ИбрахIиман доӀанаш

Шейх Абдуррахман ас-Саадин тафсир

ИбрахIима Хьажар, ИсмаIилан нана, а, цуьнан йоӀ аьллачу ИсмаIил а — АллахIера салават долалахь — Шамера Мекка чу дехьавуьйжира. Цу хенахь Меккахь цхьа а цIа яцахьара, цхьа а дехархо а, цунна жоп дала волу а вацахьара. Царах цхьаьна цуьнан цхьа де доьлуш волчу хенахь, ИбрахIима шен Дела дехира хIара доӀа: «Тхан Дела! Со сан зуьриетах цхьаберш ялта доцчу аренгахь Хьан муътабарчу цIийна уллохь дехийта».

Иза АллахIан тIе тевжаш, тIехь хьекъал долуш аьлла доӀа ду. «Сан зуьриетах цхьаберш» — хIара сан зуьриеташка хьалха дехьахIоьттина маьӀна дац, хIунда аьлча Исхьакъ Шамахь вара, цуьнан вежарш а цигахь бара. Меккахь ИсмаIил а, цуьнан зуьриет а дехийтира. «Ялта доцчу аренгахь» — Меккан латтахь ялта хьалха екъа тарлуш дац.

«Тхан Дела! Цара ламаз хIотторхьама» — Ахь царах АллахI цхьа волу жима а ца ларуш, ламаз хьажаш долу нах хилийталахь. Ламаз хIоттор — динан бехк-баккъалла долчу, цуьнан реза болчу ибадатех йоккха йолу ибадат ю. Хьан ламаз хIотто, иза шен дин хьажаш ву.

«Цхьаболчу нехан дегнаш царна ттевжаш хилийталахь» — царах лаам болуш, церан дехар долчу меттигех лаам болуш хилийталахь. АллахIа цуьнан доӀанна жоп делира. ИсмаIилан зуьриетах Мухьаммад — АллахIан салават а, сalam а хуьлда цунна — велла, цо шен зуьриеташна ислам динна а, церан дай ИбрахIиман миллата а дагалаьцна. Цара цунна жоп делира, ламаз хьажаш болу нах хиллера.

АллахIа ИбрахIиман зуьриеташ дехийтина хьан цIийна хьаж хьалха хьажар фарз дина, цу чу дегнаш дӀаволуш, тешаме долу хикмат дина. Цара иза хьажар, дукха дехьа дӀахӀоьттина а, иза церан дагадоьлла хьажар а ца дуьйцу. Хьан маж а йоккха, цуьнан тӀе дӀаволуш а хилар, цунна тӀе дукха дӀахӀоьттахь — цуьнан дог тӀехьара а дукха дӀаволуш, дехьавала лаам а, шовкъ а кхеташ хуьлу. ХIара — АллахIа иза Шен хьалха хьажарца цIе аьлла хиларна хикмат ду.

«Царна стоьмех рицкъ лолахь, цара баркалла алахь» — АллахIа цуьнан доӀанна жоп делира. Цуьнан тӀе хIуманан стоьмаш дӀадоьллу, хIунда аьлча хьо Мекка сийлахь йолу хар дина, цхьа хан а хьаьжча, иза стоьмашца дузуш, рицкъ дӀадоьллуш хьоьжу. ИсмаIил а, Исхьакъ а воккхаллехь велла хилар — йоккха ниймат ю. Бераш долуш хиларна йохкуш болчу хенахь, царах воккхаллехь кхин къен берш велла хилар — кхин ниймат ю.

Царах пророкх а, салихь нах а хилла хилар — иза кхин а сийлахь, кхин а йоккха ниймат ю. «Баккъалла а, сан Дела доӀа хезаш верг ву» — доӀа дехаранна жоп луш, дехархо къобаллуш ву. Ас Цунна доӀа дина, Соьга цхьа а ца хуьллуш, сан тешам ца къастийна. «Царах дукхаберш церан бехкех тила» — цу жаршна бадат дарх дукха нах хьанал некъах дӀахӀоьттина, церан бадат дарна тӀехь хьалха дӀаьхира.

