ئىبراھىمنىڭ مۆمىنلەر ئۈچۈن دۇئاسى
رَبِّ اجْعَلْ هَٰذَا الْبَلَدَ آمِنًا، وَاجْنُبْنِي، وَبَنِيَّ، أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ. رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ، فَمَنْ تَبِعَنِي، فَإِنَّهُ مِنِّي، وَمَنْ عَصَانِي، فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ. رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ. رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ، فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ، وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ. رَبَّنَا، إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي، وَمَا نُعْلِنُ، وَمَا يَخْفَىٰ عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ، وَلَا فِي السَّمَاءِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي، وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ، وَإِسْحَاقَ، إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ. رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ، وَمِنْ ذُرِّيَّتِي. رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ. رَبَّنَا اغْفِرْ لِي، وَلِوَالِدَيَّ، وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ.
رَبِّ اجْعَلْ هَٰذَا الْبَلَدَ آمِنًا وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ رَبَّنَا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَمَا نُعْلِنُ وَمَا يَخْفَىٰ عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ
ئاۋازنى يۈكلەش مەغلۇپ بولدى. كېيىن قايتا سىناڭ.
ئۆز ۋاقتىدا ئىبراھىم ئېيتتى: «پەرۋەردىگارىم! بۇ جاينى (يەنى مەككىنى) تىنچ (جاي) قىلىپ بەرگىن، مېنى ۋە مېنىڭ ئەۋلادلىرىمنى بۇتلارغا چوقۇنۇشتىن يىراق قىلغىن(35). پەرۋەردىگارىم! ئۇلار (يەنى بۇتلار) نۇرغۇن كىشىلەرنى ئازدۇردى (يەنى نۇرغۇن كىشىلەرنىڭ ئېزىشىغا سەۋەبچى بولدى)، كىمكى ماڭا ئەگەشكەن ئىكەن، ئۇ مېنىڭ دىنىمدىدۇر، كىمكى ماڭا ئاسىيلىق قىلغان ئىكەن، سەن ئەلۋەتتە (ئۇنىڭغا) مەغپىرەت قىلىشقا ۋە مەرھەمەت قىلىشقا (قادىرسەن)(36). پەرۋەردىگارىمىز! ئەۋلادىمنىڭ بىر قىسىمىنى (يەنى بالام ئىسمائىل بىلەن ئايالىم ھاجەرنى) ناماز ئوقۇسۇن (يەنى ساڭا ئىبادەت قىلسۇن دەپ) سېنىڭ ھۆرمەتلىك ئۆيۈڭنىڭ قېشىدىكى ئېكىنسىز بىر ۋادىغا (يەنى مەككىگە) ئورۇنلاشتۇردۇم. پەرۋەردىگارىمىز! بىر قىسىم كىشىلەرنىڭ دىللىرىنى ئۇلارغا مايىل قىلغىن، ئۇلارنى شۈكۈر قىلسۇن دەپ تۈرلۈك مېۋىلەرنى ئۇلارغا رىزىق قىلىپ بەرگىن(37). پەرۋەردىگارىمىز! سەن بىزنىڭ يوشۇرۇن ۋە ئاشكارا قىلغانلىرىمىزنى بىلىپ تۇرىسەن، ئاسمان ـ زېمىندىكى ھېچ نەرسە ئاللاھقا مەخپىي ئەمەس(38). جىمى ھەمدۇسانا ياشانغىنىمدا ماڭا ئىسمائىل بىلەن ئىسھاقنى بەرگەن ئاللاھقا خاستۇر! پەرۋەردىگارىم! ھەقىقەتەن دۇئانى ئاڭلاپ تۇرغۇچىدۇر (يەنى دۇئا قىلغۇچىنىڭ دۇئاسىنى ئىجابەت قىلغۇچىدۇر)(39). پەرۋەردىگارىم! مېنى ۋە بىر قىسىم ئەۋلادىمنى نامازنى ئادا قىلغۇچى قىلغىن، پەرۋەردىگارىمىز! دۇئايىمنى قوبۇل قىلغىن(40). پەرۋەردىگارىمىز! ھېساب ئالىدىغان كۈندە (يەنى قىيامەت كۈنىدە) ماڭا، ئاتا ـ ئانامغا ۋە مۆمىنلەرگە مەغپىرەت قىلغىن»(41).
ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ بۇ دۇئالىرى كۈچلۈك بىر دۇئا توپلىمىدۇر. ئۇ «ئىجنىبنى» (اجْنُبْنِي، مېنى يىراق قىل) ۋە «ئىجئەلنى» (اجْعَلْنِي، مېنى قىل) دەپ ئاللاھتىن تەلەپ قىلىدۇ؛ «لى اغْفِرْ» (مېنى مەغپىرەت قىل) دېگەن مەنىدىكى دۇئا بىلەن ئاخىرلىشىدۇ. بۇ دۇئالاردا ئاللاھقا شېرىك كەلتۈرۈشتىن ساقلاش، نامازنى ئەستايىدىل ئادا قىلىش ۋە مۆمىنلەرنىڭ مەغپىرىتىنى تىلەش بار.
شەيخ ئابدۇرراھمان سەئدىنىڭ تەفسىرى
ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام ئىسمائىلنىڭ ئانىسى ھاجەرنى ۋە تېخى ئېمىۋاتقان ئوغلى ئىسمائىلنى شامدىن ئېلىپ كېلىپ، ئۇ چاغدا ئادەم ياشىمايدىغان، ھېچكىم چاقىرىق قىلمايدىغان ۋە چاقىرىققا جاۋاب بەرمەيدىغان مەككىگە ئورۇنلاشتۇردى. ئۇلارنى شۇ يەرگە قويغاندىن كېيىن، پەرۋەردىگارىغا يالۋۇرۇپ، ئۇنىڭغا تەۋەككۈل قىلغان ھالدا مۇنداق دۇئا قىلدى: «پەرۋەردىگارىمىز! مەن ئەۋلادىمنىڭ بىر قىسمىنى ئورۇنلاشتۇردۇم». يەنى ئەۋلادىمنىڭ ھەممىسىنى ئەمەس؛ چۈنكى ئىسھاق شامدا، باشقا ئوغۇللىرىمۇ شۇ تەرەپلەردە ئىدى.
مەن مەككىگە پەقەت ئىسمائىل ۋە ئۇنىڭ ئەۋلادلىرىنى ئورۇنلاشتۇردۇم. «ئېكىنسىز بىر ۋادىدا» دېگەنلىكى، مەككىنىڭ زېمىنى تېرىقچىلىققا يارىمايدىغان بولغانلىقى ئۈچۈندۇر. «پەرۋەردىگارىمىز! ئۇلار نامازنى ئادا قىلسۇن دەپ» دېگەنلىكى، ئۇلارنى يەككە ئاللاھقا ئىبادەت قىلىدىغان ۋە نامازنى ئادا قىلىدىغان قىلغىن دېگەنلىكتۇر.
