دوعاکانی ئیبراهیم بۆ خێزان و باوەڕداران

تەفسیری شێخ عەبدولڕەحمان سەعدی

ئەمەش بۆ ئەوە بوو کە هاجەر، دایکی ئیسماعیل، و کوڕەکەی ئیسماعیل ــ سڵاوی خوای لێیان بێت ــ لە شامەوە هێنا؛ ئیسماعیل لەو کاتەدا شیرخۆر بوو. هەتا ئەو دووانەی لە مەککە دانا، لە کاتێکدا مەککە ئەو کاتە هیچ شوێنی نیشتەجێبوون و هیچ بانگکەر و وەڵامدەرێکی تێدا نەبوو. کاتێک ئەوانی دانا، بە پاڕانەوە و پشتبەستن بە پەروەردگاری خۆی ئەم دوعایەی کرد: «پەروەردگارمان، من ھەندێک لە ڕۆڵەکانمی نیشتەجێ کردووە»؛ واتە نەک هەموو ڕۆڵەکانمی، چونکە ئیسحاق لە شام بوو و ڕۆڵەکانی دیکەش لەوێ بوون؛ بەڵام لە مەککەدا تەنها ئیسماعیل و نەوەکانی نیشتەجێ کرد. «لە شیوێکی بێ کشتوکاڵ»؛ واتە چونکە خاکی مەککە گونجاو نییە بۆ کشتوکاڵ.

«پەروەردگارمان، بۆ ئەوەی نوێژ بکەن»؛ واتە وا بکە کە یەکتاپەرست بن و نوێژ بەجێ بێنن، چونکە نوێژکردن لە تایبەتمەندییە گرنگ و باشترین عیبادەتە ئایینییەکانە؛ هەرکەسێک نوێژ بەجێ بێنێت، ئایینی خۆی بەجێ هێناوە. «جا دڵی هەندێک لە خەڵکی وا لێ بکە کە ئارەزوویان بۆ لایان بێت»؛ واتە خۆشیان بوێت و ئەو شوێنەش خۆش بوێت کە تێیدا نیشتەجێن. خوا دوعاکەی وەڵام دایەوە و لە نەوەی ئیسماعیل محەممەدی ــ صلى الله عليه وسلم ــ هێنایە کایەوە، کە نەوەکەی بانگ کرد بۆ ئایینی ئیسلام و ئایینی باپیریان ئیبراهیم؛ ئەوانیش وەڵامیان دایەوە و نوێژبەجێهێنەر بوون.

خوا حەجی ئەم ماڵەی فەرز کرد، ئەو ماڵەی کە نەوەی ئیبراهیمی لە دەوروبەری نیشتەجێ کردبوو، و نهێنییەکی سەیری تێدا دانا کە دڵەکان ڕایان دەکێشێت: خەڵک حەجی دەکەن و هەرگیز لە سەردانی بەردەوامی ئەو شوێنە تێر نابن؛ بەڵکو هەرچەندە بەنەوبەی زیاتر بچنە ئەوێ، شەوق و دڵبەستەیی و ئارەزوویان زیاتر دەبێت. ئەمە نهێنییەکی ئەوەیە کە خوای گەورە ئەو ماڵەی بە خۆیەوە پەیوەست کردووە. «و لە میوەکانیش ڕۆزییان بدە، بەڵکو سوپاسگوزار بن»؛ خوا دوعاکەی وەڵام دایەوە و میوەی هەموو شتێکی بۆ ئەوێ کۆکردەوە. تۆش مەککەی پیرۆز لە هەموو کاتێکدا دەبینیت کە میوەی تێدا بەردەستە و ڕۆزی لە هەموو لایەکەوە بۆی دێت.

بەخشینی ئەوان لە گەورەترین نیعمەتەکان بوو؛ ئەوەش کە لە تەمەنی پیریدا و لە کاتێکدا هیوا لە منداڵیان بڕابوو، منداڵیان پێ بەخشرا، نیعمەتێکی دیکە بوو. ئەوەش کە پێغەمبەرانی چاک بوون، نیعمەتێکی گەورەتر و باشتر بوو. «بەڕاستی پەروەردگارم زۆر بیسەری دوعایە»؛ واتە نزیکە لە وەڵامدانەوەی هەرکەسێک کە دوعای بۆ دەکات؛ منیش دوعام کرد و ئەو هیواکانمی پووچەڵ نەکردەوە.