«Суна тӀаьхьахӀоьттинарг сох ву» — суна тӀехьа хьалха дӀахӀоьттина АллахI цхьа волу, ихлас долу доӀа хьаьжарца. «ХIунда аьлча, иза сох ву» — чулацамна тӀехь дуьззина хиларна; хIумма а халкъ ларлуш, цара тӀаьхьа дӀахӀоьттича, иза царах ду. «Суна Iеса хилларг — Хьо гечдеш верг а, къинхетаме верг а ву» — хIара хьал, Хьалкъан цӀийна волчу ИбрахIиман къинхетаме хилар хьалха кхочуш хьажар ю. Цо Iесина нахана а АллахIан гечдар а, къинхетам а дехира.

АллахIа Шен бенделашна цунна а кхин а къинхетаме ву, тIе юкъара къийсинарг бен, Цо кхин а хьалхаво дац. «Тхан Дела! Ахь хууш ду, оха къайладоккхург а, оха гучудоккхург а» — Ахь тхоьга кхин а хууш ву, тхо дехарна а, тхо хьажарна а хьалха хеташ йолу хIуманна тӀехь тхоьга деха, тхо дика къобалдар а, тхан теркам а. «Латтахь а, стиглахь а АллахIан къайла цхьа хIума а яц» — цуьнан юкъахь ИбрахIиман хьекъал долу дехар а ду, цо хастам АллахIна бен цхьа а хьажар дац, АллахIан баркалла а кхин а дукха хиларна.

«Хьесап хIуттур дийнахь суна а, сан дена-нанна а, муъмин нахана а гечделахь». АллахIа цуьнан дехар къобалдина, амма цуьнан денна гечдар дехар хьалха цо дина дехарна тӀехь дара. Хьалха аьллачу хьекъал юкъа, цуьнан да АллахIна душман волуш хилар хаалуш хилча, цо цунна тӀе дӀахьежира.

Имам Ибн Касира тафсир

«Сан Дела! Со ламаз хьажаш волу хилийталахь» — ламазца даимехь хиларца, цуьнан хьалх а, бехк-баккъалла а лардарца. «Сан зуьриетах а» — царех а цуьнга санна ламаз хьажаш берш хилийталахь. «Тхан Дела! Сан доӀа къобалделахь» — сан дехаршца Хьоьга дехна хIуманаш къобалделахь.

Ибн Жарир аьлла: АллахI Шен хьалхаволчу ИбрахIимах дийцахь, цо аьлла: «Тхан Дела! Ахь хууш ду тхо къайладоккхург а, оха гучудоккхург а». МаьӀна: Хьо хууш ву сан дехаран тӀехь сан ният а, хIара мохк деха йолчу сан доӀанна юкъара сан маьӀна а. Сан ният — Хьан реза хилар а, Хьанна ихлас хилар а ю.

ХIунда аьлча, Хьо хIуманашка тӀехь гучудолуш а, къайладаьлла а хууш ву; латтахь а, стиглахь а цунах цхьа хIума а къайла ца хуьлу.

Воккхаллехь берш лелла хилча а, ИсмаIил а, Исхьакъ а Суна карийна хиларна, цо Шен Дела — Азза ва Жалла — хастам бина: «АллахIан хастам бу, Суьга воккхаллехь ИсмаIил а, Исхьакъ а бина верг. Баккъалла а, сан Дела доӀа хезаш верг ву». МаьӀна: Цо Шена дехархо доӀа дича, цунна жоп ло. Бер дехна хенахь Суна жоп делла.

«Тхан Дела! Суна а, сан дена-нанна а гечделахь». Цхьаьбера «сан дена» (цхьаъ) олуш дешна. ХIара — ИбрахIима шен денна гечдар дехна, шен да АллахIна душман волуш хилар кхин бахьана долуш хьала а ца хийцна хенахь. «Муъмин нахана» — массарана а гечделахь.

«Хьесап хIуттур дийнахь» — Хьан бенделашна хьесап хьалха дӀахьоьжуш, церан амалшна тӀехь хьесап дина, церан амалшна жоьпах дуьхьа лоьхуш дийнахь. Дикачу амалшна дика жоп, вон амалшна вон жоп ло. АллахI кхин хууш ву.