چۈنكى نامازنى ئادا قىلىش دىنىي ئىبادەتلەرنىڭ ئەڭ مۇھىم ۋە ئەڭ ئەۋزەللىرىدىن بولۇپ، ئۇنى ئادا قىلغان كىشى دىنىنى ئادا قىلغان بولىدۇ. «كىشىلەرنىڭ بىر قىسمىنىڭ دىللىرىنى ئۇلارغا مايىل قىلغىن» دېگەنلىكى، ئۇلارنى ۋە ئۇلار ياشاۋاتقان جاينى ياخشى كۆرىدىغان قىلغىن دېگەنلىكتۇر. ئاللاھ ئۇنىڭ دۇئاسىنى ئىجابەت قىلىپ، ئىسمائىلنىڭ ئەۋلادىدىن مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنى چىقاردى. ئۇ ئەۋلادىنى ئىسلام دىنىغا ۋە بوۋىسى ئىبراھىمنىڭ مىللىتىگە چاقىردى؛ ئۇلار ئۇنىڭغا جاۋاب بېرىپ، نامازنى ئادا قىلغۇچىلاردىن بولدى.
ئاللاھ ئىبراھىمنىڭ ئەۋلادلىرىنى ئورۇنلاشتۇرغان بۇ ئۆيگە ھەج قىلىشنى پەرز قىلدى. ئۇ يەرگە قەلبلەرنى ئۆزىگە تارتىدىغان ھەيران قالارلىق بىر سىرنى قويۇپ، كىشىلەرنىڭ ئۇنى زىيارەت قىلىش ئارزۇسىنى تۈگىمەس قىلدى. بەندە ئۇ يەرگە قانچە كۆپ بېرىپ-كەلگەنسېرى، شۇنچە سېغىنىشى، ئىشتىياقى ۋە قەلبىنىڭ باغلىنىشى ئاشىدۇ. بۇ، ئاللاھنىڭ ئۇنى ئۆزىنىڭ مۇقەددەس زاتىغا نىسبەت قىلغانلىقىدىكى سىرلاردىندۇر.
«ئۇلار شۈكۈر قىلسۇن دەپ، ئۇلارنى مېۋىلەردىن رىزىقلاندۇرغىن» دەپ دۇئا قىلدى. ئاللاھ ئۇنىڭ دۇئاسىنى ئىجابەت قىلىپ، ھەر خىل نەرسىلەرنىڭ مېۋىلىرىنى ئۇ يەرگە ئېلىپ كېلىنىدىغان قىلدى. شۇڭا ھەر ۋاقىت مۇبارەك مەككىدە مېۋىلەرنىڭ موللىقىنى ۋە رىزىقلارنىڭ ھەر تەرەپتىن كېلىۋاتقانلىقىنى كۆرىسەن.
ئۇلارغا ئىسمائىل بىلەن ئىسھاقنىڭ ئاتا قىلىنىشى ئەڭ چوڭ نېمەتلەردىن ئىدى؛ پەرزەنت كۆرۈشتىن ئۈمىد ئۈزۈلگەن ياشانغان چاغدا ئۇلارغا ئېرىشىش يەنە بىر نېمەتتۇر. ئۇلارنىڭ پەيغەمبەر ۋە سالىھ كىشىلەر بولۇشى بولسا تېخىمۇ ئۇلۇغ ۋە ئەۋزەل نېمەتتۇر. «شۈبھىسىزكى، پەرۋەردىگارىم دۇئانى ئاڭلىغۇچىدۇر» دېگەنلىكى، ئۇنىڭ دۇئا قىلغۇچىغا يېقىن ئىكەنلىكى ۋە دۇئاسىنى ئىجابەت قىلىدىغانلىقىدۇر. مەن ئۇنىڭغا دۇئا قىلدىم، ئۇ ئۈمىدىمنى قۇرۇق قويمىدى.
بۇتلار نۇرغۇن كىشىلەرنى ئازدۇردى، يەنى ئۇلارنى بۇتلار سەۋەبىدىن ھىدايەت يولىدىن چىقىرىپ، ئۇلارنىڭ بۇتلارغا چوقۇنۇشىغا سەۋەب بولدى. «كىمكى ماڭا ئەگەشكەن ئىكەن» دېگەنلىكى، مەن ئېلىپ كەلگەن ئاللاھنى يەككە دەپ ئېتىقاد قىلىش ۋە ئاللاھقا ئىخلاس قىلىش يولىغا ئەگەشكەن كىشى دېگەنلىكتۇر. «ئۇ مېنىڭدىندۇر» دېگەنلىكى، تولۇق ماسلاشقانلىقى ئۈچۈندۇر؛ كىشى بىر قەۋمنى ياخشى كۆرۈپ، ئۇلارغا ئەگەشسە، ئۇلارغا قوشۇلىدۇ. «كىمكى ماڭا ئاسىيلىق قىلغان ئىكەن، سەن مەغپىرەت قىلغۇچى، مېھرىباندۇرسەن» دېگەنلىكى، خەلىل ئاللاھ ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ ئاسىيلىق قىلغۇچىلارغا ئاللاھتىن مەغپىرەت ۋە رەھمەت تىلىگەن مېھرىبانلىقىدىندۇر.
ئاللاھ تائالا بەندىلىرىگە ئۇنىڭدىنمۇ مېھرىبان؛ پەقەت ئۆزىگە باش كۆتۈرۈپ ئاسىيلىق قىلغان كىشىنىلا ئازابلايدۇ.
«پەرۋەردىگارىمىز! ھېساب ئېلىنىدىغان كۈندە مېنى، ئاتا-ئانامنى ۋە مۆمىنلەرنى مەغپىرەت قىلغىن» دېگەن دۇئاسىنىڭ ھەممىسىدە ئاللاھ ئۇنىڭغا ئىجابەت قىلدى. پەقەت ئاتىسى ئۈچۈن قىلغان دۇئاسى، ئۇنىڭغا بەرگەن ۋەدىسىگە ئاساسەن ئىدى؛ ئاتىسىنىڭ ئاللاھنىڭ دۈشمىنى ئىكەنلىكى ئۇنىڭغا ئېنىق بولغاندا، ئۇنىڭدىن يۈز ئۆرۈدى.
«ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ بۇ گۈزەل ھالىتىنى ئەسلە؛ ئۇ: «پەرۋەردىگارىم! بۇ شەھەرنى»» يەنى ھەرەم رايونىنى ««ئامان قىلغىن»» دېدى. ئاللاھ ئۇنىڭ دۇئاسىنى شەرئىي ھەم تەقدىرى جەھەتتىن ئىجابەت قىلدى: شەرئەت بويىچە ئۇ يەرنى ھەرەم قىلدى، تەقدىرى جەھەتتىنمۇ ئۇنى ھۆرمەتلىك قىلىدىغان سەۋەبلەرنى ئاسانلاشتۇردى. ھەتتا ئۇ يەرگە زۇلۇم قىلماقچى بولغان زالىمغا ئاللاھ ھالاكەت يەتكۈزدى؛ پىل ئىگىلىرى ۋە باشقىلارغا شۇنداق قىلدى.
ئۇ شەھەرنىڭ ئامانلىقىنى تىلىگەندىن كېيىن، ئۆزى ۋە ئوغۇللىرى ئۈچۈن بۇتلارغا چوقۇنۇشتىن ئامانلىق تىلىدى: «مېنى ۋە ئوغۇللىرىمنى بۇتلارغا چوقۇنۇشتىن يىراق قىلغىن». يەنى مېنى ۋە ئۇلارنى بۇتلارغا چوقۇنۇشتىن ۋە ئۇنىڭغا يېقىنلىشىشتىن يىراق بىر تەرەپتە قىلغىن. ئاندىن ئۇ بۇ دۇئاغا سەۋەب بولغان قورقۇنچنى، بۇتلارغا چوقۇنۇپ ئازغۇنلۇققا چۈشكەن ۋە سىناققا ئۇچرىغان كىشىلەرنىڭ كۆپلۈكىنى بايان قىلدى.
ئاندىن ئۆزى ۋە ئەۋلادى ئۈچۈن دۇئا قىلىپ: «پەرۋەردىگارىم! مېنى نامازنى ئادا قىلغۇچى قىلغىن، ئەۋلادىمدىنمۇ شۇنداق قىلغىن. پەرۋەردىگارىمىز! دۇئايىمنى قوبۇل قىلغىن» دېدى.
يەنى، سەن بىزنى ئۆزىمىزدىن ياخشىراق بىلىسەن. بىز ئۆزۈڭنىڭ تەدبىرى ۋە تەربىيەڭدىن، بىز بىلىدىغان ۋە بىلمەيدىغان ئىشلارنى ئۆز ئىلمىڭ ۋە رەھمىتىڭگە مۇۋاپىق قىلىپ ئاسانلاشتۇرۇشىڭنى تىلەيمىز. «ئاسمان-زېمىندا ئاللاھقا ھېچ نەرسە مەخپىي ئەمەس». بۇنىڭ ئىچىگە خەلىلنىڭ پەقەت ياخشىلىقنى ۋە ئالەملەرنىڭ پەرۋەردىگارىغا كۆپ شۈكۈر قىلىشنى كۆزلىگەن بۇ دۇئاسىمۇ كىرىدۇ.
ئىمام ئىبنى كەسىرنىڭ تەفسىرى
ئاندىن ئۇ: «پەرۋەردىگارىم! مېنى نامازنى ئادا قىلغۇچى قىلغىن» دېدى. يەنى نامازغا كۆڭۈل بۆلۈپ، ئۇنىڭ چېگرا-قائىدىلىرىنى تولۇق ئادا قىلغۇچى قىلغىن. «ئەۋلادىمدىنمۇ» دېگەنلىكى، ئۇلارنىمۇ نامازنى ئادا قىلغۇچىلاردىن قىلغىن دېگەنلىكتۇر.
«پەرۋەردىگارىمىز! دۇئايىمنى قوبۇل قىلغىن» دېگەنلىكى، سەندىن تەلەپ قىلغانلىرىمنىڭ ھەممىسىنى قوبۇل قىلغىن دېگەنلىكتۇر.
ئىبنى جەرىر مۇنداق دېگەن: ئاللاھ ئۆزىنىڭ خەلىلى ئىبراھىمدىن خەۋەر بېرىپ، ئۇنىڭ: «پەرۋەردىگارىمىز! سەن بىزنىڭ يوشۇرۇن ۋە ئاشكارا قىلغانلىرىمىزنى بىلىسەن» دېگەنلىكىنى بايان قىلدى. يەنى بۇ شەھەرنىڭ ئەھلى ئۈچۈن قىلغان دۇئايىمدىكى مەقسىتىمنى ۋە نېمىنى كۆزلىگەنلىكىمنى سەن بىلىسەن. مەقسىتىم پەقەت سېنىڭ رازىلىقىڭغا ئېرىشىش ۋە ساڭا ئىخلاس قىلىشتۇر.
چۈنكى سەن بارلىق نەرسىلەرنىڭ ئاشكارا ۋە يوشۇرۇنلىرىنى بىلىسەن؛ ئاسماندا ۋە زېمىندا ھېچ نەرسە ساڭا مەخپىي ئەمەس.
ئاندىن ياشانغان چاغدا ئۇنىڭغا پەرزەنت ئاتا قىلغانلىقى ئۈچۈن پەرۋەردىگارىغا ھەمدۇسانا ئېيتىپ: «ياشانغان چاغدا ماڭا ئىسمائىل بىلەن ئىسھاقنى ئاتا قىلغان ئاللاھقا ھەمدۇسانا بولسۇن! شۈبھىسىزكى، پەرۋەردىگارىم دۇئانى ئاڭلىغۇچىدۇر» دېدى. يەنى دۇئا قىلغان كىشىنىڭ دۇئاسىنى ئىجابەت قىلىدۇ؛ مەن پەرزەنت تىلەپ دۇئا قىلغاندا، ئۇ دۇئايىمنى ئىجابەت قىلدى.
«پەرۋەردىگارىمىز! مېنى ۋە ئاتا-ئانامنى مەغپىرەت قىلغىن» دېگەن ئايەتنى بەزىلەر «ۋە لىۋالىدى» دەپ، يەككە شەكىلدە ئوقۇغان. بۇ، ئاتىسىنىڭ ئاللاھنىڭ دۈشمىنى ئىكەنلىكى ئۇنىڭغا ئېنىق بولۇشتىن ۋە ئۇنىڭدىن يۈز ئۆرۈشتىن ئىلگىرى ئىدى. «مۆمىنلەرنىمۇ» دېگەنلىكى، ئۇلارنىڭ ھەممىسىنى مەغپىرەت قىلغىن دېگەنلىكتۇر.
«ھېساب ئېلىنىدىغان كۈندە» دېگەنلىكى، بەندىلىرىڭدىن ھېساب ئېلىپ، ئەمەللىرىگە قاراپ مۇكاپات ياكى جازا بېرىدىغان كۈندە دېگەنلىكتۇر. ياخشىلىق قىلغانغا ياخشىلىق، يامانلىق قىلغانغا يامانلىق بولىدۇ. ئەڭ توغرىسىنى ئاللاھ بىلىدۇ.
