رَبِّ اجْعَلْ هَٰذَا الْبَلَدَ آمِنًا، وَاجْنُبْنِي، وَبَنِيَّ، أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ. رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ، فَمَنْ تَبِعَنِي، فَإِنَّهُ مِنِّي، وَمَنْ عَصَانِي، فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ. رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ. رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ، فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ، وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ. رَبَّنَا، إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي، وَمَا نُعْلِنُ، وَمَا يَخْفَىٰ عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ، وَلَا فِي السَّمَاءِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي، وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ، وَإِسْحَاقَ، إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ. رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ، وَمِنْ ذُرِّيَّتِي. رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ. رَبَّنَا اغْفِرْ لِي، وَلِوَالِدَيَّ، وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ.
رَبِّ اجْعَلْ هَٰذَا الْبَلَدَ آمِنًا وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ رَبَّنَا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَمَا نُعْلِنُ وَمَا يَخْفَىٰ عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ
Аудиоро бор кардан нашуд. Баъдтар кӯшиш кунед.
Ва [ёд кун аз] Иброҳим ҳангоме ки гуфт: «Парвардигоро, ин шаҳр [Макка]-ро амн бигардон ва ману фарзандонамро аз парастиши бутҳо дур бидор Парвардигоро, ба ростӣ, ки онҳо [бутҳо] бисёре аз мардумро [бо тасаввури шафоат] гумроҳ сохтаанд, пас, ҳар ки [дар яктопарастӣ] аз ман пайравӣ кунад, яқинан, аз ман аст ва ҳар ки аз ман нофармонӣ кунад, пас, бе тардид, ту омурзандаи меҳрубонӣ Парвардигоро, ман бархе фарзандонам [Исмоил ва хонадонаш]-ро дар замини беобу кишт назди хонаи муҳтарам [-у шукӯҳманд]-и Ту ҷой додам. Парвардигоро, [чунин кардам] то намоз барпо доранд, пас, дилҳои бархе аз мардумро чунон кун, ки ба сӯйи онон [ва ин сарзамин] мутамоил гардад ва ба эшон аз маҳсулоти [мавриди ниёзашон] рӯзӣ бибахш, бошад, ки сипос гузоранд Парвардигоро, ту он чиро, ки пинҳон мекунему ошкор месозем, [ҳамаро] медонӣ ва чизе дар замину осмон аз Аллоҳ таоло пӯшида нест Ситоиш аз они Аллоҳ таоло аст, ки дар куҳансолӣ Исмоил ва Исҳоқро ба ман ато фармуд. Бе тардид, Парвардигорам шунавандаи дуост Парвардигоро, маро барподорандаи намоз қарор бидеҳ ва аз фарзандонам [низ чунин кун]. Парвардигоро, дуоямро бипазир Парвардигоро, ман ва падару модарам ва [ҳамаи] муъминонро рӯзе, ки ҳисоб барпо мешавад, биёмурз»
Ин маҷмуаи пурқуввати дуоҳои Иброҳим (алайҳиссалом) аст: «иҷнубнӣ» (اجْنُبْنِي — маро дур нигоҳ дор), «иҷъалнӣ» (اجْعَلْنِي — маро қарор деҳ) ва «ғфир лӣ» (اغْفِرْ لِي — маро биёмурз). Он дарбаргирандаи дархости муҳофизат аз ширк, талош барои барпо доштани намоз ва омурзиши муъминон аст.
Тафсири шайх Абдурраҳмон ас-Саъдӣ
Иброҳим (алайҳиссалом) Ҳоҷар, модари Исмоил, ва писараш Исмоилро, ки ҳанӯз ширхора буд, аз Шом оварда, дар Макка гузошт. Он вақт дар он ҷо касе сукунат надошт, на даъваткунандае буд ва на ҷавобдиҳандае. Чун он дуро дар он ҷо гузошт, ба Парвардигораш чунин дуо кард ва бо зорӣ ва таваккал ба Ӯ гуфт: «Парвардигоро, ман бархе аз фарзандонамро ҷой додам»; яъне на ҳамаи фарзандонамро, зеро Исҳоқ ва дигар фарзандонам дар Шом буданд. Дар Макка танҳо Исмоил ва фарзандони ӯро ҷой додам.
