رَبِّ اجْعَلْ هَٰذَا الْبَلَدَ آمِنًا، وَاجْنُبْنِي، وَبَنِيَّ، أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ. رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ، فَمَنْ تَبِعَنِي، فَإِنَّهُ مِنِّي، وَمَنْ عَصَانِي، فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ. رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ. رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ، فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ، وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ. رَبَّنَا، إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي، وَمَا نُعْلِنُ، وَمَا يَخْفَىٰ عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ، وَلَا فِي السَّمَاءِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي، وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ، وَإِسْحَاقَ، إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ. رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ، وَمِنْ ذُرِّيَّتِي. رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ. رَبَّنَا اغْفِرْ لِي، وَلِوَالِدَيَّ، وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ.
رَبِّ اجْعَلْ هَٰذَا الْبَلَدَ آمِنًا وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ رَبَّنَا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَمَا نُعْلِنُ وَمَا يَخْفَىٰ عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ
Audio yüklənmədi. Daha sonra yenidən cəhd edin.
Bir zaman İbrahim demişdi: “Ey Rəbbim! Bu diyarı (Məkkəni) əmin-amanlıq (yurdu) et. Məni və oğullarımı bütlərə tapınmaqdan uzaq et! Ey Rəbbim! Həqiqətən də, o bütlər insanlardan bir çoxunu azdırdılar. Kim mənə tabe olsa, o, məndəndir. Kim də mənə asi olsa, (bilsin ki, tövbə edəcəyi təqdirdə,) Sən bağışlayansan, rəhmlisən. Ey Rəbbimiz! Mən zürriyyətimdən bəzisini Sənin Beytülhəramının (Kəbənin) yaxınlığında, heç bir bitki olmayan bir vadidə yerləşdirdim. Ey Rəbbimiz! Onlar (doğru-düzgün) namaz qılsınlar deyə belə etdim. İnsanların bir qisminin qəlbini onlara meylli et və onlara (növbənöv) meyvələrindən ruzi ver ki, bəlkə şükür etsinlər. Ey Rəbbimiz! Sən bizim nəyi gizli saxladığımızı və nəyi aşkara çıxartdığımızı bilirsən. Nə yerdə, nə də göydə, heç bir şey Allahdan gizli qalmaz. Qoca vaxtımda mənə İsmaili və İshaqı bəxş edən Allaha həmd olsun! Həqiqətən, Rəbbim duaları eşidəndir. Ey Rəbbim! Məni də, zürriyyətimdən olanları da, (doğru-düzgün) namaz qılan et! Ey Rəbbimiz! Duamı qəbul elə! Ey Rəbbimiz! Haqq-hesab günü məni, valideynlərimi və möminləri bağışla!”
İbrahim peyğəmbərin duaları qüvvətli bir dua silsiləsidir. Burada «icnübni» (اجْنُبْنِي — məni uzaq et, qoru), «ic‘əlni» (اجْعَلْنِي — məni et) və «liğfir» (اغْفِرْ لِي — məni bağışla) ifadələri işlənir. Bu dualara şirkdən qorunmaq, namazı davamlı və layiqincə qılmaq, möminlərin bağışlanmasını diləmək daxildir.
Şeyx Əbdürrəhman əs-Səədinin təfsiri
İbrahim (əleyhissəlam) İsmailin anası Həcəri və hələ südəmər olan İsmaili Şamdan gətirib Məkkədə yerləşdirmişdi. O vaxt Məkkədə nə yaşayış yeri var idi, nə çağıran, nə də çağırışa cavab verən. Onları orada qoyduqdan sonra Rəbbinə bu dua ilə üz tutdu. Rəbbinə təvəkkül edərək, yalvarışla dedi: «Ey Rəbbimiz!
Mən zürriyyətimdən bəzisini yerləşdirdim». Yəni onun bütün zürriyyətini deyil; çünki İshaq və onun digər oğulları Şamda idilər. Məkkədə yerləşdirdiyi İsmail və onun zürriyyəti idi. «Əkin olmayan bir vadidə» — yəni Məkkə torpağı əkinçilik üçün yararlı olmadığından.