ئابدۇللاھ ئىبنى ۋەھب مۇنداق دېدى: ئەمر ئىبنى ھەرىس بىزگە بايان قىلدى، بەكر ئىبنى سەۋادە ئۇنىڭغا ئابدۇرراھمان ئىبنى جۇبەيردىن، ئۇ ئابدۇللاھ ئىبنى ئەمرىدىن رىۋايەت قىلىپ مۇنداق دېگەن: ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺ ئىبراھىمنىڭ: «پەرۋەردىگارىم! شۈبھىسىزكى، بۇتلار نۇرغۇن كىشىلەرنى ئازدۇردى؛ كىمكى ماڭا ئەگەشسە، ئۇ مېنىڭدىندۇر، كىمكى ماڭا ئاسىيلىق قىلسا، سەن مەغپىرەت قىلغۇچى، مېھرىباندۇرسەن» دېگەن سۆزىنى ۋە ئىيسا ئەلەيھىسسالامنىڭ: «ئەگەر ئۇلارنى ئازابلىساڭ، ئۇلار سېنىڭ بەندىلىرىڭدۇر؛ ئەگەر ئۇلارنى مەغپىرەت قىلساڭ، شۈبھىسىزكى، سەن غالىب، ھېكمەت بىلەن ئىش قىلغۇچىسەن» دېگەن سۆزىنى ئوقۇدى. ئاندىن قوللىرىنى كۆتۈرۈپ: «ئى ئاللاھ!
ئۈممىتىم، ئى ئاللاھ! ئۈممىتىم، ئى ئاللاھ! ئۈممىتىم!» دېدى ۋە يىغلىدى. ئاللاھ: «ئى جىبرائىل! مۇھەممەدنىڭ يېنىغا بار — پەرۋەردىگارىڭ ئۇنىڭ نېمە ئۈچۈن يىغلىغانلىقىنى ئەڭ ياخشى بىلىدۇ — ۋە ئۇنىڭدىن نېمىشقا يىغلاۋاتقانلىقىنى سورا» دېدى.
جىبرائىل ئەلەيھىسسالام ئۇنىڭ يېنىغا كېلىپ سورىدى؛ ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺ ئۇنىڭغا نېمە دېگەنلىكىنى ئېيتىپ بەردى. شۇنىڭ بىلەن ئاللاھ: «مۇھەممەدنىڭ يېنىغا بارغىن ۋە ئۇنىڭغا: «بىز سېنى ئۈممىتىڭ توغرىسىدا چوقۇم رازى قىلىمىز، سېنى قايغۇغا سالمايمىز» دېگىن» دېدى. ئاندىن: «ئى جىبرائىل!» دېدى.
بۇ، بۇ دۇئانىڭ ھاجەر ۋە ئۇنىڭ بالىسىنى تاشلاپ كەتكەندە، يەنى بەيتۇللاھ بەرپا قىلىنىشتىن ئىلگىرى قىلغان ئالدىنقى دۇئادىن كېيىنكى يەنە بىر دۇئا ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ دۇئا بەيت بەرپا قىلىنغاندىن كېيىن بولۇپ، ئاللاھقا تېخىمۇ تەكىتلەپ، ئۈمىد بىلەن يالۋۇرۇش ئۈچۈن قىلىنغان. شۇنىڭ ئۈچۈن: «سېنىڭ ھۆرمەتلىك ئۆيۈڭنىڭ يېنىدا» دېگەن. «پەرۋەردىگارىمىز!
ئۇلار نامازنى ئادا قىلسۇن دەپ» دېگەن ئايەت ھەققىدە ئىبنى جەرىر: بۇ «ھۆرمەتلىك» دېگەن سۆزگە باغلانغان؛ يەنى بۇ ئۆينى ھۆرمەتلىك قىلدىم، چۈنكى ئۇنىڭ ئەھلى بۇ يەردە ناماز ئادا قىلالىسۇن، دېگەن مەنىدە، دەپتۇ.
«كىشىلەرنىڭ بىر قىسمىنىڭ دىللىرىنى ئۇلارغا مايىل قىلغىن» دېگەن ئايەت ھەققىدە ئىبنى ئابباس، مۇجاھىد ۋە سەئىد ئىبنى جۇبەير مۇنداق دېگەن: ئەگەر «كىشىلەرنىڭ دىللىرىنى» دەپ، «بىر قىسمى» دېگەننى قوشمىغان بولسا، پارس، رۇم، يەھۇدىي، ناسارا ۋە بارلىق كىشىلەر ئۇ يەرگە ئېقىپ كېلىپ، ئۇ يەردە قىستاڭچىلىق پەيدا قىلغان بولاتتى؛ لېكىن ئاللاھ «كىشىلەردىن بىر قىسمىنىڭ» دېدى، بۇنىڭ بىلەن ئۇ يەر مۇسۇلمانلارغا خاس بولدى. «ئۇلارنى مېۋىلەردىن رىزىقلاندۇرغىن» دېگەنلىكى، سۇ مەنبەلىرى بار يېزا-قىشلاقلارنىڭ ئاھالىسىگە بېرىلگەن رىزىقلاردىن ئۇلارغا ئاتا قىلغىن دېگەنلىكتۇر.
ئۇ زىرائەتسىز بىر ۋادى بولغاچقا، ئۇلارغا يېيىشكە مېۋىلەر ئاتا قىلغىن؛ بۇ ئۇلارنىڭ ساڭا ئىبادەت قىلىشىغا ياردەم بولسۇن. ئاللاھ ئۇنىڭ دۇئاسىنى ئىجابەت قىلدى. ئاللاھ: «ئۇلارغا ئامان بىر ھەرەم جاي قىلىپ بەرمىدۇقمۇ؟ ئۇنىڭغا بىزنىڭ دەرگاھىمىزدىن رىزىق قىلىپ، ھەر خىل مېۋىلەر ئېلىپ كېلىنىدۇ» (قۇرئان، قەسەس سۈرىسى، 57-ئايەت) دېگەن.
بۇ، ئاللاھنىڭ مېھرىبانلىقى، كەرەمى، رەھمىتى ۋە بەرىكىتىدىن. ھەرەم شەھىرى مەككىنىڭ ئۆزىدە مېۋە بېرىدىغان دەرەخ بولمىسىمۇ، ئىبراھىم خەلىل ئەلەيھىسسالامنىڭ دۇئاسى ئىجابەت بولۇپ، ئەتراپتىكى يەرلەرنىڭ مېۋىلىرى ئۇ يەرگە ئېلىپ كېلىنىدۇ.
