къобалде тхоьгара. Баккъалла а, Хьо хезаш верг а, хууш верг а ву». Ибн Аби Хьатим Абу АбдуллахI Мухьаммад ибн Хьаммад аз-Захранийн дӀадийцира, Ибн Жарир Ахмад ибн Сабит ар-Разий дӀадийцира; шиъ а Абдурраззакъах хӀара хьабар дӀаэлира, къискана.
Абу Бакр ибн Мардавейх дийцира… [Тағсиран автор хӀокху меттигехь Каъбан хьалхъяларна тӀехь дӀахӀуттур долу хабарш дӀаузуш, ИбрахӀима а ИсмаӀила а и цӀа хьалъяьккхина хьал, церан дуӀа, аьттуьйла, хьажан гӀамалш кхетош, хьалха а хӀокху хьалха хилар а, Курайшийн хенахь цӀийна хьалъялар а, Пайхамар ﷺан къамелаш а, Ибн аз-Зубайр а Абд аль-Малик а цӀийнан хьал кхайкхина хьал а дӀакхетош дӀаяьккхина.]
АллахIан къамел: «Тхан Кхиош-кхобург! Хилийта тхо Хьайна муьтӀахь, тхан тӀаьхьенах а Хьайна муьтӀахь уммат хилийта. Гайта тхуна тхан манасик, гечделахь тхуна. Баккъалла а, Хьо ма ву тауба къобалдеш верг а, къинхетаме верг а» (2:128).
Ибн Жарир элира: и шиъ цуьнца маӀна дина: «Хилийта тхо Хьан амранна муьтӀахь, Хьан гӀуллакхна хьакъ муьтӀахь; ибадат а, муьтӀахь хилар а Хьанна маьрша хилча, Хьоьга кхечу стагана муьтӀахь хилар а, Хьоьга кхечуьнга ибадат дар а хиларца дац». Ибн Аби Хьатим дийцира: «“Хилийта тхо Хьайна муьтӀахь” — Хьайна ихласца ибадат дечу»; «“Тхан тӀаьхьенах Хьайна муьтӀахь уммат хилийта” — ихласца ибадат дечу уммат хилийта». Ибн Аби Хьатим кхин а дийцира: «Цаьршинна “Хилийта тхо муьтӀахь” элира. Цара вуьш хьалха а муьтӀахь бара, амма гӀуллакх тӀехь йисар доьхуш бара».
Икрамат элира: «Тхан Кхиош-кхобург! Хилийта тхо Хьайна муьтӀахь» — АллахI элира: «Со кхочуш дира». «Тхан тӀаьхьенах Хьайна муьтӀахь уммат хилийта» — АллахI элира: «Со кхочуш дира». Ас-Суддий элира: «Тхан тӀаьхьенах Хьайна муьтӀахь уммат хилийта» — хӀара арабаш ду, элира.
Ибн Жарир элира: «Декъашхошна хьалха кхочуш хетар ду: хӀара къамел арабаш а, кхечуьш а юкъахь дӀахӀуттур ду; ИбрахӀиман тӀаьхьенах Исраилан бенаш а ду, АллахI элира: “Муса къамах а хьакъалла дӀахьедарг, хьакъалла а къобалдеш а йолу уммат яра”» (7:159). Хьан элинарг ас-Суддий элинарг ца дехьадо; цуьнан декъашхошна дӀахӀуттур хилар бен, кхечуьш ца йовзуш хилар дац. ХӀокху меттигехь къамелан контекст арабех лаьцна ду; цундела цуьнан тӀаьхьа элира: «Тхан Кхиош-кхобург! Цаьрга цаьрдан пайхамар верг ваха, Хьан аятш цаьрга деша, Книги а, хьикмат а цаьрга хьеха, цаьрна тазбие дӀадайта…» (2:129).
ХӀокхуьнна маӀна Мухьаммад ﷺан пайхамар хилар ду; цо цаьрга пайхамар хилла, АллахI элира: «Цо уммиййашка цаьрна юкъара пайхамар ваьккхина» (62:2). Амма хӀара цо къоьлла а, цӀийна а, аьрзу а, къизил а, хьалха а дӀа а, массарна пайхамар хилар ца йоцуш маӀна дац; АллахI элира: «Эй адамаш, Со массарна АллахIан Элча ву» (7:158), кхечу а долуш. ИбрахӀим а ИсмаӀил а — хьакъ муъминех дийцочу АллахIан къинхетаман а, хьалхарчу а, хьалкхеттачу а — хӀара дуӀа дира: «Тхан Кхиош-кхобург! Тхуна тхан зудах а, тӀаьхьенах а бӀаьргашна схьаэли дойла; тхо ларам беш болчарна масал хилийта» (25:74).