«Дар водии бекишт»; зеро замини Макка барои кишоварзӣ муносиб нест. «Парвардигоро, то намоз барпо доранд»; яъне онҳоро муваҳҳид ва барподорандаи намоз гардон, зеро барпо доштани намоз аз хосатарин ва беҳтарин ибодатҳои динӣ аст. Ҳар кас намозро барпо дорад, дини худро барпо доштааст. «Пас, дилҳои бархе аз мардумро ба сӯйи онҳо моил гардон»; яъне онҳоро дӯстдори он фарзандон ва маконе гардон, ки дар он сукунат доранд.
Аллоҳ дуои ӯро мустаҷоб кард ва аз насли Исмоил Муҳаммад (саллаллоҳу алайҳи ва саллам)-ро берун овард, ки хешовандонашро ба дини Ислом ва ойини падаронашон Иброҳим даъват кард. Онҳо даъваташро пазируфтанд ва барподорандагони намоз шуданд. Аллоҳ ҳаҷҷи ин Хонаро, ки дар назди он насли Иброҳимро ҷой дод, фарз гардонд ва дар он сирри аҷибе қарор дод, ки дилҳоро ба сӯйи худ мекашад. Мардум онро ҳаҷ мекунанд, вале ҳамеша аз он сер намешаванд; баръакс, ҳар қадар банда бештар ба он ҷо равад, шавқу рағбат ва дилбастагиаш бештар мешавад.
Ин сирри нисбат додани он Хона аз ҷониби Аллоҳ ба Зоти муқаддаси Ӯст. «Ва онҳоро аз меваҳо рӯзӣ деҳ, бошад, ки сипос гузоранд». Аллоҳ дуои ӯро иҷобат кард ва меваҳои ҳар чиз ба сӯйи он оварда шуд. Ту ҳар вақт Маккаи мукаррамаро бубинӣ, меваҳо дар он фаровон ва рӯзӣ аз ҳар тараф ба он ҷо мерасад.
Додани онҳо ба Иброҳим яке аз бузургтарин неъматҳост. Ин ки дар давраи пирӣ, вақте аз фарзанддор шудан ноумед шуда буд, ба ӯ фарзанд ато кард, неъмати дигар аст; ва паёмбарони солеҳ будани онҳо неъмати бузургтар ва беҳтар аст. «Ба ростӣ, Парвардигори ман шунавандаи дуост»; яъне ба дуокунанда наздик ва иҷобаткунандаи дуои ӯст. Ман аз Ӯ дуо кардам ва Ӯ умедамро ноумед насохт.
Яъне бутҳо сабаби гумроҳии онҳо шуданд. «Пас, ҳар кас аз ман пайравӣ кунад» дар тавҳид ва ихлосе, ки ба сӯи Парвардигори ҷаҳониён овардаам, «бегумон, ӯ аз ман аст»; зеро мувофиқати комил миёни мост, ва ҳар кас гурӯҳеро дӯст дорад ва аз онҳо пайравӣ кунад, ба онҳо мепайвандад. «Ва ҳар кас аз ман нофармонӣ кунад, пас, Ту омурзандаи меҳрубонӣ». Ин аз дилсӯзии Халил (алайҳиссалом) аст, ки барои нофармонон аз Аллоҳ омурзишу раҳмат хост.
Аллоҳ таборак ва таъоло нисбат ба бандагонаш меҳрубонтар аз ӯст ва ҷуз касеро, ки бар Ӯ исёнкорона саркашӣ кунад, азоб намедиҳад.
«Парвардигоро, маро ва падару модарам ва муъминонро рӯзе, ки ҳисоб барпо мешавад, биёмурз». Аллоҳ ҳамаи инро барои ӯ мустаҷоб кард, ҷуз дуояш барои падараш, ки он бар асоси ваъдае буд, ки ба ӯ дода буд. Пас, чун барояш равшан гардид, ки падар душмани Аллоҳ аст, аз ӯ безорӣ ҷуст.