ئاللاھ بۇ يەردە ئەرەب مۇشرىكلىرىغا قارشى دەلىل كەلتۈرۈپ، ھەرەم شەھىرى مەككىنىڭ دەسلەپتە پەقەت يالغۇز ئاللاھقا ئىبادەت قىلىش ئۈچۈن بەرپا قىلىنغانلىقىنى، ئۇنىڭ ئاساسىنى قۇرغان ئىبراھىمنىڭ ئاللاھتىن باشقىغا ئىبادەت قىلغۇچىلاردىن بىزار ئىكەنلىكىنى بايان قىلىدۇ. ئىبراھىم مەككە ئۈچۈن ئامانلىق تىلىگەن: «پەرۋەردىگارىم! بۇ شەھەرنى ئامان قىلغىن». ئاللاھ ئۇنىڭ دۇئاسىنى ئىجابەت قىلىپ: «ئۇلار بىزنىڭ ئامان ھەرەم قىلغانلىقىمىزنى كۆرمىدىمۇ؟
ئۇلارنىڭ ئەتراپىدىكى كىشىلەر تۇتۇپ كېتىلىۋاتىدۇ» دېدى. يەنە: «شۈبھىسىزكى، ئىنسانلار ئۈچۈن بېكىتىلگەن تۇنجى ئۆي بەييەتۇللاھتۇر؛ ئۇ بەركەتلىك ۋە ئالەملەرگە ھىدايەتتۇر. ئۇنىڭدا ئوچۇق ئايەتلەر، ئىبراھىمنىڭ مەقامى بار؛ كىم ئۇنىڭغا كىرسە، ئامان بولىدۇ» دېدى. بۇ قىسسەدىمۇ: «پەرۋەردىگارىم!
بۇ شەھەرنى ئامان قىلغىن» دېگەن. «بۇ شەھەر» دەپ بەلگىلىك شەكىلدە ئېيتىلىشى، ئۇنى بەرپا قىلغاندىن كېيىن دۇئا قىلغانلىقىغا ئوخشايدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن: «ياشانغان چاغدا ماڭا ئىسمائىل بىلەن ئىسھاقنى ئاتا قىلغان ئاللاھقا ھەمدۇسانا بولسۇن» دېدى. مەلۇمكى، ئىسمائىل ئىسھاقتىن 13 ياش چوڭ ئىدى.
ئىبراھىم ئىسمائىل ۋە ئۇنىڭ ئانىسىنى تېخى ئېمىۋاتقان چاغدا مەككىگە ئېلىپ بارغاندا، يەنە: «پەرۋەردىگارىم! بۇ جاينى ئامان قىلغىن» دەپ دۇئا قىلغانىدى. بىز بۇنى بەقەرە سۈرىسىدە تەپسىلىي بايان قىلغانىدۇق. «مېنى ۋە ئوغۇللىرىمنى بۇتلارغا چوقۇنۇشتىن يىراق قىلغىن» دېگەن سۆز، ھەر بىر دۇئا قىلغۇچىنىڭ ئۆزى، ئاتا-ئانىسى ۋە ئەۋلادى ئۈچۈن دۇئا قىلىشى كېرەكلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
ئاندىن ئىبراھىم بۇتلار بىلەن نۇرغۇن خەلقنىڭ سىناققا ئۇچرىغانلىقىنى بايان قىلدى، بۇتلارغا چوقۇنغۇچىلاردىن ئۆزىنى ئايرىدى ۋە ئۇلارنىڭ ئىشىنى ئاللاھقا تاپشۇردى: ئاللاھ خالىسا ئۇلارنى ئازابلايدۇ، خالىسا مەغپىرەت قىلىدۇ. ئىيسا ئەلەيھىسسالاممۇ: «ئەگەر ئۇلارنى ئازابلىساڭ، ئۇلار سېنىڭ بەندىلىرىڭدۇر؛ ئەگەر ئۇلارنى مەغپىرەت قىلساڭ، شۈبھىسىزكى، سەن غالىب، ھېكمەت بىلەن ئىش قىلغۇچىسەن» دېگەن. بۇ سۆزلەردە ئىشنى ئاللاھنىڭ ئىرادىسىگە تاپشۇرۇشتىن باشقا مەنىدە، ئۇنىڭ يۈز بېرىشى مۇمكىن دەپ قاراش يوق.
(قۇرئان، ئەنكەبۇت سۈرىسى، 67-ئايەت؛ ئال ئىمران سۈرىسى، 96–97-ئايەتلەر؛ ئىبراھىم سۈرىسى، 39-ئايەت؛ بەقەرە سۈرىسى، 126-ئايەت؛ مائىدە سۈرىسى، 118-ئايەت.)
بەغاۋىنىڭ تەفسىرى
ئاللاھ تائالانىڭ: «پەرۋەردىگارىمىز! مەن ئەۋلادىمنىڭ بىر قىسمىنى ئورۇنلاشتۇردۇم» دېگەن سۆزىدە «مِن» كەلىمىسى بۆلەك مەنىسىنى بىلدۈرۈش ئۈچۈن كەلگەن. ئايەتنىڭ مەنىسى: ئەۋلادىمدىن بىر بالىنى ئورۇنلاشتۇردۇم، دېگەنلىكتۇر.
«ئېكىنسىز بىر ۋادىدا» دېگەنلىكى مەككىدۇر؛ چۈنكى مەككە ئىككى تاغ ئارىسىدىكى بىر ۋادىدۇر. «سېنىڭ ھۆرمەتلىك ئۆيۈڭنىڭ يېنىدا» دېدى. ئۇنى ھۆرمەتلىك دەپ ئاتىدى، چۈنكى ئۇنىڭ يېنىدا باشقا جايلاردا ھالال بولغان بەزى ئىشلار ھارام قىلىنىدۇ.
ئابدۇلۋاھىد ئىبنى ئەھمەد ئەلمىلىھىي بىزگە خەۋەر بەردى؛ ئەھمەد ئىبنى ئابدۇللاھ ئەنىئمىي بىزگە خەۋەر بەردى؛ مۇھەممەد ئىبنى يۈسۈپ بىزگە سۆزلەپ بەردى؛ مۇھەممەد ئىبنى ئىسمائىل بىزگە سۆزلەپ بەردى؛ ئابدۇللاھ ئىبنى مۇھەممەد بىزگە سۆزلەپ بەردى؛ ئابدۇراززاق بىزگە خەۋەر بەردى؛ مەئمەر ئەييۇب ئەسسىختىيانى ۋە كەسىر ئىبنى مۇتەلىب ئىبنى ئەبى ۋەدائەدىن رىۋايەت قىلدى — ئۇلارنىڭ بىرى يەنە بىرىدىن كۆپرەك رىۋايەت قىلغان — سەئىد ئىبنى جۇبەيردىن، ئۇ ئىبنى ئابباسنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلدى: «ئاياللار ئىچىدە بەلۋاغنى تۇنجى بولۇپ ئىسمائىلنىڭ ئانىسى تاقىغان. ئۇ ساراھتىن ئىزىنى يوشۇرۇش ئۈچۈن بەلۋاغ تاقىدى.