ХӀара хьалха лахар ду, цундела АллахIна ибадат дечу махкахь кӀад а, хьалха а кхетар гӀуллакх ду; цундела, АллахI ИбрахӀимна элира: «Со адамашна имам хилийту»; ИбрахӀима элира: «Тхан тӀаьхьенах а хилийта». АллахI элира: «Соьнан аманат къиношца кхачамбац» (2:124). ХӀара АллахIан къамел ду: «Со къоьлла волуш а, везарца а а, тхан а, тхан бераш а цаьрца къиношца долуш хилар бен, санна ца лелахь» (ИбрахӀим, 14:35).
Сахьихьу Муслимехь Абу Хурайра, АллахI реза хилла волу, Пайхамар ﷺан дӀадийцира: «Адам валарх, цуьнан гӀамал къастало, амал: даим долчу садакъатах, пайда луш йолчу хьехамах, йа АллахIан дуӀа деш йолчу праведни берех». «Гайта тхуна тхан манасик» — Ибн Журайжа, Ата дӀаяздина, элира: «Тхуна гайта, тхуна хьеха». Муджахида элира: «Тхан манасик — тхан хьажан куьйга гӀамалш». Ата а, Къатада а цуьнанна жима хьажар дӀаяздина.
СаӀид ибн Мансур дийцира: Муджахида дӀаяздина, ИбрахӀим элира: «Тхуна тхан манасик гайта». ТӀаккха Жибрил аьлла, цуьнан кӀант дӀавожуш, цӀа тӀе хьалъяьккхина, элира: «Хьалъалдеш долу бух». ИбрахӀима бух хьалдоьллуш, цӀа кхочуш кхолла дира. ТӀаккха Жибрил цуьнан куьйга аэлира, Сафа тӀе дӀавижира, элира: «ХӀара АллахIан шиӀаршех ду».
ТӀаккха Марва тӀе дӀавижира, элира: «ХӀара а АллахIан шиӀаршех ду». ТӀаккха Мина тӀе дӀавижира. Уггаре йоккха джамарат кхечу хенахь, Иблис тӀехь хӀоьттина. Жибрил элира: «Такбир де, тӀулг дӀатӀе дехь». ИбрахӀима такбир дина, тӀулг дӀатӀе дехь.
ТӀаккха Иблис кхин дӀакъайлахь, юккъерчу джамарат тӀехь хӀоьттина. Жибрил а ИбрахӀим а цуьнан хьалха кхочуш, цуьнга элира: «Такбир де, тӀулг дӀатӀе дехь». ИбрахӀима такбир дина, тӀулг дӀатӀе дехь. ТӀаккха Иблис вуьйлура.
ХӀара лайнах, къинош дечу хьелех, хьажанна цхьа хӀума дӀаьххьара кхетош хетта, амма цунна цхьа хӀума ца кхетта. Жибрил ИбрахӀиман куьйга аэлира, Масджид аль-Хьарам меттиг тӀе дӀавижира, элира: «ХӀара Масджид аль-Хьарам». ИбрахӀиман куьйга аэлира, Арафат тӀе дӀавижира. Жибрил элира: «Хьуна хьайн гайтина гӀуллакх дийна кхета?»
ХӀара еъ йоьхуш элира. ИбрахӀима элира: «ХӀаъ». Абу Мижлаз а, Къатада а цуьнанна маӀна дӀаяздина. Абу Даууд ат-Тайалисий дийцира: Хьаммад ибн Салама, Абу аль-Асим аль-Ганавий, Абу ат-Туфайл, Ибн Аббас дӀадийцина: «ИбрахӀимна хьажан манасик гайтича, шайтан масӀаьтехь цуьнга хьоьжира.