Ва [ёд кун] Иброҳим (алайҳиссалом)-ро дар ин ҳолати зебо, ҳангоме ки гуфт: «Парвардигоро, ин шаҳр»-яъне Ҳарамро «амн гардон». Аллоҳ дуои ӯро ҳам дар шариат ва ҳам дар тақдир иҷобат кард: онро дар шариат ҳаромгоҳ гардонд ва бо сабабҳои тақдирии муҳофизаташро низ муяссар сохт. Чунон ки маълум аст, ҳар ситамгаре, ки ба он қасди бадӣ кунад, Аллоҳ ӯро мешиканад, ҳамчунон ки бо асҳоби фил ва дигарон чунин кард. Чун барои он шаҳр амният хост, барои худ ва писаронаш низ амният хост ва гуфт: «Ману фарзандонамро аз парастиши бутҳо дур бидор»; яъне маро ва онҳоро аз парастиши бутҳо ва наздик шудан ба он дур нигоҳ дор.
Сипас сабаби тарси худро барои худ ва фарзандонаш баён кард: бисёре аз мардум ба парастиши бутҳо гирифтор ва озмуда шудаанд.
Сипас барои худ ва фарзандонаш дуо карда гуфт: «Парвардигоро, маро барподорандаи намоз қарор деҳ ва аз фарзандонам низ [чунин кун]. Парвардигоро, дуоямро бипазир».
Яъне Ту моро аз худамон беҳтар мешиносӣ. Аз Ту мехоҳем, ки бо тадбир ва тарбияи худ барои мо корҳоиеро, ки медонем ва намедонем, осон гардонӣ, ки мувофиқи илму раҳмати Туст. «Ва чизе дар замину осмон бар Аллоҳ пӯшида нест». Аз ҷумла ҳамин дуоест, ки Халил онро ҷуз барои хайр ва фаровонии сипос ба Аллоҳи Парвардигори ҷаҳониён нахоста буд.
Тафсири имом Ибни Касир
Сипас гуфт: «Парвардигоро, маро барподорандаи намоз қарор деҳ»; яъне маро ба намоз пойбанд ва ҳофизи ҳудуди он гардон. «Ва аз фарзандонам низ»; яъне онҳоро ҳам барподорандаи намоз қарор деҳ. «Парвардигоро, дуоямро бипазир»; яъне ҳамаи он чиро, ки аз Ту хостам, иҷобат кун.
Ибни Ҷарир гуфтааст: Аллоҳи таъоло аз Халили худ Иброҳим хабар медиҳад, ки гуфт: «Парвардигоро, Ту он чиро, ки пинҳон мекунем ва ошкор месозем, медонӣ»; яъне Ту нияти маро дар дуоям ва ҳадафамро аз дуо барои аҳли ин шаҳр медонӣ. Ҳадафи ман танҳо ба даст овардани ризои Ту ва ихлос дар ибодат барои Туст. Ту ҳамаи чизҳоро, ошкору пинҳонашонро, медонӣ ва ҳеҷ чизе дар замину осмон бар Ту пӯшида намемонад.
Сипас Парвардигорашро ба хотири фарзандоне, ки дар пирӣ ба ӯ ато карда буд, ҳамд гуфт: «Ситоиш аз они Аллоҳ аст, ки дар пирӣ Исмоил ва Исҳоқро ба ман ато кард. Ба ростӣ, Парвардигори ман шунавандаи дуост»; яъне дуои касеро, ки Ӯро мехонад, иҷобат мекунад ва дуоямро дархости фарзандон пазируфт.
«Парвардигоро, маро ва падару модарамро биёмурз». Бархе ин ибораро ба сурати «падарамро» дар шакли танҳо қироат кардаанд. Ин пеш аз он буд, ки Иброҳим аз падараш безорӣ ҷӯяд, пас аз он ки душмании ӯро бо Аллоҳи азза ва ҷалла фаҳмид. «Ва муъминонро»; яъне ҳамаи онҳоро.
«Рӯзе, ки ҳисоб барпо мешавад»; яъне рӯзе, ки бандагонро ҳисоб мекунӣ ва бар асоси амалҳояшон подош медиҳӣ: агар нек бошад, нек ва агар бад бошад, бад. Аллоҳ донотар аст.