واتە بتەکان بوونە هۆی گومڕابوونیان. «جا هەرکەسێک شوێنم بکەوێت» لە یەکتاپەرستی و پاککردنەوەی پەرستن بۆ خوای پەروەردگاری هەموو جیهان، «ئەوە بێگومان لە منە»؛ چونکە لەگەڵ من هاوڕایی تەواوی هەیە، هەرکەسێک خۆشیی خەڵکێک بوێت و شوێنیان بکەوێت، بەوانەوە دەبەسترێتەوە. «هەرکەسێکیش سەرپێچیم بکات، بەڕاستی تۆ لێخۆشبوو و میهرەبانی»؛ ئەمە بەزەیی و دڵسۆزیی خەلیل ــ سڵاوی خوای لێ بێت ــە، چونکە بۆ یاخیبووان داوای لێخۆشبوون و میهرەبانیی خوا دەکات؛ خواش بەرامبەر بەندەکانی لەو میهرەبانترە و تەنها ئەوانە سزا دەدات کە سەرکێشیی بەرامبەری دەکەن.

«پەروەردگارمان، لە من و دایک و باوکم و باوەڕداران لێخۆش ببە، لە ڕۆژی هەستانەوەی حیسابدا.» خوا لە هەموو ئەمانەدا دوعاکەی وەڵام دایەوە، بەڵام دوعاکەی بۆ باوکی تەنها لەسەر ئەو بەڵێنە بوو کە پێی دابوو؛ کاتێک بۆی ڕوون بوو کە دوژمنی خوایە، خۆی لێی بەری کردەوە.

واتە ئیبراهیم ــ سڵاوی خوای لێ بێت ــ لەو دۆخە جوانەدا بیری بکەوە، کاتێک ووتی: «پەروەردگارم، ئەم شارە بکە بە شوێنێکی ئارام»؛ مەبەستی حەرەم بوو. خوا دوعاکەی لە ڕووی شەریعەت و قەدەرەوە وەڵام دایەوە؛ لە شەریعەتدا حەرەمی کرد و لە قەدەرەوە هۆکارەکانی پاراستنی بۆ ئاسان کرد، بە جۆرێک کە هەر سەتەمکارێک بە خراپە بیەوێت، خوا لەناوی دەبات، وەک چۆن بە ئەسحابی فیل و کەسانی دیکەی کرد. دوای ئەوەی داوای ئارامیی بۆ ئەو شارە کرد، بۆ خۆی و کوڕەکانییش داوای پاراستنی کرد و ووتی: «من و کوڕەکانم دوور بخەرەوە لەوەی بت بپەرستین»؛ واتە من و ئەوانم لێی بە دوور بخەرەوە و لە نزیکبوونەوەی پەرستنی بتەکان بپارێزە.

پاشان هۆکاری ترسەکەی خۆی لەسەر خۆی و کوڕەکانی باس کرد؛ ئەویش زۆری ئەوانە بوو کە بە پەرستنی بتەکان تاقیکرانەوە و فریو خواردن.

پاشان بۆ خۆی و نەوەکەی دوعای کرد و ووتی: «پەروەردگارم، من بکە بە کەسێک کە نوێژ بەجێ دێنێت، هەروەها لە نەوەکەمیش؛ پەروەردگارمان، دوعاکەم وەربگرە».

واتە تۆ لە ئێمە لە خۆمان باشتر ئاگاداریت؛ داوای ئەوە لە تۆ دەکەین کە لە بەڕێوەبردن و پەروەردەکردنتدا، ئەو شتانەمان بۆ ئاسان بکەیت کە دەیانزانین و ئەوانەش کە نایانزانین، بەو شێوەیەی کە لەگەڵ زانست و میهرەبانیتدا دەگونجێت. «هیچ شتێک لە زەوی و ئاسماندا لە خوا شاراوە نییە»؛ لەوانەش ئەم دوعایەیە کە خەلیل تەنها مەبەستی خێر و زۆربوونی سوپاسگوزاری بۆ خوای پەروەردگاری هەموو جیهان بوو.

تەفسیری ئیمام ئیبن کەسیر

پاشان ووتی: «پەروەردگارم، من بکە بە کەسێک کە نوێژ بەجێ دێنێت»؛ واتە پارێزەری نوێژ بێت و سنوور و یاساکانی بەجێ بێنێت. «هەروەها لە نەوەکەمیش»؛ واتە ئەوانیش وا بکە نوێژبەجێهێنەر بن. «پەروەردگارمان، دوعاکەم وەربگرە»؛ واتە لە هەموو ئەو شتانەی داوام کردوون، وەڵامی دوعاکەم بدەرەوە.