АбдуллахI ибн Вахб аьлла: Амр ибн аль-Харис ас хезна, Бакр ибн Савадат цунна дийцна, Абдуррахман ибн Жубайра, АбдуллахI ибн Амрера. АллахIан Элчано — АллахIан салават а, салам а хуьлда цунна — ИбрахIиман хIара дош дешна: «Сан Дела! Баккъалла а, царах дукхаберш тила ма бина. Суна тӀаьхьахӀоьттинарг сох ву, суна Iеса хилларг — баккъалла а, Хьо гечдеш верг а, къинхетаме верг а ву».

Иса — цунна салам хуьлда — хIара дош а дешна: «Царах къийсахь, цара Хьан бенделаш ду; царах гечделахь, баккъалла а, Хьо сийлахь волу а, хьикмат долу а ву». Цо шен куьгаш хьала а хьоькхуш, аьлла: «АллахI, сан уммат! АллахI, сан уммат! АллахI, сан уммат!» — цуьнан кхин а кхеташ, йоьхира.

АллахIа аьлла: «Жима, Мухьаммад вина волчуьнга — Хьан Дела кхин а хууш ву — хьаьжар деха хIунда йоьхна?» Жибрила — цунна салам хуьлда — цунна тӀе вахана, АллахIан Элчано аьллачу хIумано цунна дийцина. АллахIа аьлла: «Мухьаммадна тӀе а ва, цунна эли: “Баккъалла а, тхо Хьо Шен умматца реза хилийтар ду, Хьо къинхетам тӀехь а ца хилийтар ду”». Цул тӀаьхьа: «О, Жибрил!» — аьлла.

ХIара хьадисо дӀахӀоттийна, ИбрахIима хьалха дина доӀа дукха цуьнан доӀа хилахь, Хьажар а, цуьнан бера а дӀаяьлча, цхьаьнакхетарна хьалха доьхна. ХIара дӀахӀоттийна доӀа цIийна хьаж хьалха хьажарна тӀаьхьахIоьттинарг ду; иза цIийна хьаж хьалха хьажар хийца хьалха дина доӀа ду. Цундела аьлла: «Хьан муътабарчу цIийна уллохь». «Тхан Дела!

Цара ламаз хIотторхьама» — Ибн Жарир аьлла: хIара дешнаш «Хьан муътабарчу цIийна уллохь» дешнашца юкъара ю. МаьӀна: Ас цIийна хьаж муътабар хилийтина, цуьнан доьзалш цуьнан уллохь ламаз хIотто тарлуш хилархьама.

«Цхьаболчу нехан дегнаш царна ттевжаш хилийталахь». Ибн Аббас, Мужахид, СаIид ибн Жубайр аьлла: ИбрахIима «нахана дегнаш» аьллахьара, Фарис, Рум, ЯхIуди, Насара а, нах а массара а цуьнга дӀахӀоттийна хилар. Амма цо «цхьаболчу нехан» аьлла, цундела мусулманшна тӀехь цуьнан хьалха дӀахӀоттийна. «Царна стоьмех рицкъ лолахь» — царашна хьоьжучу, суьртахь бохучу йолчу рицкъанна тӀехь болу рицкъ лолахь.

«Ялта доцчу арена» къастам болуш, царана жемаш хилийталахь, Ахь Iибадатехь царна гIо хилийтархьама. АллахIа цуьнан доӀанна жоп делира, АллахI аьллачу санна: «Ала: “Царашна хIара ма дина, муътабарчу хьалха хьажар; цунна тӀе къоман стоьмаш дӀадоьллу, Тхан беркат долчу рицкъана”» (аль-Касас, 57). ХIара — АллахIан къинхетам, шен бенделашна ларам, къинхетам а, баракат а ю. Меккан хьалха хьажар латтахь кхолладеллачу цхьа а стом долу гIаш а дац, амма цуьнан юкъахь къерахь дӀадоьллуш, цуьнан тӀехь хьалха хьажарца юкъара Мекка стоьмашца дузуш ю.

ХIара ИбрахIиман — цунна салам хуьлда — доӀанна жоп делла хилар ду. (аль-Касас, 57).

АллахI хIара меттигехь арабашна дехьа дийца, хьалха хьажар Мекка АллахIна бен цхьа а бадат ца деш, жалгIанна бадат дархьама дина хилар дехьа хьокху. ИбрахIим, цуьнан бахьана долуш Мекка халкъ дузуш хиллачу, АллахI цхьа воцчуьнга бадат дан йола нахах дӀатевжира. Цо Меккан маьрша хилар дехира: «Сан Дела! ХIара мохк маьрша хилийталахь».