«Ey Rəbbimiz! Namaz qılsınlar deyə...» Yəni onları tövhid əhli və namazı layiqincə qılanlardan et. Namazın iqaməsi dini ibadətlərin ən mühüm və ən fəzilətlilərindəndir. Kim namazı layiqincə qılarsa, dinini də qoruyub saxlamış olar.
«İnsanların bir qisminin qəlbini onlara meylli et» — yəni onları da, yaşadıqları yeri də sevsinlər. Allah onun duasını qəbul etdi və İsmailin zürriyyətindən Məhəmməd sallallahu əleyhi və səlləmi göndərdi. O, öz zürriyyətini İslam dininə və ataları İbrahimin millətinə çağırdı, onlar da onun çağırışını qəbul edib namaz qılanlara çevrildilər. Allah İbrahimin zürriyyətini yerləşdirdiyi bu Evi həcc etməyi vacib buyurdu və ora qəlbləri özünə çəkən qəribə bir sirr qoydu.
Qəlblər onu ziyarət edir, amma bundan doyub usanmaz. Əksinə, insan ora nə qədər tez-tez getsə, bir o qədər çox həsrət çəkər, bağlılığı və şövqü artar. Allahın bu Evi Öz müqəddəs Zatına nisbət etməsinin sirri də budur. «Onlara meyvələrdən ruzi ver ki, bəlkə şükür etsinlər».
Allah onun duasını qəbul etdi və hər cür meyvə oraya gətirilməyə başladı. Məkkəi-Mükərrəməyə istənilən vaxt baxsan, orada bol meyvələr olduğunu və ruzinin hər tərəfdən gəlib çatdığını görərsən.
Övladların onlara bəxş edilməsi ən böyük nemətlərdəndir. Övlad sahibi olmaqdan ümidin kəsildiyi yaşda onlara qovuşmaq başqa bir nemətdir. Onların saleh peyğəmbərlər olması isə daha böyük və fəzilətli nemətdir. «Həqiqətən, Rəbbim duaları eşidəndir» — yəni Ona dua edənin duasını tezliklə qəbul edəndir. Mən Ona dua etdim və O, ümidimi boşa çıxarmadı.
«Onlar çoxlarını azdırdılar» — yəni çoxları onların ucbatından doğru yoldan azıb. «Kim mənə tabe olsa, o, məndəndir» — yəni aləmlərin Rəbbi olan Allaha tövhid və ixlasla ibadət etmək barədə mənə tabe olsa, tam uyğunluğuna görə məndəndir. İnsan bir qövmü sevib onların ardınca gedərsə, onlara qoşular. «Kim də mənə asi olsa, Sən, həqiqətən, Bağışlayansan, Rəhmlisən».
Bu, Xəlil peyğəmbərin (əleyhissəlam) şəfqətindən irəli gəlirdi: o, asi olanlar üçün Allahdan bağışlanma və rəhmət diləmişdi. Allah Öz bəndələrinə ondan da rəhmlidir və yalnız Ona qarşı azğınlıq edənə əzab verir.
«Ey Rəbbimiz! Haqq-hesab günü məni, valideynlərimi və möminləri bağışla!» Allah onun bu duasını qəbul etdi. Lakin atası üçün etdiyi dua ona verdiyi vədə əsaslanırdı. Atasının Allahın düşməni olduğu ona bəlli olduqda isə ondan uzaqlaşdı.
İbrahim peyğəmbəri bu gözəl halında yada sal: o dedi: «Ey Rəbbim! Bu diyarı» — yəni Hərəmi — «əmin-aman et!» Allah onun duasını həm şəriət, həm də qədər baxımından qəbul etdi: bu diyarı şəriət baxımından haram [toxunulmaz] etdi və qədər baxımından da onun haramlığını qoruyan məlum səbəbləri yaratdı. Hətta heç bir zalım ona pislik etmək istəmədi ki, Allah onu məhv etməsin; Fil əhli və başqalarının başına gələnlər buna nümunədir.