ئاندىن ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام ئۇنى ۋە ئېمىۋاتقان ئوغلى ئىسمائىلنى ئېلىپ كېلىپ، مەسجىدنىڭ ئۈستۈن تەرىپىدىكى زەمزەم يېنىدا، بىر دەرەخنىڭ تۈۋىگە قويۇپ كەتتى. ئۇ چاغدا مەككىدە ھېچكىم يوق، سۇمۇ يوق ئىدى. ئۇ ئىككىسىنىڭ يېنىغا خورما بار بىر خالتا ۋە سۇ بار بىر تۇلۇم قويۇپ، ئاندىن يولغا چىقتى. ئىبراھىم كېتىۋاتقاندا، ئىسمائىلنىڭ ئانىسى ئۇنىڭغا ئەگىشىپ: «ئى ئىبراھىم!
بىزنى ئىنسان يوق، ھېچ نەرسە يوق بۇ ۋادىدا تاشلاپ، نەگە كېتىۋاتىسەن؟» دېدى. ئۇ بۇنى ئۇنىڭغا قايتا-قايتا ئېيتتى، ئىبراھىم ئۇنىڭغا قارىمىدى. ئۇ: «بۇنى ئاللاھ ساڭا بۇيرۇدىمۇ؟» دەپ سورىدى. ئىبراھىم: «ھەئە» دېدى. ئۇ: «ئۇنداقتا ئاللاھ بىزنى زايە قىلىۋەتمەيدۇ» دېدى ۋە قايتىپ كەتتى.
ئىبراھىم ئۇلار كۆرەلمەيدىغان تاغ ئېغىزىغا يەتكەندە، يۈزلىنىپ بەيتكە قارىدى ۋە قوللىرىنى كۆتۈرۈپ بۇ دۇئالارنى قىلدى: «پەرۋەردىگارىمىز! مەن ئەۋلادىمنىڭ بىر قىسمىنى ئېكىنسىز بىر ۋادىدا ئورۇنلاشتۇردۇم» دەپ، «شۈكۈر قىلسۇن» دېگەن جايغىچە ئوقۇدى.»
«ئىسمائىلنىڭ ئانىسى ئىسمائىلنى ئېمىتىپ، تۇلۇمدىكى سۇ تۈگىگۈچە ئۇ سۇدىن ئىچتى. سۇ تۈگىگەندە ئۇمۇ، ئوغلىمۇ ئۇسسىدى. ئۇ ئوغلىنىڭ تىنىمسىز ھەرىكەت قىلىۋاتقانلىقىنى، ياكى ئۆرۈلۈپ-تۆرۈلۈپ ياتقانلىقىنى كۆرۈپ تۇردى. ئۇنىڭغا قاراشقا كۆزى قىيماي، ئۇ يەردىن كەتتى.
سەفا تېغى ئۇنىڭغا ئەڭ يېقىن تاغ ئىدى؛ شۇنىڭغا چىقىپ، ۋادىغا قاراپ بىرەر كىشىنى كۆرەرمەنمۇ دەپ قارىدى، لېكىن ھېچكىمنى كۆرمىدى. سەفادىن چۈشۈپ، ۋادىغا يەتكەندە كىيىمىنىڭ ئېتىكىنى كۆتۈرۈپ، چارچاپ-ھالسىرىغان ئادەمدەك يۈگۈردى؛ ۋادىدىن ئۆتۈپ، مەرۋەگە كەلدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە چىقىپ، بىرەر كىشىنى كۆرەرمەنمۇ دەپ قارىدى، لېكىن ھېچكىمنى كۆرمىدى. بۇنى يەتتە قېتىم قىلدى.»
ئىبنى ئابباس مۇنداق دېگەن: پەيغەمبەر ﷺ: «شۇڭا كىشىلەر ئىككىسىنىڭ ئارىسىدا سەئي قىلىدۇ» دېگەن.
«ئۇ مەرۋەگە چىققاندا بىر ئاۋاز ئاڭلىدى. ئۆزىگە: «جىم تۇر!» دېدى. ئاندىن دىققەت بىلەن تىڭشىدى ۋە ئاۋازنى يەنە ئاڭلىدى. ئۇ: «ئاۋازىڭنى ئاڭلاتتىڭ؛ ئەگەر ياردەم قىلالىساڭ، بىزگە ياردەم قىلغىن!» دېدى. ئۇ يەردە زەمزەم ئورنىدا پەرىشتىنى كۆردى.
پەرىشتە تاپىنى بىلەن، ياكى قانىتى بىلەن يەرنى كولىدى؛ شۇنىڭ بىلەن سۇ كۆرۈندى. ئىسمائىلنىڭ ئانىسى سۇغا كىرىپ، قولى بىلەن شۇنداق قىلىپ، سۇنى تۇلۇمىغا قاچىلاشقا باشلىدى. ئۇ قاچىلىغانسېرى سۇ تېخىمۇ قايناپ چىقىۋاتاتتى.» ئىبنى ئابباس ئېيتىدۇكى، پەيغەمبەر ﷺ: «ئاللاھ ئىسمائىلنىڭ ئانىسىغا رەھمەت قىلسۇن!
ئەگەر ئۇ زەمزەمنى قويۇۋەتكەن بولسا...» ياكى «سۇنى قاچىلاشمىغان بولسا، زەمزەم ئېقىپ تۇرىدىغان بىر بۇلاق بولاتتى» دېگەن. ئۇ سۇدىن ئىچتى ۋە ئوغلىنى ئېمىتتى. پەرىشتە ئۇنىڭغا: «ھالاك بولۇشتىن قورقماڭلار؛ بۇ يەردە ئاللاھنىڭ ئۆيى بار.
بۇ بالا ۋە ئۇنىڭ ئاتىسى ئۇنى قايتا قۇرىدۇ. ئاللاھ ئۆزىگە تەۋە بولغانلارنى زايە قىلمايدۇ» دېدى. بەيتنىڭ ئورنى يەر يۈزىدىن كۆتۈرۈلۈپ، كىچىك بىر دۆڭگە ئوخشايتتى؛ سەللەر ئۇنىڭغا كېلىپ، ئوڭ ۋە سول تەرەپلىرىدىن ئېقىپ كېتەتتى. ئۇلار شۇ ھالەتتە تۇراتتى.
كېيىن جۇرھۇم قەبىلىسىدىن بىر جامائەت، ياكى جۇرھۇم ئەھلىدىن بىر ئائىلە كاداء يولىدىن كېلىپ، مەككىنىڭ تۆۋەن تەرىپىگە چۈشتى. ئۇلار سۇ ئۈستىدە چۆگىلەۋاتقان بىر قۇشنى كۆرۈپ: «بۇ قۇش چوقۇم سۇ بار يەرنى ئايلىنىۋاتىدۇ. بىز بۇ ۋادىدا سۇ يوقلۇقىنى بىلىمىز» دېدى. ئۇلاردىن بىر-ئىككى كىشىنى ئەۋەتتى؛ ئۇلار سۇ بارلىقىنى كۆرۈپ قايتىپ كېلىپ خەۋەر بەردى.