АллахIа цуьнан доӀанна жоп делира: «Цара хьажа тарлуш дац вай хьалха хьажар маьрша хилийтина хиларе, цуьнан юкъара даьхне дӀадохуш бу» (аль-Анкабут, 67). АллахI кхин а аьлла: «Баккъалла а, нахана хьалха диначу цIийна хьаж Баккахь долу, баракат долу, дуьненан нахана хьалха хьаж бу. Цу чу хьокхуш долу хьалха хьажарш, ИбрахIиман макам а, цуьнан чу ваьлларг маьрша ву» (Али Имран, 96–97). ХIара къисса юкъахь кхин а аьлла: «Сан Дела!

ХIара мохк маьрша хилийталахь». ХIара мохк хьалха дина хилар аьлла, цундела иза цIийна хьаж барх йина хьалха аьлла доӀа ду. Цундела цо аьлла: «АллахIан хастам бу, Суьга воккхаллехь ИсмаIил а, Исхьакъ а бина верг». Хууш ду, ИсмаIил Исхьакъах 13 шо кхин хьалха вела.

ИсмаIил а, цуьнан нана а — иза бераллехь волуш — Меккан меттиг тӀе кхайкхина хенахь, цо кхин а доӀа дина: «Сан Дела! ХIара мохк маьрша хилийталахь» (аль-Бакара, 126). Иза тхо хьалха цуьнан къисса дийцина хьалха хьажарна тӀехь дукха дийцина.

«Со а, сан кнтий а, оха жаршна бадат дарх генаваккхалахь». Массара а доӀа дехарца шенна, шен дена-нанна, шен зуьриетна доӀа деха деза. Кху тӀаьхь цо дийцина, идолшна бадат дарх дукха халкъ тила бина хилар, цо царах дӀатевжар а, церан къайле АллахIан реза хиларе дӀаялар а. АллахI дехкхарш къийсамани, къинхетамех хьажа тарлу.

Иса — цунна салам хуьлда — аьлла: «Царах къийсахь, цара Хьан бенделаш ду. Царах гечделахь, баккъалла а, Хьо сийлахь волу а, хьикмат долу а ву» (аль-Маида, 118). ХIара доӀа АллахIан лаамна тӀехь жоьп ло, къийсинарг гучудаккхуш а дац. (аль-Анкабут, 67; Али Имран, 96–97; ИбрахIим, 39; аль-Бакара, 126; аль-Маида, 118).

Аль-Багавин тафсир

АллахI Азза ва Жалла аьлла: «Тхан Дела! Со сан зуьриетах цхьаберш ялта доцчу аренгахь Хьан муътабарчу цIийна уллохь дехийтина». «Мин» — «цхьадерш» маьӀна долуш ю. Аятан маьӀна: «Ас сан зуьриетах цхьаъ цигахь дехийтина». «Ялта доцчу аренгахь» — Мекка ю, хIунда аьлча Мекка ши ломех юккъехь йолу гIала ю.

«Хьан муътабарчу цIийна уллохь». АллахIа иза муътабар цIе аьлла, цунна тӀехь цхьадолчу хIуманашна бадат дарна деза йолуш, кхин меттигашка цу хIумане бадат дан иза деза дац.

Абдулвахид ибн Ахмад аль-Малихий аьлла: Ахмад ибн Абдуллах ан-Нуъайми тхоьга дийцина; Мухьаммад ибн Юсуф аьлла: Мухьаммад ибн ИсмаIила тхоьга дийцина; АбдуллахI ибн Мухьаммад аьлла: Абдурраззакъа тхоьга дийцина; МаIмар аьлла: Айюб ас-Сахтияни, Касир ибн аль-Мутталиб ибн Аби ВадаIа аьлла — шинах цхьаьн цхьаьнан хьалха кхиам тӀехь кхин хьалха дийцина; СаIид ибн Жубайра Ибн Аббаса дийцина:

«Хьалха йолу меттиг, хьаьжараш хьехаш йолу хьаж, ИсмаIилан нанна тӀехь хьалха йина. Цо Сараьх къайлагIа цхьа хьаж йина, цуьнан тӀе иза лелар лардан. Цул тӀаьхьа ИбрахIима цунна тӀе бераллехь волу ИсмаIил а, цуьнан нана а дехьа кхайкхина. Цо цараш цIийна хьаж уллохь, Замзаман хьалха, масжидан лаккхарчу меттигехь йисина долчу долан гIаш тӀе диллира.