İbrahim diyar üçün əmin-amanlıq dilədikdən sonra özü və oğulları üçün də belə dua etdi: «Məni və oğullarımı bütlərə ibadət etməkdən uzaq et!» Yəni məni və onları bütlərə ibadətdən, hətta onlara yaxınlaşmaqdan belə uzaqlaşdır. Sonra bütlərə ibadətə aldanıb sınağa çəkilənlərin çoxluğuna görə özü və oğulları üçün niyə qorxduğunu bildirdi.
O, sonra özü və zürriyyəti üçün dua etdi: «Ey Rəbbim! Məni namazı layiqincə qılan et, zürriyyətimdən də...» «Ey Rəbbimiz! Duamı qəbul et!»
Yəni Sən bizi özümüzdən daha yaxşı tanıyırsan. Səndən bizi idarə edib tərbiyə etməyini, bildiyimiz və bilmədiyimiz işlərdən elmini və rəhmətini tələb edən şeyləri bizim üçün asanlaşdırmağını diləyirik. «Yerdə və göydə heç bir şey Allahdan gizli qalmaz». Bu duanı da Xəlil yalnız aləmlərin Rəbbi olan Allaha xeyir diləmək və Ona çox şükür etmək məqsədilə etmişdi.
İmam İbn Kəsirin təfsiri
Sonra dedi: «Ey Rəbbim! Məni namazı layiqincə qılan et!» Yəni namazı qoruyub saxlayan və onun hədlərinə riayət edən et. «Zürriyyətimdən də...» Yəni onları da namazı layiqincə qılanlardan et. «Ey Rəbbimiz! Duamı qəbul et!» Yəni Səndən istədiyim bütün şeylərdə duamı qəbul et.
İbn Cərir dedi: Uca Allah Öz Xəlili İbrahimdən xəbər verərək onun belə dediyini bildirir: «Ey Rəbbimiz! Sən bizim nəyi gizli saxladığımızı və nəyi aşkara çıxartdığımızı bilirsən». Yəni bu duada nəyi nəzərdə tutduğumu, bu diyarın əhli üçün dua edərkən məqsədimin nə olduğunu Sən bilirsən. Mənim məqsədim yalnız Sənin razılığını qazanmaq və Sənə ixlasla ibadət etməkdir.
Çünki Sən zahir və batin olan hər şeyi bilirsən; yerdə və göydə heç bir şey Səndən gizli qalmaz.
Sonra Allahın ona qocalıq çağında övlad bəxş etməsinə görə Rəbbinə həmd etdi: «Qocalıq vaxtımda mənə İsmaili və İshaqı bəxş edən Allaha həmd olsun! Həqiqətən, Rəbbim duaları eşidəndir». Yəni O, Ona dua edənə cavab verəndir. Övlad istədiyim zaman da duamı qəbul etdi.
«Ey Rəbbimiz! Məni və valideynlərimi bağışla!» Bəzi qiraətlərdə «valideynlərimi» sözü təkdə oxunmuşdur. Bu, atası ilə bağlı vəziyyət ona Allahın düşməni olduğu bəlli olana qədər ondan uzaqlaşmazdan əvvəl idi. «Möminləri də...»
Yəni onların hamısını. «Haqq-hesab günü» — yəni bəndələrini hesaba çəkib əməllərinə görə mükafatlandıracağın gün: yaxşılığa yaxşılıqla, pisliyə isə pisliklə. Allah daha yaxşı bilir.
Abdullah ibn Vəhb belə dedi: Bizə Əmr ibn əl-Haris rəvayət etdi; ona Bəkr ibn Səvadə, ona Əbdürrəhman ibn Cübeyr, ona da Abdullah ibn Əmr rəvayət etmişdir ki, Allah Rəsulu (sallallahu əleyhi və səlləm) İbrahimin bu sözlərini oxudu: «Ey Rəbbim! Həqiqətən, onlar insanlardan bir çoxunu azdırdılar. Kim mənə tabe olsa, o, məndəndir; kim də mənə asi olsa, Sən, həqiqətən, Bağışlayansan, Rəhmlisən». Həmçinin İsa peyğəmbərin (əleyhissəlam) bu sözlərini oxudu: «Əgər onlara əzab versən, onlar Sənin bəndələrindir.