ئیبن جەریر دەڵێت: خوای گەورە لەبارەی خەلیلەکەی ئیبراهیمەوە هەواڵ دەدات کە ووتی: «پەروەردگارمان، تۆ دەزانی چی دەشارینەوە و چی ئاشکرا دەکەین»؛ واتە تۆ مەبەستم لە دوعاکەدا و ئەو شتە دەزانی کە لە دوعاکەم بۆ دانیشتووانی ئەم شارەدا مەبەستم بووە. مەبەستم تەنها ڕەزامەندیی تۆ و دڵسۆزیی بۆ تۆ بووە، چونکە تۆ هەموو شتەکان، ئاشکرا و نهێنییەکانیان، دەزانیت و هیچ شتێک لە زەوی و ئاسماندا لێت شاراوە نییە.

پاشان سوپاسی پەروەردگاری ــ عەزیز و جەللە ــ کرد بۆ ئەو منداڵانەی دوای پیری پێی بەخشیبوو و ووتی: «هەموو ستایش بۆ ئەو خوایەی کە لە تەمەنی پیریدا ئیسماعیل و ئیسحاقی پێ بەخشیم؛ بەڕاستی پەروەردگارم زۆر بیسەری دوعایە»؛ واتە بەڕاستی دوعای ئەوانە وەڵام دەداتەوە کە پاڕانەوەی بۆ دەکەن؛ داواکاریی منیش بۆ بەخشینی منداڵ وەڵام دایەوە.

«پەروەردگارمان، لە من و دایک و باوکم لێخۆش ببە.» هەندێک ئەم خوێندنەوەیانە هەیە: «وَلِوالِدِي» بە شێوەی تاک؛ ئەمەش پێش ئەوە بوو کە لە باوکی بەری بووەوە، چونکە دواتر بۆی دەرکەوت کە دوژمنی خوای گەورەیە. «و بۆ باوەڕداران»؛ واتە بۆ هەموو باوەڕداران. «لە ڕۆژی هەستانەوەی حیساب»؛ واتە ئەو ڕۆژەی بەندەکانت حیساب دەکەیت و بە پێی کردارەکانیان پاداشت یان سزا دەدەیت؛ ئەگەر خێر بوو، خێر؛ ئەگەر خراپیش بوو، خراپ. خوا باشتر دەزانێت.

عەبدوڵڵا کوڕی وەهب دەڵێت: عەمرۆ کوڕی حاریس بۆمان گێڕایەوە کە بەکر کوڕی سەوادە، لە عەبدولڕەحمان کوڕی جوبەیرەوە و لە عەبدوڵڵا کوڕی عەمرەوە بۆی گێڕابووەوە کە پێغەمبەری خوا ــ صلى الله عليه وسلم ــ ئەم قسەیەی ئیبراهیمی خوێندەوە: «پەروەردگارم، بەڕاستی ئەوان زۆرێک لە خەڵکیان گومڕا کرد؛ جا هەرکەسێک شوێنم بکەوێت، ئەوە لە منە، هەرکەسێکیش سەرپێچیم بکات، بەڕاستی تۆ لێخۆشبوو و میهرەبانی»، هەروەها قسەی عیسای ــ سڵاوی خوای لێ بێت ــی خوێندەوە: «ئەگەر سزایان بدەیت، ئەوان بەندەکانی تۆن؛ ئەگەر لێشیان خۆش ببیت، بەڕاستی تۆ خۆت باڵادەست و دانای».

دەستی بەرز کردەوە و ووتی: «خوایە، ئوممەتەکەم؛ خوایە، ئوممەتەکەم؛ خوایە، ئوممەتەکەم»، و گریا. خوا فەرمووی: «بڕۆ بۆ لای محەممەد ــ پەروەردگارت زاناترە ــ و لێی بپرسە چی وای کردووە بگریێت.» جبرائیل ــ سڵاوی خوای لێ بێت ــ هاتە لای و پرسیاری لێ کرد؛ پێغەمبەری خوا ئەوەی بۆ گێڕایەوە کە گوتبووی. خوا فەرمووی: «بڕۆ بۆ لای محەممەد و پێی بڵێ: ئێمە لەبارەی ئوممەتەکەیەوە دڵخۆشی دەکەین و خەمباری ناکەین.» پاشان، ئەی جبرائیل...