ИбрахӀим цуьнан бӀаьрг тӀехь дӀакъасто. ТӀаккха Жибрил Мина тӀе дӀавижира, элира: “ХӀокхуьнга адамаш хӀоьттура”. Уггаре йоккха джамарат кхачахь, шайтан цунна тӀехь хӀоьттина, ИбрахӀима цуьнга йоьхна йалта тӀулгаш дӀатӀе дехь, тӀаккха цаьрга тӀе хӀоьттина. ТӀаккха юккъерчу джамарат тӀе кхочуш, шайтан цуьнга тӀехь хӀоьттина, тӀулгаш дӀатӀе дехь, тӀаккха цаьрга тӀе хӀоьттина.
ТӀаккха кхоллу йоккхачу джамарат тӀе кхочуш, шайтан цуьнга тӀехь хӀоьттина, тӀулгаш дӀатӀе дехь, тӀаккха цаьрга тӀе хӀоьттина. ТӀаккха Жамъ тӀе дӀавижира. Жибрил элира: “ХӀара МашӀар”. ТӀаккха цуьнга Арафат тӀе дӀавижира.
Жибрил элира: “ХӀара Арафат”. ТӀаккха элира: “Хьуна кхетта?”» (7:159; 2:129; 62:2; 7:158; 25:74; 2:124; 14:35; 14:37).
Аль-Багавин тафсир
АллахIан къамел: «ИбрахӀим цӀийнан бух хьалдоьллуш, ИсмаӀил а» (2:127). Хабар дийцечара элира: АллахI цӀийна меттиг лаьттан хьалха 2000 шо хьалха кхолла дира. ХӀара хи тӀехь седа болу кӀорга гӀуллакх санна яра, тӀаккха лаьтта цуьнан къерала кхолла дира. АллахI Адам, Ӏалайхиссалам, лаьтта дӀавехча, цо къайлаха хилар чӀогӀа хетта, АллахIанна дог дийцира.
АллахI Къурьан цӀа — Жаннатан къурба дино йоцу йоккха яхха — дӀавалла, цунна къийлаашк цхьа-шиъ ю: хьалха а, кӀайн а, церан шераш хӀуттуш йолу. АллахI цу цӀийна меттиг дӀаьххьара хьалха хьалха хьалдиллира, элира: «Эй Адам, Со хьуна хьалъяьлла цӀа дӀавалла, хьо цуьнан къерала тӀаважа, Мен хьалха цаьрга тӀаьхье, хьо Мухьаммад; хьалха кхочуш, хьалха кхочуш». АллахI тӀулг дӀавалла; хӀара кӀайн вара, тӀаккха жахIилиятан хенахь хьайоьллачу хӀала тӀе хьоьжуш, кӀай хилар дӀахилар. Адам Индийан лаьттан Меккехь пеша кхаччалц дӀаьххьара кхочуш дира.
АллахI цуьнан хьалха гӀуллакх дина малик веара, цо цӀийна меттиг йовзуьйтуш. Адам цӀа хьалхал хьажан гӀамалш дира. Цо гӀамал кхочушдича, малик кхайкхира: «Адам, хьан хьажар къобал даьлла! Хьан хьалха 2000 шо хьалха а мохь доьллачу».
Ибн Аббас, АллахI реза хилла волу, элира: «Адам Индийан лаьттах Меккехь цӀа пеше хьалха кхаччалц хӀара 40 хьажар дира». ХӀара хьал Туфанан заманна тӀекхоччалц дӀадаьхна. АллахI цӀа кӀоралла къортамма тӀе дӀадаьккхира, цуьнан мехкана цуьнан къерала йоккха йоьлла хиларна; цуьнан шен дийнахь 70 меле малик тӀаьхье дӀакхочу, цаьрга кхин юха ма кхечу. АллахI Жибрил, Ӏалайхиссалам, дӀавалла, хьакъ хӀалал кхачарна, цуьнан хьалха хьалха долу хьалха таӀйинна, Абу Кубайсан лома тӀе къайлахь дӀадиллира.
ИбрахӀим замананна тӀекхоччалц цӀийнан меттиг ца хилар. ТӀаккха АллахI ИбрахӀимна, ИсмаӀил а Исхьакъ а вуьзча, Цуьнан цӀийна кхин хӀуманна хьажарца, цу чохь хьалха цӀийнан цхьа меттиг хьалъян амр дира. ИбрахӀима АллахIах дехира, цӀийнан меттиг гайта. АллахI «сакина» — тӀехь хьажа хьаьржа хьалха долу жӀаьла, ши баша йолуш, хи къаьма санна — дӀавалла, ИбрахӀима цуьнан хьалха хьажарца цӀа хьалъян меттиг гайтира.