Абдуллоҳ ибни Ваҳб гуфт: Амр ибни Ҳорис ба мо хабар дод, ки Бакр ибни Савода аз Абдурраҳмон ибни Ҷубайр, аз Абдуллоҳ ибни Амр барои ӯ нақл кардааст: Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) сухани Иброҳимро тиловат кард: «Парвардигоро, ба ростӣ, онҳо бисёре аз мардумро гумроҳ кардаанд; пас, ҳар кас аз ман пайравӣ кунад, ӯ аз ман аст ва ҳар кас аз ман нофармонӣ кунад, пас, Ту омурзандаи меҳрубонӣ ҳастӣ»; ва сухани Исо (алайҳиссалом)-ро: «Агар онҳоро азоб диҳӣ, онҳо бандагони Ту ҳастанд ва агар онҳоро биёмурзӣ, пас, Ту пирӯзманди ҳаким ҳастӣ». Сипас дастонашро боло бурд ва гуфт: «Парвардигоро, уммати маро!
Парвардигоро, уммати маро! Парвардигоро, уммати маро!» ва гирист. Аллоҳ фармуд: «Эй Муҳаммад, ба назди Парвардигорат бирав — Парвардигорат беҳтар медонад — ва аз Ӯ бипурс, ки чаро мегирйӣ?» Ҷабраил (алайҳиссалом) назди ӯ омад ва аз ӯ пурсид.
Расули Аллоҳ он чиро, ки гуфта буд, ба ӯ хабар дод. Аллоҳ фармуд: «Назди Муҳаммад бирав ва ба ӯ бигӯ: Мо туро дар бораи умматат хушнуд хоҳем кард ва туро нохушнуд нахоҳем сохт». Сипас [Аллоҳ фармуд]: «Эй Ҷабраил…»
Ин нишон медиҳад, ки ин дуои дувум пас аз дуои нахустине буд, ки Иброҳим ҳангоми аз Ҳоҷар ва фарзандаш рӯй гардонда рафтанаш хонда буд; он пеш аз бино шудани Хона буд, аммо ин дуо баъд аз бино шудани он хонда шуд, то таъкиду хоҳиши бештар аз Аллоҳи азза ва ҷалла бошад. Аз ин рӯ гуфт: «назди Хонаи муҳтарами Ту». Сухани Ӯ: «Парвардигоро, то намоз барпо доранд». Ибни Ҷарир гуфтааст: Ин ибора ба «муҳтарам» вобаста аст; яъне ман онро муҳтарам гардондам, то аҳлаш тавонанд дар назди он намоз барпо доранд.
«Пас, дилҳои бархе аз мардумро ба сӯйи онҳо моил гардон». Ибни Аббос, Муҷоҳид ва Саид ибни Ҷубайр гуфтаанд: Агар ӯ мегуфт «дилҳои мардум», Форс, Рум, яҳудиён, насрониён ва ҳамаи мардум ба он ҷо издиҳом мекарданд. Аммо гуфт: «дилҳои бархе аз мардум», пас онро ба мусулмонон ихтисос дод. «Ва онҳоро аз меваҳо рӯзӣ деҳ»; яъне то ин рӯзӣ ёриашон кунад, ки Ту фармонбардорӣ кунанд.
Ҳамон тавре ки он «водии бекишт» аст, барои онҳо меваҳо қарор деҳ, то аз онҳо бихӯранд. Аллоҳ ин дуоро пазируфт, чунон ки фармуд: «Оё онҳоро дар Ҳарами амне ҷой надодем, ки меваҳои ҳар чиз ба он ҷо оварда мешавад, ҳамчун ризқе аз ҷониби Мо?» (Қасас, 28:57). Ин аз лутфу карам, раҳмату баракати Аллоҳи таъоло аст: дар шаҳри Ҳароми Макка дарахти мевадоре намерӯяд, аммо меваҳои гирду атроф ба он ҷо оварда мешаванд, дар посух ба дуои Халили Ӯ Иброҳим (алайҳиссалом).