Əgər onları bağışlasan, yenə də Sən Qüdrətlisən, Müdriksən» (əl-Maidə, 118). Sonra əllərini qaldırıb dedi: «Allahım, ümmətim! Allahım, ümmətim! Allahım, ümmətim!» və ağladı. Allah buyurdu: «Məhəmmədin yanına get — Rəbbin onun halını daha yaxşı bilir — və ondan soruş, onu ağladan nədir?»
Cəbrail (əleyhissəlam) onun yanına gəlib bunu soruşdu. Allah Rəsulu (sallallahu əleyhi və səlləm) ona dediklərini xəbər verdi. Allah buyurdu: «Məhəmmədin yanına get və ona de: “Biz səni ümmətin barədə razı salacaq, səni kədərləndirməyəcəyik”». Sonra buyurdu: «Ey Cəbrail!»
Bu, İbrahim peyğəmbərin Həcəri və övladını geridə qoyub gedərkən etdiyi ilk duadan sonra etdiyi ikinci duadır. Birinci dua Evin tikilməsindən əvvəl, bu dua isə tikildikdən sonra olmuşdu. Bu, Allahdan daha çox istəmək və Ona yalvarmaq məqsədi daşıyırdı. Buna görə də «Sənin toxunulmaz Evinin yanında» dedi.
«Ey Rəbbimiz! Onlar namaz qılsınlar deyə...» İbn Cərir dedi: Bu ifadə «toxunulmaz Evinin yanında» sözünə bağlıdır; yəni oranın toxunulmaz edilməsinin səbəbi əhalisinin orada namaz qıla bilməsidir.
«İnsanların bir qisminin qəlbini onlara meylli et». İbn Abbas, Mücahid və Səid ibn Cübeyr dedilər: Əgər «insanların qəlbini» desəydi, farslar, rumlular, yəhudilər, xristianlar və bütün insanlar oraya axışardılar. Lakin «insanların bir qisminin» dedi və bununla müsəlmanları fərqləndirdi. «Onlara meyvələrdən ruzi ver» — yəni bu, onların Sənə itaət etmələrinə yardım olsun.
Əkin olmayan bir vadidə olduqları üçün onlara yeyəcəkləri meyvələr ver. Allah da onun duasını qəbul etdi. Uca Allah buyurur: «Məgər Bizim onlar üçün toxunulmaz və əmin-aman bir yer yaratdığımızı, oraya hər cür məhsulun tərəfimizdən ruzi olaraq gətirildiyini görmürlərmi?» (əl-Qəsəs, 57).
Bu, Allahın lütfü, kərəm və rəhmətidir. Müqəddəs Məkkə şəhərində meyvə verən ağac olmasa da, ətraf ərazilərin məhsulları ora gətirilir. Bu, Xəlil İbrahimin (əleyhissəlam) duasının qəbul olunmasıdır.
Uca Allah bu məqamda ərəb müşriklərinə dəlil gətirir: müqəddəs Məkkə şəhəri ilk olaraq yalnız şəriki olmayan Allaha ibadət etmək üçün salınmışdır. Məkkənin abadlaşmasına və əhalisinin çoxalmasına səbəb olan İbrahim Allahdan başqasına ibadət edənlərdən uzaq olduğunu bildirmiş və Məkkə üçün əmin-amanlıq diləyərək demişdi: «Ey Rəbbim! Bu diyarı əmin-aman et!» Allah onun duasını qəbul etdi.