АллахI ИбрахӀимна амр дира: сакина мичахь хӀоьттуш ю, цу меттигехь цӀа хьалъе. ИбрахӀим цуьнца кхетира, цаьршинна Мекке тӀе кхаччалц. Сакъина цӀийнан меттиг тӀехь хӀоьттина, хьажан хьалхал хьалха гӀуллакх дина. ХӀара Али а, аль-Хьасан а элинарг ду.
Ибн Аббас элира: АллахI Каъбан форма йолу юьхь йолу схьам тӀехь дӀавалла, ИбрахӀим цуьнан сахьнех хьалха кхочуш, Меккехь кхаччалц. Схьам тӀаьхье кхочуш, цӀийнан меттиг тӀехь хӀоьттира, тӀаккха ИбрахӀимна хьалха элира: «Цуьнан кӀалхе хьалъяьде, йоьлла кхин тӀулг хьалъяьма». Кхечу хьалхарчу къамелца, АллахI Жибрил дӀавалла, цӀийнан меттиг гайта, АллахI элира: «Хьан ИбрахӀимна цӀийнан меттиг гайтина хенахь» (22:26). ИбрахӀим а ИсмаӀил а цӀа хьалъяьккхира.
ИбрахӀим цӀа хьалъяьккхира, ИсмаӀил тӀулгаш лоьхуш хьалха хӀоьттира. ХӀокхуьнан тӀехь АллахI элира: «ИбрахӀим цӀийнан бух хьалдоьллуш, ИсмаӀил а» — яьхна, цуьнан бух, цхьа «каӀида» ду. Аль-Кисаий элира: «ЦӀийнан муьр» ду. Ибн Аббас элира: «ЦӀа биш болу тӀулгаш пхи ломах хьалъяьккхина: Тур Сина, Тур Зайта, Ливан (Шамахь йолу лом), Жудий (Жазирехь йолу лом).
Церан бух Хьирадан ломах хьалъяьккхина; хӀара Меккехь долу лом ду». ИбрахӀим хьалха кхочуш, Хьажарул-Асвад меттиг тӀе кхачча, ИсмаӀилга элира: «Соьга адамашна хьажан белар хилийта, хӀотта хьажар хетар тӀулг дехь». Цо тӀулг дӀавелла, амма ИбрахӀима цунна элира: «ХӀара йоккха хьажан дӀадехь; кхин хазалла долу дехь». ИсмаӀил и лаха дӀавижира, тӀаккха Абу Кубайс лом хьалха аьзнаш дира: «Эй ИбрахӀим, Соьца хьуна цхьа аманат ду, схьаэли».
ИбрахӀима Хьажарул-Асвад схьаэлира, цӀийнан меттигехь дӀадиллира. Кхечу хьалхарчу къамелца, АллахI Къурьан цӀа хӀоршкан тӀе хьалъяьккхина, цунна «аль-Байт аль-МаӀмур» а, «ад-Дурах» а цӀе яра, малакшна лаьттахь цуьнан цхьа милаш а, цуьнан кӀалхе цӀа хьалъян амр дира, цуьнан форманна кӀалхе. Кхечу хьалхарчу къамелца, Адам дӀахӀотта цӀа хьалъяьлла, тӀаккха Туфан замананна тӀекхоччалц къайлахь дӀадиллина, АллахI ИбрахӀимна цӀа гойтуш, цо юха хьалъяьккхира. «Тхан Кхиош-кхобург!
Къобалде тхоьгара» — дуьйцунашка «цаьршинна элира» маӀна хьалха йисина, т. е. «Тхан Кхиош-кхобург! Къобалде тхоьгара тхан цӀа хьалъялар». «Хезаш верг» — тхан дуӀа хезаш. «Хууш верг» — тхан нийяташ хууш.
«Сахьихь аль-Бухарий» (№ 3364) китабехь ИбрахӀима а ИсмаӀила а Каъба хьалъяларна тӀехь дӀахӀуттур хабар дийцина: цара цӀа хьалъяьккхира, тӀаккха цуьнан къерала хьалха хьалха кхетира, цара хӀокху дуӀанан къамел кхин-кхин элира.