ئەمە نیشان دەدات کە ئەمە دوعایەکی دووەمە، دوای ئەو دوعایەی کرد کە کاتێک هاجەر و منداڵەکەی بەجێ هێشت و ڕۆیشت؛ ئەوە پێش بنیاتنانی ماڵەکە بوو، بەڵام ئەمە دوای بنیاتنانەکەیە، بۆ دووپاتکردنەوە و زۆرتر پاڕانەوە بۆ خوای گەورە. بۆیە ووتی: «لای ماڵە پیرۆزەکەت». هەروەها فەرموودەی: «پەروەردگارمان، بۆ ئەوەی نوێژ بکەن»؛ ئیبن جەریر دەڵێت پەیوەستە بە «پیرۆزەکەت»؛ واتە من تەنها بۆ ئەوە ماڵەکەم پیرۆز کردووە، تا دانیشتووانی بتوانن نوێژ لە نزیکیدا بەجێ بێنن.

«جا دڵی هەندێک لە خەڵکی وا لێ بکە کە ئارەزوویان بۆ لایان بێت»؛ ئیبن عەبباس و مووجاهید و سەعید کوڕی جوبەیر دەڵێن: ئەگەر ووتبایە «دڵی خەڵک»، فارس و ڕۆم و جولەکە و مەسیحی و هەموو خەڵکەکە بۆی قەرەباڵغ دەبوون؛ بەڵام ووتی «هەندێک لە خەڵک»، بۆیە موسڵمانانی تایبەت کرد. «و لە میوەکان ڕۆزییان بدە»؛ واتە بۆ ئەوەی یارمەتییان بدات لە گوێڕایەڵیی تۆدا؛ هەروەها، وەک ئەوەی شیوێکە کشتوکاڵی تێدا نییە، میوەیان بۆ دابین بکە تا بیخۆن. خوا دوعاکەی وەڵام دایەوە، وەک فەرمووی: «ئایا ئەوانمان لە حەرەمێکی ئارامدا جێگیر نەکردووە کە میوەی هەموو شتێک وەک ڕۆزییەک لەلای خۆمانەوە بۆی دەهێنرێت؟» (القصص: 57).

ئەمە لە لوتفی خوا و بەخشندگی و میهرەبانی و بەرەکەتەکانییە؛ لە شاری حەرەمی مەککەدا هیچ دارێکی میوەدار نییە، بەڵام میوەی دەوروبەری بۆی دەهێنرێت، وەک وەڵامدانەوەی دوعای خەلیلەکەی ئیبراهیم ــ سڵاوی خوای لێ بێت.

خوای گەورە لەم بەشەدا بەڵگە دەهێنێتەوە بەرامبەر بە موشرکانی عەرەب، کە شاری حەرەمی مەککە لە سەرەتادا تەنها بۆ پەرستنی خوای تاک و بێ هاوبەش دامەزراوە. هەروەها ئیبراهیم ــ کە بەهۆی ئەوەوە شارەکە ئاودان و پڕ لە دانیشتوو بوو ــ خۆی لە هەرکەسێک بەری کردەوە کە غەیری خوا بپەرستێت. ئەویش داوای ئارامیی بۆ مەککە کرد و ووتی: «پەروەردگارم، ئەم شارە بکە بە شوێنێکی ئارام»؛ خوا دوعاکەی وەڵام دایەوە و فەرمووی: «ئایا ئەوان نەیانبینی کە حەرەمێکی ئاراممان کردووە، لە کاتێکدا خەڵک لە دەوروبەریاندا دەستبەسەر دەکرێن؟»

هەروەها فەرمووی: «بەڕاستی یەکەم ماڵێک کە بۆ خەڵک دانراوە، ئەوەیە کە لە بەککەدایە؛ پڕ لە بەرەکەت و ڕێنمایی بۆ جیهانیان؛ تێیدا بەڵگەی ئاشکرایە، لەوانە شوێنی وەستانی ئیبراهیم؛ هەرکەسێکیش بچێتە ناوی، ئارام دەبێت.» لەم چیرۆکەشدا فەرمووی: «پەروەردگارم، ئەم شارە بکە بە شوێنێکی ئارام»؛ شارەکەی بە ناسراوی ناو برد، وەک ئەوەی دوعاکەی دوای بنیاتنانی شارەکە کردبێت. بۆیە ووتی: «هەموو ستایش بۆ ئەو خوایەی کە لە تەمەنی پیریدا ئیسماعیل و ئیسحاقی پێ بەخشیم». دەزانرێت ئیسماعیل سێزدە ساڵ لە ئیسحاق گەورەتر بوو.

بەڵام کاتێک ئیسماعیل و دایکییەکەی، کە ئەو کاتە شیرخۆر بوو، بۆ شوێنی مەککە برد، ئەویش دوعای کرد و ووتی: «پەروەردگارم، ئەم شوێنە بکە بە شارێکی ئارام»؛ وەک لە سورەتی بەقەرەدا بە درێژی باسمان کردووە. هەروەها ووتی: «من و کوڕەکانم دوور بخەرەوە لەوەی بت بپەرستین». هەر دوعاکەرێک پێویستە بۆ خۆی و دایک و باوک و نەوەکەی دوعا بکات.