Uca Allah buyurur: «Məgər onlar ətraflarındakı insanların yaxalanıb aparıldığı halda, Bizim oranı əmin-aman bir Haram etdiyimizi görmürlərmi?» Həmçinin buyurur: «İnsanlar üçün tikilmiş ilk ev Bəkkədəki evdir. O, mübarəkdir və aləmlərə doğru yol göstərəndir. Orada aydın nişanələr, İbrahimin məqamı vardır.
Kim ora daxil olarsa, əmin-amanlıqda olar» (Ali-İmran, 96–97). Bu hadisənin izahında da belə buyurur: «Ey Rəbbim! Bu diyarı əmin-aman et!» Diyarın müəyyənlik bildirən formada deyilməsi, sanki onun bu duanı Kəbə tikildikdən sonra etdiyini göstərir.
Buna görə də dedi: «Qocalıq vaxtımda mənə İsmaili və İshaqı bəxş edən Allaha həmd olsun!» Məlumdur ki, İsmail İshaqdan on üç yaş böyük idi. İsmaili və anasını hələ südəmər olduğu vaxt Məkkənin yerləşdiyi yerə apardıqda isə «Ey Rəbbim! Buranı əmin-aman bir diyar et!»
deyə dua etmişdi. Bunu Bəqərə surəsində geniş şəkildə qeyd etmişdik.
«Məni və oğullarımı bütlərə ibadət etməkdən uzaq et!» Hər dua edən insanın özü, valideynləri və zürriyyəti üçün dua etməsi lazımdır. Sonra İbrahim bütlərə görə azmış insanların çoxluğunu qeyd etdi və onlara ibadət edənlərdən uzaq olduğunu bildirdi. Onların işini Allaha həvalə etdi: istəsə, onlara əzab verər, istəsə, bağışlayar.
İsa peyğəmbərin (əleyhissəlam) dediyi kimi: «Əgər onlara əzab versən, onlar Sənin bəndələrindir. Əgər onları bağışlasan, yenə də Sən Qüdrətlisən, Müdriksən» (əl-Maidə, 118). Bu sözlərdə Allahın istəyinə həvalə etməkdən başqa bir məna yoxdur; bununla belə bir şeyin baş verə biləcəyinin təsdiqi nəzərdə tutulmur (əl-Ənkəbut, 67; Ali-İmran, 96–97; İbrahim, 39; əl-Bəqərə, 126; əl-Maidə, 118).
əl-Bəğəvinin təfsiri
Uca Allahın «Ey Rəbbimiz! Mən zürriyyətimdən bəzisini yerləşdirdim» kəlamında «min» [«dən, -dən»] ədatı qism bildirir. Ayənin mənası belədir: zürriyyətimdən bir övladı yerləşdirdim.
«Əkin olmayan bir vadidə» — bu, Məkkədir; çünki Məkkə iki dağın arasında yerləşən vadidir.
«Sənin toxunulmaz Evinin yanında». Allah onu «toxunulmaz» adlandırdı, çünki onun yanında başqa yerlərdə haram olmayan şeylər də haram edilir.
Əbdülvahid ibn Əhməd əl-Mələhiy bizə xəbər verdi; ona Əhməd ibn Abdullah ən-Nuaymi, ona Məhəmməd ibn Yusif, ona Məhəmməd ibn İsmail, ona Abdullah ibn Məhəmməd, ona Əbdürrəzzaq, ona Mə‘mər, ona Əyyub əs-Səxtiyani və Kəsir ibn əl-Müttəlib ibn Əbi Vədaə — onlardan biri digərindən artıq rəvayət etmişdir — Səid ibn Cübeyr vasitəsilə İbn Abbasın belə dediyini rəvayət etdilər: Qadınların kəmər düzəldib bağlaması ilk dəfə İsmailin anası ilə başladı. O, Saranın görməməsi üçün izini gizlətmək məqsədilə özünə bir kəmər düzəltdi.
Sonra İbrahim (əleyhissəlam) onu və südəmər oğlu İsmaili gətirib Beytullahın yanına, Məscidin yuxarı hissəsində Zəmzəmin üst tərəfində yerləşən bir ağacın yanına qoydu. O vaxt Məkkədə heç kim yox idi və orada su da yox idi. İbrahim onların yanında içində xurma olan bir tuluq və içində su olan bir tuluq qoydu. Sonra yola düşdü.