Цу хенахь Меккахь цхьа а стаг вацахьара, цу чу а хий дацахьара. Цо царах чохь хурж а, стомаш а долу тумар а, хий долу бурд а кхиамашца дилира. Цул тӀаьхьа ИбрахIим дӀавахара.

Хьажар нанас цуьнан тӀаьхьахIоьттира, аьлла: “О, ИбрахIим! Хьо муьлхачу меттигехь вуьйжуш ву, хий а, нах а доцчу кху арена тӀехь тхо йисина йолуш?” Цо дуккха а некъашка кхайкхира, амма цо цунна хьоьжуш а вац, кхин а дӀаволуш вара. Цо аьлла: “АллахIа Хьоьга хIара дина?”

Цо аьлла: “ХIаъ”. Цо аьлла: “Тогда Цо тхо дӀа ца лур ду”. Цул тӀаьхьа иза юхадӀа хьажира.

ИбрахIим, цараш цунна хьоьжуш цахиларна, хьалха меттиг гуш яцчу маьждигехь, хьалха хьажара тӀе хьажа, шен куьгаш хьала а хьоькхуш хIара доӀа дина: «Тхан Дела! Со сан зуьриетах цхьаберш ялта доцчу аренгахь дехийтина» — «баркалла алахь» дӀакхаччалц.

Хьажар нанас ИсмаIил ехийира, хий эцарна, цуьнан хий баьлча, цуьнан а, цуьнан бера а денаш дӀаяьлла. Цо хьоьжуш вара, бера доттагIа луьйуш а, йозуш а долуш. Цуьнан са хетарна доттагIа, цунна тӀехь хьоьжуш ца хилархьама, цо дӀавахара. Сафа — цуьнан уллохь йолу латта — цунна кхочуш хетира, цо цуьнан тӀе а хьаьжира, аренга хьалха а хьаьжира, цхьа стаг хьоьжуш хиларх хьажа.

Цо цхьа а вац хьажа. Цо Сафа тӀера дӀа а хьаьжира, аренга кхаччалц; цуьнан хIаллакх хьалхахь цо шен дерг хьала а къайла, доттагIа хьалха лелара, хьайкъарга кхаччалц. Цул тӀаьхьа Марва тӀе кхечира, цуьнан тӀе а хьаьжира, цхьа а вац хьажа. Цо хIара шина латта юкъахь 7-азза дина.

Ибн Аббас аьлла: Пайхамаро — АллахIан салават а, салам а хуьлда цунна — аьлла: “Цундела нах цхьаьна Сафа а, Марва а юкъахь лела”.

Цо Марва тӀе хьалха хьажара, цхьаъ хезира. Цо аьлла: “Хьалха!” — шен саьрра дӀаьлла, цул тӀаьхьа кхин а хезира. Цо аьлла: “Хьоьга хезира, хьоьга гIо далар долуш хилархьама”. Цо цу меттигехь хьалха лелаш йолу малайкх хьажа, Замзаман меттигехь.

Иза шен тIал дIа а долуш, цуьнан куьг я цуьнан кIорнешца латта хьалха лела, хий арадаккхира. Цо цу хий кхеллаш, шен хий долчу бурд чу дIадиллира. Цу хий цо кхеллуш а, кхин а дуьйцуш, хий хьала кхолладелира. Ибн Аббас аьлла: Пайхамаро — АллахIан салават а, салам а хуьлда цунна — аьлла: “АллахIа ИсмаIилан нанна къинхетам бина!

Цо Замзам дIадиллина хьалха, я цу хий цуьнан хьалха кхайкхина дина хьалха, Замзам хьалха кхайкхина йолу ахьа хилахьара”.