پاشان باس دەکات کە زۆر خەڵک بەهۆی بتەکانەوە تاقیکراونەتەوە، و خۆی لەوانەی بت دەپەرستن بەری دەکاتەوە و کارەکەیان دەسپێرێتە خوا؛ ئەگەر بیەوێت سزایان دەدات و ئەگەر بیەوێت لێیان خۆش دەبێت، وەک عیسا ــ سڵاوی خوای لێ بێت ــ فەرمووی: «ئەگەر سزایان بدەیت، ئەوان بەندەکانی تۆن؛ ئەگەر لێشیان خۆش ببیت، بەڕاستی تۆ خۆت باڵادەست و دانای». ئەمە تەنها سپاردنی کارەکە بە ویستی خوای گەورەیە، نەک ئەوەی ڕێگە بە ڕوودانی ئەوە بدرێت. (العنكبوت: 67؛ آل عمران: 96، 97؛ إبراهيم: 39؛ البقرة: 126؛ المائدة: 118).

تەفسیری بەغەوی

فەرموودەی خوای گەورە: «پەروەردگارمان، من ھەندێک لە ڕۆڵەکانمی نیشتەجێ کردووە»؛ وشەی «مِن» بۆ بەشێک لە ڕۆڵەکان بەکارهاتووە، و مانای ئایەتەکە ئەوەیە: من یەک کوڕم لە ڕۆڵەکانم نیشتەجێ کردووە. «لە شیوێکی بێ کشتوکاڵ»؛ مەبەست مەککەیە، چونکە مەککە شیوێکە لەنێوان دوو چیادا. «لای ماڵە پیرۆزەکەت»؛ پێی گوتراوە پیرۆز، چونکە لە نزیکیدا ئەو شتانە حەرام دەکرێن کە لە شوێنەکانی دیکە حەرام نین.

عەبدولواحید کوڕی ئەحمەدی مەلیحی بۆمانی گێڕایەوە، ئەحمەد کوڕی عەبدوڵڵای نەعیمی بۆی گێڕابووەوە، محەممەد کوڕی یوسفی بۆی گێڕابووەوە، محەممەد کوڕی ئیسماعیل بۆی گێڕابووەوە، عەبدوڵڵا کوڕی محەممەد بۆی گێڕابووەوە، عەبدولڕەزاق لە مەعمەرەوە، ئەویش لە ئەیوبی سەختیانی و کەسێکی زۆری دیکەوە، کە یەکێکیان زیاتر لەوی دیکەیان گێڕابووەوە، لە سەعید کوڕی جوبەیرەوە دەڵێت: ئیبن عەبباس گوتی: یەکەم جار کە ژنان بەندی پۆشیان، لەلایەن دایکی ئیسماعیلەوە بوو؛ بەندێکی پۆشی تا شوێنپێی خۆی لە سەرە پەوشیرینەکە بشارێتەوە.

پاشان ئیبراهیم ــ سڵاوی خوای لێ بێت ــ ئەوی و کوڕەکەی ئیسماعیل، کە شیرخۆر بوو، هێنا تا لای ماڵەکە، لە نزیک دارێکی گەورە لە سەر زەمزەم، لە بەشی بەرزی مزگەوتەکە داینان؛ لەو کاتەدا لە مەککەدا هیچ کەسێک نەبوو و ئاویشی تێدا نەبوو. خۆراکێک کە خۆرمابووی تێدا بوو و مەشکێک کە ئاوێکی تێدا بوو لە لای ئەوان دانا، پاشان ئیبراهیم پشتی کرد و ڕۆیشت. دایکی ئیسماعیل شوێنی کەوت و گوتی: «ئەی ئیبراهیم، بۆ کوێ دەچیت و ئێمە لەم شیوەدا بەجێ دەهێڵیت کە نە مرۆڤی تێدایە و نە هیچ شتێک؟» چەند جار ئەوەی پێ گوت، بەڵام ئیبراهیم سەیری نەکرد.

گوتی: «ئایا خوا فەرمانی پێ کردوویت بەوە؟» ووتی: «بەڵێ.» گوتی: «ئەوا خوا ئێمە بەفیڕۆ نادات.» پاشان گەڕایەوە. ئیبراهیم ڕۆیشت تا گەیشتە گردێک کە ئەوان نەیاندەتوانی ببینن؛ ڕووی کردە ماڵەکە و دەستی بەرز کردەوە و بەو دوعایانە پاڕایەوە و ووتی: «پەروەردگارمان، من ھەندێک لە ڕۆڵەکانمی لە شیوێکی بێ کشتوکاڵدا نیشتەجێ کردووە» تا گەیشتە «بەڵکو سوپاسگوزار بن».