شۇنىڭ بىلەن ئۇلار بۇ يەرگە كەلدى. ئىسمائىلنىڭ ئانىسى سۇنىڭ يېنىدا ئىدى. ئۇلار: «سېنىڭ يېنىڭغا چۈشۈپ ئولتۇرۇشىمىزغا رۇخسەت قىلامسەن؟» دەپ سورىدى. ئۇ: «ھەئە، لېكىن سۇدا ھەققىڭلار بولمايدۇ» دېدى. ئۇلار: «ماقۇل» دېدى. ئىبنى ئابباس مۇنداق دېگەن: پەيغەمبەر ﷺ: «بۇ ئىسمائىلنىڭ ئانىسىغا ياقتى، چۈنكى ئۇ يالغۇزلۇقنى يامان كۆرەتتى.
ئۇلار كېلىپ ئولتۇردى، ئاندىن ئائىلىلىرىگە خەۋەر ئەۋەتىپ، ئۇلارمۇ كېلىپ ئۇلار بىلەن بىللە ئولتۇردى. ئۇ يەردە ئۇلاردىن بىر نەچچە ئائىلە پەيدا بولدى. بالا چوڭ بولۇپ، ئۇلاردىن ئەرەبچىنى ئۆگەندى. چوڭ بولغاندا ئۇلارنىڭ نەزىرىدە ئەڭ ياخشى كۆرىلىدىغان ۋە ياقتۇرىلىدىغان يىگىت بولدى.
ئۇلار ئۇنى چوڭ بولغاندا ئۆزلىرىدىن بىر ئايالغا ئۆيلەندۈردى. ئىسمائىلنىڭ ئانىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ئىبراھىم ئىسمائىل ئۆيلەنگەندە ئۇنىڭ قالدۇرغانلىرىنى يوقلاپ كەلدى...» بۇ قىسسىنى بەقەرە سۈرىسىدە بايان قىلغانىدۇق.
«پەرۋەردىگارىمىز! ئۇلار نامازنى ئادا قىلسۇن دەپ، كىشىلەرنىڭ بىر قىسمىنىڭ دىللىرىنى ئۇلارغا مايىل قىلغىن» دېگەن ئايەتتىكى «ئەفئىدە» سۆزى «فۇئاد»نىڭ كۆپلۈكىدۇر. «ئۇلارغا مايىل» دېگەنلىكى، ئۇلارنى سېغىنىپ، قەلبىنىڭ ئۇلارغا ئىنتىلىشىدۇر. سۇددى: «قەلبلىرىنى بۇ جايغا مايىل قىلغىن» دېگەن مەنىدە، دەپتۇ.
مۇجاھىد: «ئەگەر «كىشىلەرنىڭ دىللىرى» دېگەن بولسا، پارس، رۇم، تۈرك، ھىندىستانلىقلار سىلەر بىلەن بەسلىشىپ كېلەتتى» دېگەن. سەئىد ئىبنى جۇبەير: «يەھۇدىي، ناسارا ۋە مەجۇسلارمۇ ھەج قىلاتتى. لېكىن ئاللاھ «كىشىلەردىن بىر قىسمى» دېدى، ئۇلار مۇسۇلمانلاردۇر» دېگەن.
«ئۇلارنى مېۋىلەردىن رىزىقلاندۇرغىن» دېگەنلىكى، سۇ مەنبەلىرى بار يېزا-قىشلاقلارنىڭ ئاھالىسىگە رىزىق قىلىپ بېرىلگەن نەرسىلەردىن رىزىقلاندۇرغىن دېگەنلىكتۇر. «شۈكۈر قىلسۇن» دېگەن.
«پەرۋەردىگارىم! شۈبھىسىزكى، بۇتلار نۇرغۇن كىشىلەرنى ئازدۇردى» دېگەنلىكى، نۇرغۇن كىشىلەر بۇتلار سەۋەبىدىن ھىدايەت يولىدىن ئازغاندۇر، ھەتتا ئۇلارغا چوقۇنغاندۇر. بۇ مەنىنى باشقا بىر نەرسىگە نىسبەت قىلىپ ئېيتىشقا ئوخشايدۇ. ئاللاھنىڭ: «بۇ پەقەت شەيتان بولۇپ، ئۇ ئۆز دوستلىرىنى قورقۇتىدۇ» (ئال ئىمران سۈرىسى، 175-ئايەت) دېگەن سۆزىدىكى مەنىدەك؛ يەنى شەيتان ئۇلارنى ئۆز دوستلىرىدىن قورقۇتىدۇ.
يەنە بۇتلارغا ئازدۇردى دەپ نىسبەت بېرىش، چۈنكى ئۇلار ئازغۇنلۇقنىڭ سەۋەبىدۇر. كىشى «دۇنيا مېنى ئالدى» دېگەندەك؛ ئالداشنى دۇنياغا نىسبەت قىلغان، چۈنكى ئۇ ئالدىنىشنىڭ سەۋەبى بولغان.
«كىمكى ماڭا ئەگەشسە، ئۇ مېنىڭدىندۇر» دېگەنلىكى، ئۇ مېنىڭ دىنىم ئەھلىدىن دېگەن مەنىدە. «كىمكى ماڭا ئاسىيلىق قىلسا، سەن مەغپىرەت قىلغۇچى، مېھرىباندۇرسەن» دېگەن ئايەتنى سۇددى: «ماڭا ئاسىيلىق قىلىپ، ئاندىن تەۋبە قىلغان كىشى» دەپ چۈشەندۈرگەن. مۇقاتىل ئىبنى ھەييان: «شېرىكتىن باشقا ئىشلاردا ماڭا ئاسىيلىق قىلغان كىشى» دېگەن. يەنە: «ئۇ بۇنى ئاللاھنىڭ شېرىكنى مەغپىرەت قىلمايدىغانلىقىنى ئۇقتۇرۇشتىن ئىلگىرى ئېيتقان» دېيىلگەن.
«پەرۋەردىگارىمىز! سەن بىزنىڭ يوشۇرۇن ۋە ئاشكارا قىلغانلىرىمىزنى بىلىسەن» دېگەنلىكى، ئىشلىرىمىزدىن يوشۇرغان ۋە ئاشكارا قىلغانلىرىمىزنى بىلىسەن، دېگەنلىكتۇر. ئىبنى ئابباس ۋە مۇقاتىل: «ئىبراھىم ئىسمائىل بىلەن ئۇنىڭ ئانىسىنى زىرائەتسىز بىر ۋادىغا ئورۇنلاشتۇرغاندا، ئۇلارنى سېغىنغانلىقىنى» دېگەن. «ئاسمان-زېمىندا ئاللاھقا ھېچ نەرسە مەخپىي ئەمەس» دېگەن ئايەتنى بەزىلەر ئىبراھىمنىڭ سۆزىنىڭ داۋامى دەپ قارىغان.