Аллоҳи таъоло дар ин маврид бо мушрикони араб баҳс мекунад: шаҳри Ҳароми Макка аз ибтидо барои парастиши танҳо Аллоҳ, ки шарике надорад, бунёд шуда буд. Иброҳим, ки ба сабаби ӯ он шаҳр ободу пуродам гардид, аз касоне, ки ғайри Аллоҳро парастиш мекарданд, безорӣ ҷуст. Ӯ барои Макка амният хост ва гуфт: «Парвардигоро, ин шаҳрро амн гардон». Аллоҳ дуои ӯро иҷобат кард ва фармуд: «Оё намебинанд, ки Мо Ҳарами амне қарор додем, дар ҳоле ки мардум аз гирду атрофашон рабуда мешаванд?»
Ва фармуд: «Нахустин хонае, ки барои мардум бунёд шуд, ҳамон аст, ки дар Бакка аст; муборак ва ҳидоят барои ҷаҳониён. Дар он нишонаҳои равшан аст, аз ҷумла мақоми Иброҳим ва ҳар кас ба он дохил шавад, амн аст». Ва дар ин қисса гуфт: «Парвардигоро, ин шаҳрро амн гардон»; яъне он шаҳрро мешинохт, гӯё пас аз бунёди он дуо мекард. Аз ин рӯ гуфт: «Ситоиш аз они Аллоҳ аст, ки дар пирӣ Исмоил ва Исҳоқро ба ман ато кард».
Маълум аст, ки Исмоил аз Исҳоқ сездаҳ сол бузургтар буд. Аммо вақте Исмоил ва модарашро, ки ӯ ширхора буд, ба макони Макка бурд, он вақт низ чунин дуо кард: «Парвардигоро, инро шаҳрест амн қарор деҳ», ҳамон тавре ки дар сураи Бақара ба таври муфассал баён кардем. Ӯ гуфт: «Ману фарзандонамро аз парастиши бутҳо дур бидор». Барои ҳар дуокунанда муносиб аст, ки барои худ, падару модар ва фарзандонаш дуо кунад.
Сипас гуфт, ки офаридаҳои бисёре ба василаи бутҳо фитна шуданд ва аз парастандагони онҳо безорӣ ҷуст. Кори онҳоро ба Аллоҳ вогузошт: агар бихоҳад азобашон медиҳад ва агар бихоҳад меомурзад, чунон ки Исо (алайҳиссалом) гуфт: «Агар онҳоро азоб диҳӣ, онҳо бандагони Ту ҳастанд ва агар онҳоро биёмурзӣ, пас, Ту пирӯзманди ҳаким ҳастӣ». Ин танҳо вогузоштани кор ба хости Аллоҳ аст, на ҷоиз шумурдани воқеъ шудани чунин чиз. (Анкабут, 29:67; Оли Имрон, 3:96–97; Иброҳим, 14:39; Бақара, 2:126; Моида, 5:118.)
Тафсири ал-Бағавӣ
Сухани Аллоҳи азза ва ҷалла: «Парвардигоро, ман бархе аз насли худро ҷой додам». «Мин» барои баён кардани баъзият омадааст ва маънои оят чунин аст: фарзандеро аз насли худ ҷой додам. «Дар водии бекишт»; яъне Макка, зеро Макка водиест миёни ду кӯҳ. «Назди Хонаи муҳтарами Ту»; онро муҳтарам номид, зеро дар назди он чизҳое ҳаром мешаванд, ки дар ҷойҳои дигар ҳаром нестанд.
Абдулвоҳид ибни Аҳмад ал-Малиҳӣ ба мо хабар дод, Аҳмад ибни Абдуллоҳ ан-Нуъаймӣ ба мо хабар дод, Муҳаммад ибни Юсуф ба мо нақл кард, Муҳаммад ибни Исмоил ба мо нақл кард, Абдуллоҳ ибни Муҳаммад ба мо нақл кард, Абдурраззоқ ба мо нақл кард ва гуфт: Маъмар аз Айюб ас-Сахтиёнӣ ва Касир ибни ал-Муталлиб ибни Абӣ Вадоъа — ки яке аз онҳо дар нақл аз дигаре бештар меафзуд — аз Саид ибни Ҷубайр, аз Ибни Аббос ривоят кардааст, ки гуфт: Нахустин зане, ки камарбанд баст, модари Исмоил буд. Вай камарбандро баст, то осори роҳравиашро аз Сора пинҳон кунад.