دایکی ئیسماعیل شیر بە ئیسماعیل دەدا و لەو ئاویشە دەیخوارد، تا کاتێک ئاوی مەشکەکە تەواو بوو؛ ئەویش و کوڕەکەی تینوو بوون. سەیری ئیسماعیلی دەکرد کە خۆی دەلووشێت، یان دەشێوێت؛ بە ناخۆشییەوە لێی دوور کەوتەوە، چونکە نەیدەویست سەیری بکات. سەفا، نزیکترین چیای خاک بوو، بۆیە چووە سەری و ڕووی کردە شیوەکە، بزانێت ئایا کەسێک دەبینێت؛ هیچ کەسی نەبینی. لە سەفا دابەزی و کاتێک گەیشتە ژێر شیوەکە، قۆڵی جلەکەی بەرز کردەوە وەک کەسێکی ماندوو بە خێرایی بە شیوەکەدا ڕاکرد تا لای مەروە.

چووە سەر مەروە و سەیری کرد ئایا کەسێک دەبینێت؛ هیچ کەسێکی نەبینی. ئەو کارەی حەوت جار دووبارە کردەوە. ئیبن عەبباس دەڵێت: پێغەمبەر ــ صلى الله عليه وسلم ــ فەرمووی: «بۆیە خەڵک لە نێوانیاندا هەوڵ دەدەن.» کاتێک گەیشتە سەر مەروە، دەنگێکی بیست؛ گوتی: «بێدەنگ»؛ واتە خۆی فەرمانی بە خۆی دا، پاشان گوێی گرت و جارێکی دیکەش دەنگەکەی بیست.

گوتی: «دەنگت گەیاند؛ ئەگەر یارمەتیدەرێک لای تۆیە، یارمەتیم بدە.» لەوێ فریشتەکەی بینی لە شوێنی زەمزەم؛ بە پاشنەی، یان بە باڵی، زەوی کەند تا ئاو دەرکەوت. دایکی ئیسماعیل دەستی لەناو ئاوەکە دەبرد و دەیگوت: «ئاوا» و بە دەستی ئاوەکەی کۆدەکردەوە و دەیخستە مەشکەکەی؛ بەڵام ئاوەکە دوای وەرگرتنیش هەر دەهاتە سەرەوە. ئیبن عەبباس دەڵێت: پێغەمبەر ــ صلى الله عليه وسلم ــ فەرمووی: «خوا ڕەحمەت بە دایکی ئیسماعیل بکات؛ ئەگەر زەمزەمی بەجێ هێشتبایە...»

یان فەرمووی: «ئەگەر ئاوەکەی نەکۆکردبایەوە، زەمزەم کانییەکی ڕەوان دەبوو.» گوتی: ئەویش خواردی و منداڵەکەی شیر پێدا. فریشتەکە پێی گوت: «مەترسن کە لەناو بچن؛ لێرە ماڵی خوایە، ئەم کوڕە و باوکی دواتر ئەو ماڵە بنیاد دەنێن، و خوا خاوەنانی ماڵەکە بەفیڕۆ نادات.» شوێنی ماڵەکە لە زەوی بەرزتر بوو وەک گردێک؛ لافاوەکان دەھاتن و لە لای ڕاست و چەپی دەڕۆیشتن.

هەر بەو شێوەیە مایەوە تا کۆمەڵەکەی جورهُم ــ یان خێزانێک لە جورهُم ــ لە ڕێگای کەداءوە ڕوو لە مەککە هاتن و لە بەشی خوارەوەی مەککە نیشتەجێ بوون. باڵندەیەکیان بینی کە لەسەر شوێنێک دەسووڕایەوە؛ گوتیان: «بەڕاستی ئەم باڵندەیە لەسەر ئاو دەسووڕێتەوە؛ ئێمە ئەم شیوەمان دەناسێت و ئاوی تێدا نەبوو.» یەکێک یان دووانیان نارد؛ لە لای ئاوەکە گەیشتن. گەڕانەوە و هەواڵی ئاوەکەیان پێدان.