İsmailin anası onun ardınca gedib dedi: «Ey İbrahim! Bizi heç bir insanın və heç nəyin olmadığı bu vadidə qoyub hara gedirsən?» O, bunu dəfələrlə soruşdu, İbrahim isə ona tərəf dönmədi. Qadın dedi: «Bunu sənə Allah əmr edib?»
İbrahim dedi: «Bəli». Qadın dedi: «Elə isə O, bizi zay etməz». Sonra geri qayıtdı. İbrahim isə yola davam etdi. Onları görə bilməyəcəyi dağ keçidinə çatdıqda üzünü Beytullah tərəfə tutub əllərini qaldırdı və bu duaları etdi: «Ey Rəbbimiz!
Mən zürriyyətimdən bəzisini əkin olmayan bir vadidə yerləşdirdim...» — «şükür etsinlər» sözünə qədər.
İsmailin anası İsmaili əmizdirir, həmin sudan içirdi. Tuluqdakı su qurtardıqda o susadı, oğlu da susadı. Oğlunun qıvrılıb əziyyət çəkdiyini və ya qıvrandığını gördü. Onu bu halda görməmək üçün oradan uzaqlaşdı. Səfa dağının ona ən yaxın dağ olduğunu gördü, onun üzərinə çıxdı və vadinin o biri tərəfinə baxıb kimsəni görüb-görmədiyini yoxladı.
Heç kimi görmədi. Səfadan aşağı enib vadinin ortasına çatanda paltarının ətəyini qaldırdı və taqətdən düşmüş adam kimi qaça-qaça vadini keçdi. Sonra Mərvəyə gəlib onun üzərinə çıxdı və kimsəni görüb-görmədiyini yoxladı. Heç kimi görmədi.
Beləcə bunu yeddi dəfə etdi. İbn Abbas dedi: Peyğəmbər (sallallahu əleyhi və səlləm) buyurdu: «İnsanların bu iki dağ arasında səy etməsi buna görədir».
Qadın Mərvəyə qalxanda bir səs eşitdi. Öz-özünə «Sakit ol!» dedi, sonra diqqətlə qulaq asdı və yenə səs eşitdi. Dedi: «Səsini mənə çatdırdın. Əgər kömək edə bilirsənsə, kömək et!» Bu zaman Zəmzəmin olduğu yerdə bir mələk gördü.
Mələk dabanı ilə — başqa rəvayətdə qanadı ilə — yeri qazdı və su üzə çıxdı. Qadın suyu əlləri ilə kənara çəkib hovuz düzəltməyə başladı, sonra sudan götürüb tuluğuna doldurdu. O, su götürdükcə su qaynayıb çıxırdı. İbn Abbas dedi: Peyğəmbər (sallallahu əleyhi və səlləm) buyurdu: «Allah İsmailin anasına rəhm etsin!
Əgər Zəmzəmi öz axarına buraxsaydı...» — yaxud «...su götürməsəydi, Zəmzəm axan bir bulaq olardı». İsmailin anası su içdi və oğlunu əmizdirdi. Mələk ona dedi: «Məhv olmaqdan qorxmayın. Burada Allahın Evi var. Bu oğlan və atası onu tikəcəklər. Allah Öz Əhli-beytini zay etməz».
Evin yeri torpaqdan hündür, təpə kimi idi. Sel onun sağından və solundan axıb gedirdi. Beləliklə, onlar orada qaldılar. Nəhayət, Cürhüm qəbiləsindən bir karvan — yaxud Cürhümdən bir ailə — Kəda yolundan gəlib Məkkənin aşağı hissəsində dayandı.
Bir quşun dövrə vurduğunu gördülər. Dedilər: «Bu quş, yəqin ki, suyun üzərində dövrə vurur. Halbuki bu vadidə su olmadığını bilirik». Bir-iki nəfəri göndərdilər. Onlar suyun yanına çatıb geri qayıtdılar və su olduğunu xəbər verdilər.