Цо хий иччал а, цуьнан бераш а ехийира. Малайка цунна аьлла: “Ма хьалха, тхо цу меттигехь хIалакх хир дац. ХIара меттигехь АллахIан цIийна хьаж ду, цу бера а, цуьнан до да а иза бина хилар. АллахI Шен эзарш дӀа ца лур ду”.

ЦIийна хьажан меттиг латта тӀера хьала, цуьнан тӀе хи къалуш, цуьнан хьалха а, кӀай а юьлш кхеташ, хьалхалоьхуш хилла.

ХIара хьал бен, Журхуман кхин я Журхуман цIера долчу цхьана доьзалх долу гIала дӀакхечира. Цара Меккан тӀаьхьара Кадаан меттиг тӀера дӀаьхира. Цара чохь хий дӀакхечуш долу гIуш хьажа, аьлла: “ХIара гIуш хий долчу меттигехь дIалелаш ду. Тхо хIара арен тӀехь хьалха хий цахилар хууш ду”.

Цара хьалха а цхьа, я ши стаг дӀавуьйшира. Цара хи карийра, юхах а кхечира, хий дийцина. Цара дӀа а кхечира. Хьажар нана хий дIадолуш йолу меттигехь ю. Цара аьлла: “Хьо тхо цуьнан хьалхахь дехийта реза юй?” Цо аьлла: “ХIаъ, амма хи тхайн хилар дац”.

Цара аьлла: “ХIаъ”. Ибн Аббас аьлла: Пайхамаро — АллахIан салават а, салам а хуьлда цунна — аьлла: “ХIара хьал ИсмаIилан нанас реза хилар, хIунда аьлча иза нахца хила лаьара”. Цара цу меттигехь дехийтина, шайн доьзалш а кхайкхина, царах цхьа цIа долуш нах цу меттигехь дехийтина. Бера воккха хилча, цу нахах араб мотт Iемира, цу нахна тӀехь сий а, царна хьалха кхин а дукха дагадеана.

Бера воккха а хилла, царах цхьа йоӀ дийна. Хьажар нана дӀаьлча, ИбрахIим ИсмаIилан кхин дехарш хьажа, цуьнан йоьзал бехк бархьама кхечира... Тхо хIара къисса аль-Бакара сүртехь дийцина.

АллахIан дош: «Тхан Дела! Цара ламаз хIотторхьама, цхьаболчу нехан дегнаш царна ттевжаш хилийталахь». «Дегнаш» — «даг» дешан дуккха хиламаш ду. «ТӀаьвжаш» — царана тӀехь лаам болуш, церан тӀе дог дӀаволуш. Садди аьлла: МаьӀна — дегнаш хIара меттиг тӀе хьалха хилийта.

Мужахид аьлла: ИбрахIима «нахна дегнаш» аьллахьара, Фарис, Рум, Терк, Хинд а цу меттиг тӀехь йоккха юкъ хилийтира. СаIид ибн Жубайр аьлла: ЯхIудиш, насараш а, магажараш а цу меттиг тӀе хьажархьама кхетар ду. Амма цо «цхьаболчу нехан» аьлла, хIунда аьлча мусулманш бу.

«Царна стоьмех рицкъ лолахь» — цуьнан маьӀна, хий болчу къаман меттигашка болчу рицкъца санна, рицкъ лолахь. «Цара баркалла алахь». Абу Касир...

«Сан Дела! Баккъалла а, царах дукхаберш тила бина». МаьӀна: церан бадат дарна тӀехь дукха нах къобал ма дина, цара хьедар некъан тӀера дӀахӀоьттина. ХIара — хьалха дIа кхетта маьӀна долу дош ю. Цуьнан мисал: АллахI аьлла «ШайтIан цунна тӀаьхьа болчу нах хьалха шекон хилийту» (Али Имран, 175), маьӀна: шайтIана хьалха болу нах хьалха шекон хилийту.

Цхьабера аьлла, жаршна тӀе тиладар дIаделла, хIунда аьлча цара тиладарна бахьан хилар. Хьуьлла: «Суна дуьненан цIа тила бина», — цIа тилабарна бахьан хилла хиларна.

«Суна тӀаьхьахӀоьттинарг сох ву» — сан динан нахах ву. «Суна Iеса хилларг — Хьо гечдеш верг а, къинхетаме верг а ву». Садди аьлла: МаьӀна: суна Iеса хилларг тӀаьхьадер, туба дина. Мукатил ибн Хайян аьлла: ширках кхин хьалха долу гIалаташ дина стаг.