كۆپچىلىك بولسا، «ئاسمان-زېمىندا ئاللاھقا ھېچ نەرسە مەخپىي ئەمەس» دېگەننى ئاللاھنىڭ سۆزى، دەپ قارىغان.
«ئىبراھىم: «پەرۋەردىگارىم! بۇ شەھەرنى»» يەنى ھەرەمنى ««ئامان قىلغىن»» دېدى. يەنى ئۇ يەردە ياشىغانلار ئامان بولىدىغان قىلغىن. «مېنى يىراق قىلغىن» دېگەنلىك، مېنى يىراقلاشتۇرغىن دېمەكتۇر. «مېنى ۋە ئوغۇللىرىمنى بۇتلارغا چوقۇنۇشتىن» دېدى.
«جەننبۇتۇھۇ ئەششەيئە» ياكى «ئەجنەبتۇھۇ جەنبا»، «جەننەبتۇھۇ تەجنىيبەن» ۋە «ئىجتەنبەتۇھۇ ئىجتىنابەن» دېگەن ئىبارىلەرنىڭ ھەممىسى بىر مەنىدە، يەنى بىر نەرسىدىن يىراق بولۇشنى بىلدۈرىدۇ. ئەگەر: «ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام بۇتلارغا چوقۇنۇشتىن مەئسۇم تۇرسا، ئۇنىڭ بۇ دۇئاسى قانداق توغرا بولىدۇ؟ ئەۋلادلىرىنىڭ كۆپى بۇتلارغا چوقۇنغان بولسا، دۇئاسىنىڭ ئىجابىتى قەيەردە؟» دېيىلسە، جاۋابى: ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۆزى ئۈچۈن قىلغان دۇئاسى، ئىسمەتنىڭ ۋە مۇستەھكەم تۇرۇشنىڭ تېخىمۇ ئاشۇرۇلۇشى ئۈچۈن ئىدى.
ئوغۇللىرى ئۈچۈن قىلغان دۇئاسىدا بولسا، ئۆز بەلدىن بولغان ئوغۇللىرىنى مەقسەت قىلغان؛ ئۇلاردىن ھېچكىم بۇتلارغا چوقۇنمىغان. يەنە بىر قاراشتا، ئۇ دۇئا مۆمىن بولغان ئەۋلادلىرى ئۈچۈن ئىدى.
«پەرۋەردىگارىمىز! مېنى ۋە ئاتا-ئانامنى مەغپىرەت قىلغىن» دېگەن ئايەت ھەققىدە: «ئۇنىڭ ئاتا-ئانىسى مۆمىن بولمىغان تۇرسا، ئۇلار ئۈچۈن قانداق مەغپىرەت تىلىدى؟» دېيىلسە، «ئانىسى ئىسلامنى قوبۇل قىلغان» دەپ قارالغان. يەنە «ئۇلار ئىسلامنى قوبۇل قىلىپ تەۋبە قىلسا دەپ تىلىگەن» دېيىلگەن.
ياكى بۇنى ئاتىسىنىڭ ئىشى ئۇنىڭغا ئېنىق بولۇشتىن ئىلگىرى ئېيتقان. ئاللاھ تائالا خەلىلىنىڭ ئاتىسى ئۈچۈن مەغپىرەت تىلىگەنلىكىنىڭ سەۋەبىنى تەۋبە سۈرىسىدە بايان قىلغان. «مۆمىنلەرنىمۇ» دېگەنلىكى، بارلىق مۆمىنلەرنى مەغپىرەت قىلغىن دېگەنلىكتۇر. «ھېساب ئېلىنىدىغان كۈندە» دېگەنلىكى، ئاشكارا بولىدىغان كۈندە دېگەن مەنىدە.
يەنە «كىشىلەر ھېساب ئۈچۈن تۇرىدىغان كۈنى» دېگەن مەنىدە بولۇپ، مەنىسى چۈشىنىشلىك بولغاچقا، «كىشىلەر» دېگەن سۆزنى تىلغا ئالماي، ھېسابنىلا ئېيتقان.
«ياشانغان چاغدا ماڭا ئىسمائىل بىلەن ئىسھاقنى ئاتا قىلغان ئاللاھقا ھەمدۇسانا بولسۇن» دېگەن ئايەتتىكى «ۋەھەبە» ئاتا قىلدى دېگەن مەنىدە. «شۈبھىسىزكى، پەرۋەردىگارىم دۇئانى ئاڭلىغۇچىدۇر» دېگەن ئايەت ھەققىدە ئىبنى ئابباس: ئىبراھىم ئىسمائىل تۇغۇلغاندا 99 ياشتا، ئىسھاق تۇغۇلغاندا 112 ياشتا ئىدى، دېگەن. سەئىد ئىبنى جۇبەير: ئىبراھىم 117 ياشتا بولغاندا ئىسھاقنىڭ تۇغۇلۇشى بىلەن خۇش بېشارەت بېرىلگەن، دېگەن.
«پەرۋەردىگارىم! مېنى نامازنى ئادا قىلغۇچى قىلغىن» دېگەنلىكى، نامازنى رۇكنلىرى بىلەن ئادا قىلىدىغان ۋە ئۇنىڭغا ئەمەل قىلىپ، ئۇنى قوغدايدىغانلاردىن قىلغىن دېگەن مەنىدە. «ئەۋلادىمدىنمۇ» دېگەنلىكى، ئەۋلادىمدىن نامازنى ئادا قىلىدىغانلارنى قىلغىن دېگەنلىكتۇر. «پەرۋەردىگارىمىز!
دۇئايىمنى قوبۇل قىلغىن» دېگەنلىكى، ئەمەللىرىمنى ۋە ئىبادىتىمنى قوبۇل قىلغىن دېگەن مەنىدە. چۈنكى ئىبادەت «دۇئا» دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ھەدىستە: «دۇئا ئىبادەتنىڭ مېغىزىدۇر» دېيىلگەن. يەنە بۇنىڭ مەنىسى «دۇئايىمنى ئىجابەت قىلغىن» دېگەنلىكتۇر.
«سەھىھ مۇسلىم»نىڭ 2697-ھەدىسىدە ئەبۇ ھۇرەيرەدىن رىۋايەت قىلىنىشىچە، مۆمىننىڭ ئاتا-ئانىسى ۋە دىنىي قېرىنداشلىرى ئۈچۈن قىلغان دۇئاسىنى ئاللاھ تائالا قوبۇل قىلىدۇ.