Camaat gəldi. İsmailin anası suyun yanında idi. Onlar dedilər: «Yanında məskunlaşmağımıza icazə verirsənmi?» Qadın dedi: «Bəli, amma su üzərində haqqınız olmayacaq». Onlar: «Razıyıq», — dedilər. İbn Abbas dedi: Peyğəmbər (sallallahu əleyhi və səlləm) buyurdu: «Bu hadisə İsmailin anasının xoşuna gəldi, çünki o, insanlarla birlikdə olmağı sevirdi».
Onlar orada məskunlaşdılar, öz ailələrini də çağırdılar və onlar da gəlib onlarla birlikdə yaşadılar. Orada bir neçə evdən ibarət camaat toplandı. Oğlan böyüdü, onlardan ərəb dilini öyrəndi. Böyüdükcə onların yanında ən sevimli və dəyərli gənc oldu.
Yetkin yaşa çatanda onu özlərindən bir qadınla evləndirdilər. İsmailin anası vəfat etdikdən sonra İbrahim gəlib özündən sonra qoyduğu şeylərə baxdı... Bu əhvalatı Bəqərə surəsində qeyd etmişik.
Uca Allahın «Ey Rəbbimiz! Onlar namaz qılsınlar deyə, insanların bir qisminin qəlbini...» kəlamında «əfidə» sözü «fuad» sözünün cəmidir. «Onlara meylli et» — yəni onlara həsrət və məhəbbət duysunlar. Səddi dedi: Mənası qəlbləri bu yerə meylli et deməkdir.
Mücahid dedi: Əgər «insanların qəlbi» desəydi, farslar, rumlular, türklər və hindlilər sizin yanınıza axışardılar. Səid ibn Cübeyr dedi: Yəhudilər, xristianlar və atəşpərəstlər həcc edərdilər. Lakin Allah «insanların bir qismi» dedi; bunlar müsəlmanlardır.
«Onlara meyvələrdən ruzi ver» — yəni suyu bol olan kəndlərdə yaşayanlara verdiyin ruzidən onlara da ver. «Bəlkə şükür etsinlər».
«Ey Rəbbim! Həqiqətən, onlar insanlardan çoxunu azdırdılar» — yəni çoxları bütlərə görə doğru yoldan azıb onlara ibadət etdilər. Bu, məcazi ifadədir. Buna bənzər olaraq Uca Allah buyurur: «Bu, yalnız öz dostlarını qorxudan şeytandır» (Ali-İmran, 175), yəni insanları şeytanın dostları ilə qorxudur.
Başqa bir izaha görə, azdırma bütlərə aid edilmişdir, çünki bütlər azğınlığa səbəb olmuşdur. İnsan «Dünya məni fitnəyə saldı» dedikdə, fitnənin səbəbi olduğu üçün onu dünyaya aid edir.
«Kim mənə tabe olsa, o, məndəndir» — yəni mənim dinimdən olanlardandır. «Kim də mənə asi olsa, Sən, həqiqətən, Bağışlayansan, Rəhmlisən». Səddi dedi: Yəni kim mənə asi olduqdan sonra tövbə etsə. Müqatil ibn Həyyan dedi: Şirkdən aşağı olan işlərdə mənə asi olan kimsəyə [belə rəhmət diləyirəm].
Başqa bir rəyə görə isə İbrahim bunu Allah ona şirk günahını bağışlamayacağını bildirməzdən əvvəl demişdi.
«Ey Rəbbimiz! Sən bizim nəyi gizli saxladığımızı və nəyi aşkara çıxartdığımızı bilirsən» — yəni işlərimizdən gizli və aşkar olanları bilirsən. İbn Abbas və Müqatil dedilər: O, İsmaili və anasını əkin olmayan vadidə yerləşdirdiyinə görə duyduğu həsrəti nəzərdə tuturdu. «Yerdə və göydə heç bir şey Allahdan gizli qalmaz».