ئەوانیش هاتن و دایکی ئیسماعیلیان لە لای ئاوەکە بینی. گوتیان: «ئایا ڕێگەمان دەدەیت لە تەنیشتت نیشتەجێ بین؟» گوتی: «بەڵێ، بەڵام مافی ئاوەکەتان نابێت.» گوتیان: «باشە.» ئیبن عەبباس دەڵێت: پێغەمبەر ــ صلى الله عليه وسلم ــ فەرمووی: «ئەوە دایکی ئیسماعیلی دڵخۆش کرد، چونکە خۆشی دەویست دانیشتووان لە دەوروبەری بن.»

ئەوان نیشتەجێ بوون و خێزانەکانیانیشیان بانگ کرد؛ هەتا چەند خێزانێک لەوێ نیشتەجێ بوون. کوڕەکە گەورە بوو و زمانی عەرەبیی لەوانەوە فێر بوو؛ ئەوانیش دڵیان پێی خۆش بوو و بە پێگەی بەرزیان دەزانی. کاتێک گەورە بوو، ژنێکیان لە خۆیان پێدا. دایکی ئیسماعیل مرد و ئیبراهیم دوای ئەوەی ئیسماعیل ژنی هێنا، بۆ سەردانی ماوەکەی هات... ئەو چیرۆکەمان لە سورەتی بەقەرەدا باس کردووە.

فەرموودەی خوای گەورە: «پەروەردگارمان، بۆ ئەوەی نوێژ بکەن؛ جا دڵی هەندێک لە خەڵک وا لێ بکە»؛ «ئەفئیدە» کۆی «فؤاد»ە، واتە دڵ. «تَهوی إلیهم» واتە شەوق و دڵتەنگییان بۆیان هەبێت. سەدی دەڵێت: ماناکەی ئەوەیە دڵەکانیان بۆ ئەم شوێنە بەرەوە بکە. مووجاهید دەڵێت: ئەگەر بڵێت «دڵی خەڵک»، فارس و ڕۆم و تورک و هیندستانییەکان قەرەباڵغیان دەکرد.

سەعید کوڕی جوبەیر دەڵێت: جولەکە و مەسیحی و ئاگرپەرستەکانیش حەجیان دەکرد، بەڵام ووتی «هەندێک لە خەڵک» و مەبەستی موسڵمانان بوو. «و لە میوەکانیش ڕۆزییان بدە»؛ واتە ئەوەی ڕۆزیی دانیشتووانی شارە ئاوەدانەکانی تێدا ئاو هەیە، پێیان بدە. «بەڵکو سوپاسگوزار بن».

«پەروەردگارم، بەڕاستی ئەوان زۆرێک لە خەڵکیان گومڕا کرد»؛ واتە زۆرێک بەهۆی ئەوانەوە لە ڕێگای ڕاست گومڕا بوون تا پەرستیان کرد. ئەمە بە شێوەیەکی پێچەوانەیە، وەک فەرموودەی خوای گەورە: «تەنها شەیتانە کە هاوڕێکانی دەترسێنێت» (آل عمران: 175)؛ واتە بە هاوڕێکانی خۆیانیان دەترسێنێت. هەروەها وتراوە کە گومڕاکردن دراوەتە پاڵ بتەکان، چونکە هۆکاری گومڕایی بوون؛ وەک کەسێک دەڵێت: «ژیان منی فریو دا»؛ فریودانەکەی بە ژیان دەبەستێتەوە، چونکە ژیان هۆکاری فریودانەکە بوو. «جا هەرکەسێک شوێنم بکەوێت، ئەوە لە منە»؛ واتە لە خاوەنانی ئایینی منە.

«هەرکەسێکیش سەرپێچیم بکات، بەڕاستی تۆ لێخۆشبوو و میهرەبانی»؛ سەدی دەڵێت واتە ئەوەی سەرپێچی بکات و دواتر تەوبە بکات. مووقاتیل کوڕی حەیان دەڵێت: واتە ئەوەی لە جگە لە شێرکدا سەرپێچی بکات. هەروەها وتراوە ئەمەی پێش ئەوە گوتووە کە خوا پێی ڕابگەیەنێت شێرک نابەخشێت.

«پەروەردگارمان، تۆ دەزانی چی دەشارینەوە و چی ئاشکرا دەکەین»؛ لە کار و بارەکانمان. ئیبن عەبباس و مووقاتیل دەڵێن: مەبەست ئەو هەست و خەمەیە کە لەبارەی ئیسماعیل و دایکییەکەی هەیبوو، کاتێک لە شیوێکی بێ کشتوکاڵدا نیشتەجێی کردبوون. «هیچ شتێک لە زەوی و ئاسماندا لە خوا شاراوە نییە»؛ هەندێک دەڵێن ئەمە بەردەوامیی قسەکانی ئیبراهیمە؛ زۆرینەش دەڵێن ئەمە قسەی خوای گەورەیە.