Цхьабера аьлла, ИбрахIим хIара дош АллахIа ширка геч ца дийриг хилар цунна хаалхалц аьлла.

«Тхан Дела! Ахь хууш ду, тхо къайладоккхург а, тхо гучудоккхург а» — тхан хIуманашах. Ибн Аббас, Мукатил аьлла: ИсмаIил а, цуьнан нана а, ялта доцчу аренгахь дехийтина хиларна тӀехь шен дегна дехар а, дӀадолуш долу къамел а. «Латтахь а, стиглахь а АллахIан къайла цхьа хIума а яц».

Цхьабера аьлла: хIара — ИбрахIиман доӀанна юкъара долуш ду. Дукхаболчу тӀаьхьа аьлла: АллахI Азза ва Жалла аьлла: «Латтахь а, стиглахь а АллахIан къайла цхьа хIума а яц».

АллахIан дош: «Хьан муътабарчу цIийна мохк маьрша хилийталахь» — хьалха хьажар ду. «Маьрша» — цу чу маьршалла долуш. «Со генаваккхалахь» — со хьалха дIаьхина хилийталахь. «Сан кнтий а, оха жаршна бадат дарх» — цхьана хьан хьоьжаш, цхьа хьан дӀаьхина цхьаьна дӀадилла а, цхьаьна юкъахь дӀадилла а маьӀна долуш ду.

ИбрахIим (а.с.) жаршна бадат дарх ларделла вара, цундела доӀа хьалха дехар хилар маьӀна ду? Цуьнан зуьриетах дукхабера жаршна бадат дина хилла, цундела а цуьнан доӀа къобалделла? Жоп: ИбрахIиман доӀа, цунна кхин а лардар а, бекхам а дуьйцуш дара. Цуьнан кнтий — шен дашо бина долу кнтий — дӀахӀоьттинарг ву, церан юкъахь цхьа а жаршна бадат дина вац. Я, иза цуьнан муъмин долу кнтий деха доӀа дина.

«Тхан Дела! Суна а, сан дена-нанна а гечделахь». Дехар: цуьнан да-нан муъмин ца хилча, цунна гечдар деха дуьйцу? Жоп дина: цуьнан нана ислам динна тӀе дӀакхайкхина. Я, цо дехна, царех туба а, ислам а дина хилахь. Я, цо хIара цуьнан да душманалла АллахIна хиларан хьалха дийцарна дина.

АллахIа ИбрахIиман шен денна гечдар дехар, ат-Тавба сүртехь, цуьнан хьалха цуьнан дерриге гӀалат ца хиларна тӀехь дӀакхайкхина.

«Муъмин нахана» — массара а муъмин нахана гечделахь. «Хьесап хIуттур дийнахь» — кхеташ, гучудолуш. Я, хьесап дийнахь нах хьесап дина хьалха дӀакхеташ. Хьесапа дешнаш хьалха кхетш хиларна, кхеташ болу нах аьлла ца хилийтина.

«АллахIан хастам бу, Суьга воккхаллехь ИсмаIил а, Исхьакъ а бина верг». «Бина» — Делла. «Воккхаллехь» — ИсмаIил а, Исхьакъ а. «Баккъалла а, сан Дела доӀа хезаш верг ву». Ибн Аббаса аьлла: ИбрахIиман 99 шо долуш ИсмаIил велла, 112 шо долуш Исхьакъ велла.

СаIид ибн Жубайра аьлла: ИбрахIим 117 шо долуш Исхьакъан бер дехар дийцина.

«Со ламаз хьажаш верг хилийталахь» — ламазан рукнш дика хьажаш, иза ларлуш йолу хьалхахьа цхьаъ хилийталахь. «Сан зуьриетах а» — сан зуьриетах ламаз хьажаш берш хилийталахь. «Тхан Дела! Сан доӀа къобалделахь» — сан амал а, сан Iибадат а къобалделахь.

Iибадат доӀа цIе аьлла, хIунда аьлча хьадисехь дийцина: «ДоӀа — Iибадатан дог ду». Я, маьӀна: сан доӀа жоп ло.