Bəziləri bunun İbrahimin sözlərinin davamı olduğunu söyləmişlər. Əksəriyyətin fikrincə isə bu, Uca Allahın kəlamıdır.
Uca Allahın «İbrahim dediyi zaman...» kəlamında «Ey Rəbbim! Bu diyarı» — yəni Hərəmi — «əmin-aman et!» deyilir. Yəni onu əmin-amanlıq içində olan diyar et. «Məni uzaq et» — məni kənarlaşdır. «Məni və oğullarımı bütlərə ibadət etməkdən uzaq et».
Ərəb dilində «cənnəbtuhu», «əcnəbtuhu», «cənnəbtuhu təcnibən» və «ictənəbtuhu» ifadələri eyni mənanı verir. Əgər belə deyilərsə: «İbrahim (əleyhissəlam) bütlərə ibadət etməkdən qorunmuş olduğu halda, onun bu duası necə başa düşülür? Bəs onun oğullarının çoxu bütlərə ibadət etdiyi halda, duasının qəbul olunması necə izah edilir?» Cavab belədir: İbrahim (əleyhissəlam) üçün edilən dua ona verilmiş ismətin [günahlardan qorunmanın] və möhkəmliyin daha da artırılması məqsədi daşıyırdı.
Oğulları üçün etdiyi dua isə onun belindən gələn oğullarına aid idi; onlardan heç biri bütə ibadət etməmişdir. Başqa bir izaha görə, o, oğullarından iman gətirmiş olanları nəzərdə tuturdu.
«Ey Rəbbimiz! Məni və valideynlərimi bağışla!» Əgər soruşulsa: «Onlar mömin olmadıqları halda, İbrahim necə onlar üçün bağışlanma dilədi?» Cavab olaraq deyilmişdir ki, onun anası İslamı qəbul etmişdi. Başqa bir izaha görə, «Əgər iman gətirib tövbə etsələr, onları bağışla» demək istəmişdir.
Həmçinin belə də deyilmişdir: Bu, atasının vəziyyəti ona bəlli olmazdan əvvəl söylənilmişdir. Uca Allah Tövbə surəsində Xəlilinin atası üçün bağışlanma diləməsinə görə üzrünü bəyan etmişdir.
«Möminləri də...» — yəni bütün möminləri bağışla. «Haqq-hesab günü» — yəni haqq-hesabın aşkara çıxacağı gün. Başqa bir rəyə görə, insanlar haqq-hesab üçün qalxacaqları günü nəzərdə tutmuşdur; «haqq-hesab» sözünü deməklə onun məlum olan nəticəsi nəzərdə tutulmuşdur.
«Qocalıq vaxtımda mənə İsmaili və İshaqı bəxş edən...» — yəni mənə əta edən. «Həqiqətən, Rəbbim duaları eşidəndir». İbn Abbas dedi: İsmail İbrahim doxsan doqquz yaşında olarkən, İshaq isə yüz on iki yaşında olarkən doğulmuşdur. Səid ibn Cübeyr dedi: İbrahimə İshaqın müjdəsi veriləndə onun yüz on yeddi yaşı var idi.
«Ey Rəbbim! Məni namazı layiqincə qılan et!» Yəni namazı rükünlərinə uyğun qılan və onu qoruyub saxlayanlardan et. «Zürriyyətimdən də...» Yəni zürriyyətimdən namazı layiqincə qılanlar yarat. «Ey Rəbbimiz! Duamı qəbul et!»
Yəni əməlimi və ibadətimi qəbul et. İbadət «dua» adlandırılmışdır. Hədisdə belə deyilir: «Dua ibadətin özəyidir». Başqa bir izaha görə, bunun mənası «duamı qəbul et» deməkdir.
«Səhih Muslim»də (№ 2697) Əbu Hüreyrədən rəvayət olunur ki, möminin valideynləri və iman qardaşları üçün etdiyi dua Uca Allah tərəfindən qəbul edilir.