Сипас Иброҳим (алайҳиссалом) ӯ ва писараш Исмоилро, ки шир мехӯрд, оварда, дар назди Хона, зери дарахти бузурге дар болоии маҳалли Замзам гузошт. Он рӯз дар Макка касе набуд ва об низ надошт. Онҳоро он ҷо гузошт ва назди онҳо як халта хурмо ва як машки об гузошт. Сипас Иброҳим рӯй гардонда рафтан гирифт.
Модари Исмоил аз пасаш рафт ва гуфт: «Эй Иброҳим, куҷо меравӣ ва моро дар ин водие, ки дар он на инсон асту на чизи дигар, танҳо мегузорӣ?» Инро чанд бор гуфт, вале ӯ ба тарафи вай нигоҳ накард. Он гоҳ гуфт: «Оё Аллоҳ ба ту чунин амр кардааст?» Гуфт: «Оре».
Гуфт: «Пас, Ӯ моро зоеъ намекунад». Сипас баргашт. Иброҳим рафт ва ҳангоме ки ба тангнои кӯҳ расид, ки онҳо ӯро намедиданд, рӯ ба сӯи Хона кард ва дастонашро боло бурда, ин дуоҳоро хонд: «Парвардигоро, ман бархе аз насли худро дар водии бекишт ҷой додам», то ба «бошад, ки сипос гузоранд» расид.
Модари Исмоил ӯро шир медод ва аз он об менӯшид. Чун оби машк тамом шуд, вай ва писараш ташна шуданд. Писарашро дид, ки худро меҷунбонад ё печу тоб мехӯрад. Вай аз он ҷо дур шуд, зеро намехост ӯро дар он ҳол бубинад. Сафоро наздиктарин кӯҳ ба худ ёфт ва бар он баромад.
Сипас ба водӣ рӯ оварда, нигарист, ки оё касеро мебинад ё не, аммо касеро надид. Аз Сафо поён омада, чун ба водӣ расид, домани куртаашро боло зад ва ба монанди инсони сахт монда давид, то аз водӣ гузашт. Сипас ба Марва омад, бар он истод ва нигарист, ки оё касеро мебинад ё не, аммо касеро надид. Ин корро ҳафт бор анҷом дод.
Ибни Аббос гуфт: Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Аз ҳамин рӯ мардум байни он ду саъй мекунанд». Вақте ба Марва боло шуд, садое шунид. Гуфт: «Хомӯш бош!» — бо худ чунин мегуфт. Гӯш дод ва боз садо шунид. Гуфт: «Ман садои туро шунидам.
Агар кӯмаке назди ту бошад, ёрӣ деҳ!» Ногаҳон дар назди маҳалли Замзам фариштаро дид. Ӯ бо пошнаи пояш — ё гуфтааст: бо болаш — заминро канд, то об пайдо шуд. Модари Исмоил обро иҳота карда, бо дастонаш чунин мекард ва аз он ба машки худ мегирифт, дар ҳоле ки пас аз гирифтани ҳар каф об боз фаввора мезад.
Ибни Аббос гуфт: Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Аллоҳ модари Исмоилро раҳмат кунад! Агар Замзамро ба ҳоли худ мегузошт…» ё фармуд: «Агар обро дар каф намегирифт, Замзам чашмаи равон мешуд». Сипас ӯ об нӯшид ва фарзандашро шир дод. Фаришта ба ӯ гуфт: «Натарсед, ки зоеъ мешавед.
Дар ин ҷо Хонаи Аллоҳ аст; ин писар ва падараш онро месозанд ва Аллоҳ аҳли Хонаи Худро зоеъ намекунад». Маҳалли Хона дар баландие чун теппа қарор дошт; селҳо аз тарафи росту чапи он гузашта мерафтанд ва ҳамин ҳол давом дошт, то гурӯҳе аз қабилаи Ҷурҳум — ё хонаводае аз Ҷурҳум — аз роҳи Кадо омаданд. Дар поёни Макка фуруд омаданд ва паррандаеро диданд, ки гирди як ҷо давр мезад. Гуфтанд: «Ин парранда бар об давр мезанад.