فەرموودەی خوای گەورە: «کاتێک ئیبراهیم گوتی: پەروەردگارم، ئەم شارە بکە بە شوێنێکی ئارام»؛ واتە حەرەم. «ئارام»؛ واتە شوێنێکی ئارام و ئاسایش کە تێیدا خەڵک پارێزراو بن. «دوورم بخەرەوە»؛ واتە لێم دوور بخەرەوە. «من و کوڕەکانم لەوەی بت بپەرستین».

دەگوترێت: «جَنَبْتُه الشيء» و «أَجْنَبْتُه جَنْبًا» و «جَنَّبْتُه تَجْنِيبًا» و «اجْتَنَبْتُه اجْتِنَابًا»؛ هەموویان بە یەک مانان. ئەگەر بگوترێت: ئیبراهیم ــ سڵاوی خوای لێ بێت ــ لە پەرستنی بت پارێزراو بوو، کەواتە داواکارییەکەی چۆن دروستە؟ هەروەها زۆرێک لە کوڕەکانی بتەکانیان پەرست؛ کەواتە دوعاکەی چۆن وەڵام درایەوە؟ وەڵام: دوعاکەی بۆ خۆی بۆ زیادبوونی پاراستن و بەهێزبوون لەسەر ئەو پارێزگارییە بوو؛ دوعاکەشی بۆ کوڕەکانی مەبەستی کوڕە ڕاستەوخۆکانی خۆی بوو، کە هیچ کام لەوانە بتێکیان نەپەرست. هەروەها وتراوە مەبەستی ئەو کوڕانەی بوو کە باوەڕدار بوون.

«پەروەردگارمان، لە من و دایک و باوکم لێخۆش ببە»؛ ئەگەر بگوترێت چۆن بۆ دایک و باوکی داوای لێخۆشبوونی کرد، لە کاتێکدا باوکی باوەڕدار نەبوو؟ وەڵام دراوەتەوە کە وتراوە دایکی موسڵمان بوو؛ هەروەها وتراوە مەبەستی ئەوە بوو: ئەگەر موسڵمان بوون و تەوبەیان کرد. هەروەها وتراوە ئەمەی پێش ئەوە گوتووە کە بۆی ڕوون ببێتەوە دۆخی باوکی چییە؛ خواش لە سورەتی تەوبەدا بۆ خەلیلەکەی خۆی ڕوونی کردووەتەوە کە هۆکاری داوای لێخۆشبوون بۆ باوکی چی بوو. «و بۆ باوەڕداران»؛ واتە بۆ هەموو باوەڕداران لێخۆش ببە.

«لە ڕۆژی هەستانەوەی حیساب»؛ واتە ئەو ڕۆژەی حیساب دەردەکەوێت و ئاشکرا دەبێت. هەروەها وتراوە مەبەستی ڕۆژی هەستانەوەی خەڵک بۆ حیسابە؛ بەهۆی ڕوونبوونی ماناکەوە تەنها «حیساب»ی هێناوە.

«هەموو ستایش بۆ ئەو خوایەی کە لە تەمەنی پیریدا ئیسماعیل و ئیسحاقی پێ بەخشیم»؛ واتە پێی دام. «بەڕاستی پەروەردگارم زۆر بیسەری دوعایە.» ئیبن عەبباس دەڵێت: ئیسماعیل کاتێک لەدایک بوو کە تەمەنی ئیبراهیم نەوەد و نۆ ساڵ بوو؛ ئیسحاقیش کاتێک لەدایک بوو کە تەمەنی یەک سەد و دوازدە ساڵ بوو. سەعید کوڕی جوبەیر دەڵێت: کاتێک مژدەی ئیسحاقیان پێدا، تەمەنی ئیبراهیم یەک سەد و حەڤدە ساڵ بوو.

«پەروەردگارم، من بکە بە کەسێک کە نوێژ بەجێ دێنێت»؛ واتە لەوانەیە بێت کە نوێژ بە ڕوکنەکانی بەجێ دەهێنن و پارێزگاریی لێ دەکەن. «هەروەها لە نەوەکەمیش»؛ واتە لە نەوەکەمیش ئەوانە وا بکە کە نوێژ بەجێ بێنن. «پەروەردگارمان، دوعاکەم وەربگرە»؛ واتە کردار و عیبادەتم وەربگرە؛ پەرستن بە «دوعا» ناوی بردووە. لە حەدیثدا هاتووە: «دوعا مێشکی عیبادەتە.» هەروەها وتراوە ماناکەی ئەوەیە: وەڵامی دوعاکەم بدەرەوە.