Мо ин водиро медонем ва дар он об набуд». Як ё ду нафарро фиристоданд ва онҳо обро ёфтанд. Баргашта, ба ҳамроҳонашон хабар доданд ва онҳо омаданд. Модари Исмоил назди об буд. Онҳо гуфтанд: «Оё иҷозат медиҳӣ, ки назди ту фуруд оем?»
Гуфт: «Бале, аммо дар об ҳаққе надоред». Гуфтанд: «Бошад». Ибни Аббос гуфт: Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Ин ҳодиса ба модари Исмоил писанд омад, зеро ӯ дӯстдори ҳамнишинӣ буд». Онҳо фуруд омаданд ва хонаводаҳояшонро хонданд; онҳо низ ба назди онҳо омаданд.
Баъдтар дар он ҷо хонаводагон зиёд шуданд. Писар ба воя расид ва забони арабиро аз онҳо омӯхт. Ӯ дар миёни онҳо азиз ва писандида гардид. Чун ба синни балоғат расид, ӯро бо зане аз миёни онҳо хонадор карданд. Модари Исмоил вафот кард ва Иброҳим, пас аз издивоҷи Исмоил, омад, то аз аҳволи боқимондаи ӯ хабар гирад… Ин қиссаро дар сураи Бақара зикр кардем.
Сухани Аллоҳи таъоло: «Парвардигоро, то намоз барпо доранд. Пас, дилҳои бархе аз мардумро…» «Афъида» ҷамъи «фуод» аст. «Таҳвӣ илайҳим» яъне ба сӯйи онҳо муштоқ ва майлдор шаванд. Саддӣ гуфтааст: маънояш дилҳоро ба сӯи ин макон моил гардон аст.
Муҷоҳид гуфтааст: Агар ӯ «дилҳои мардум» мегуфт, форсҳо, румиҳо, туркҳо ва ҳиндиҳо ҳама ба сӯи шумо меомаданд. Саид ибни Ҷубайр гуфтааст: яҳудиён, насрониён ва маҷусиён низ ҳаҷ мекарданд; аммо ӯ гуфт: «дилҳои бархе аз мардум» ва онҳо мусулмононанд. «Ва онҳоро аз меваҳо рӯзӣ деҳ»; яъне он чиро, ки сокинони деҳоти дорои об рӯзӣ доранд. «Бошад, ки сипос гузоранд». Абу Касир гуфт…
«Парвардигоро, ба ростӣ, онҳо бисёре аз мардумро гумроҳ карданд»; яъне ба василаи онҳо бисёре аз роҳи ҳидоят гумроҳ шуда, онҳоро парастиданд. Ин нисбати маҷозист; монанди сухани Аллоҳи таъоло: «Ин танҳо шайтон аст, ки дӯстони худро метарсонад» (Оли Имрон, 3:175), яъне онҳоро ба воситаи дӯстони худ метарсонад. Ва гуфта шудааст: гумроҳ кардан ба бутҳо нисбат дода шудааст, зеро онҳо сабаби он буданд; мисли касе, ки мегӯяд: «Дунё маро фитна кард»; фитнаро ба дунё нисбат медиҳад, зеро дунё сабаби фитна аст. «Пас, ҳар кас аз ман пайравӣ кунад, ӯ аз ман аст»; яъне аз аҳли дини ман аст.
«Ва ҳар кас аз ман нофармонӣ кунад, пас, Ту омурзандаи меҳрубонӣ ҳастӣ». Саддӣ гуфтааст: маънояш ин аст, ки агар баъд аз нофармонӣ тавба кунад. Муқотил ибни Ҳайён гуфтааст: «касе, ки дар чизе камтар аз ширк аз ман нофармонӣ кунад». Ва гуфта шудааст, ки Иброҳим инро пеш аз он гуфт, ки Аллоҳ ба ӯ хабар диҳад, ки ширкро намеомурзад. Аз мардум.
«Парвардигоро, Ту он чиро, ки пинҳон мекунем ва ошкор месозем, медонӣ»; яъне корҳои моро. Ибни Аббос ва Муқотил гуфтаанд: [Ту медонӣ] андӯҳи мо аз Исмоил ва модарашро, ки онҳоро дар водии бекишт ҷой додем. «Ва ҳеҷ чизе дар замину осмон бар Аллоҳ пӯшида нест». Гуфта шудааст, ки ин идомаи сухани Иброҳим аст.
Аксари муфассирон гуфтаанд, ки сухани Аллоҳи азза ва ҷалла аст.
Сухани Аллоҳи азза ва ҷалла: «Ва ҳангоме ки Иброҳим гуфт: Парвардигоро, ин шаҳрро…»; яъне Ҳарамро. «Амн гардон»; яъне дорои амният гардон, то дар он амн бошанд. «Ва маро дур бидор»; яъне маро дур кун. «Ману фарзандонамро аз парастиши бутҳо».
«Ҷаннабтуҳу аш-шайъа», «аҷнабтуҳу ҷанбан», «ҷаннабтуҳу таҷнибан» ва «иҷтанабтуҳу иҷтинобан» ҳаммаъно мебошанд. Агар гуфта шавад: Иброҳим (алайҳиссалом) аз парастиши бутҳо маъсум буд, пас дуо карданаш чӣ гуна дуруст аст? Ва бисёре аз фарзандонаш бутҳоро парастиданд, пас дуояш чӣ гуна иҷобат шуд? Ҷавоб ин аст, ки дуои Иброҳим барои худаш зиёд шудани исмат ва устуворӣ буд.
Дуои ӯ барои фарзандонаш бошад, дар ҳаққи фарзандоне аз сулбаш буд; ҳеҷ яке аз онҳо бутро напарастид. Ва гуфта шудааст, ки дуояш барои он фарзандонаш буд, ки муъмин буданд.
«Парвардигоро, маро ва падару модарамро биёмурз». Агар гуфта шавад: чӣ гуна барои падару модараш, ки муъмин набуданд, омурзиш хост? Ҷавоб ин аст, ки гуфта шудааст модараш Ислом оварда буд. Ва гуфта шудааст, ки мақсадаш ин буд: агар Ислом оварда, тавба кунанд [биёмурз].
Ва гуфта шудааст, ки инро пеш аз он гуфт, ки ҳолати падараш барояш ошкор шавад; Аллоҳи таъоло узри Халили Худро барои омурзиш хостани падараш дар сураи Тавба баён кардааст. «Ва муъминонро»; яъне ҳамаи муъминонро биёмурз. «Рӯзе, ки ҳисоб барпо мешавад»; яъне ошкор ва падидор мешавад. Ва гуфта шудааст, ки мақсадаш рӯзе буд, ки мардум барои ҳисоб бармехезанд; бо зикри ҳисоб ба он ишора кард, зеро маънои он фаҳмида мешавад.
«Ситоиш аз они Аллоҳ аст, ки дар пирӣ ба ман ато кард»; яъне ба ман бахшид. «Исмоил ва Исҳоқ. Ба ростӣ, Парвардигори ман шунавандаи дуост». Ибни Аббос гуфтааст: Исмоил вақте барои Иброҳим таваллуд шуд, ки ӯ наваду нӯҳсола буд; Исҳоқ бошад, вақте таваллуд шуд, ки ӯ саду дувоздаҳсола буд.
Саид ибни Ҷубайр гуфтааст: Иброҳим ҳангоми саду ҳабдаҳсолагӣ муждаи Исҳоқро гирифт.
«Парвардигоро, маро барподорандаи намоз қарор деҳ»; яъне аз касоне гардон, ки намозро бо рукнҳояш барпо медоранд ва бар он пойбанданд. «Ва аз фарзандонам низ»; яъне аз насли ман низ касонеро қарор деҳ, ки намозро барпо медоранд. «Парвардигоро, дуоямро бипазир»; яъне амал ва ибодатамро. Ибодатро «дуо» номидааст.
Дар ҳадис омадааст: «Дуо мағзи ибодат аст». Ва гуфта шудааст: маънояш ин аст, ки дуоямро иҷобат кун.
Дар «Саҳеҳ»-и Муслим (№ 2697) аз Абӯҳурайра ривоят шудааст, ки дуои муъмин барои падару модар ва бародарони имониаш аз ҷониби Аллоҳи таъоло пазируфта мешавад.