Дуо барои ислом ва солеҳон

Тафсири шайх Абдурраҳмон ас-Саъдӣ

Вақте ки Аллоҳ барои Юсуф он қадар тавоноӣ дар замин ва подшоҳиро муҳайё кард, ки ӯро ба падару модар ва бародаронаш расонд ва чашмонашро равшан сохт, ва пас аз он ки ба ӯ дониши бузург ато карда буд, Юсуф, бо эътироф ба неъмати Аллоҳ ва шукргузорӣ аз он, дуо кард, ки бар ислом устувор бимонад: «Парвардигоро, ба ман аз подшоҳӣ ато кардӣ»; зеро ӯ масъули хазинаҳои замин ва идораи онҳо буд ва барои подшоҳ мақоми вазири бузургро дошт. «Ва ба ман таъбири суханонро омӯхтӣ», яъне таъбири ахбори китобҳои нозилшуда, таъбири хобҳо ва дигар навъҳои донишро.

«Эй Падидоварандаи осмонҳо ва замин, Ту дар дунё ва охират корсози манӣ. Маро мусулмон бимирон», яъне исломро бароям пойдор нигоҳ дор ва маро бар он устувор гардон, то вақте ки ҷонамро мегирӣ, бар ислом бимирам. Ин дуо барои шитобонидани марг набуд. «Ва маро ба солеҳон мулҳақ гардон», яъне ба паёмбарони некӯкор ва баргузидагони беҳтарин.

Тафсири имом Ибни Касир

Ин дуоест, ки Юсуфи сиддиқ бо он ба Парвардигори азза ва ҷаллааш дуо кард, вақте ки неъмат бар ӯ комил гардид: бо падару модар ва бародаронаш ба ҳам омад ва Аллоҳ ба ӯ нубуввату подшоҳӣ ато фармуд. Ӯ аз Парвардигори азза ва ҷалла хост, ҳамон гуна ки неъматашро дар дунё бар ӯ комил гардонидааст, онро дар охират низ барояш пойдор нигоҳ дорад ва ҳангоми фаро расидани марг ӯро мусулмон бимиронад. Заҳҳок чунин гуфтааст. Ва хост, ки ӯро ба солеҳон, яъне бародаронаш аз паёмбарону расулон, ки дуруду саломи Аллоҳ бар ҳамаи онҳо бод, мулҳақ гардонад.

Эҳтимол дорад, ки Юсуф (алайҳиссалом) ин дуоро ҳангоми ҷон додан гуфта бошад, чунонки дар «Саҳеҳайн» аз Оиша (разияллоҳу анҳо) собит шудааст: Расулуллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ҳангоми марг ангушташро боло мебардошт ва мегуфт: «Эй Аллоҳ, ба Ҷамъияти воло [аз аҳли биҳишт]! Эй Аллоҳ, ба Ҷамъияти воло! Эй Аллоҳ, ба Ҷамъияти воло!» Эҳтимол низ дорад, ки ӯ хост ҳангоми расидани аҷал ва ба поён расидани умраш бар ислом бимирад ва ба солеҳон мулҳақ гардад, на ин ки маргро дарҳол талаб карда бошад.

Ин ҳамон гуна аст, ки шахс барои дигаре мегӯяд: «Аллоҳ туро бар ислом бимиронад»; ё дуокунанда мегӯяд: «Эй Аллоҳ, моро мусулмон зинда дор, мусулмон бимирон ва ба солеҳон мулҳақ гардон».

Ҳамчунин эҳтимол дорад, ки ӯ инро дарҳол талаб карда бошад ва чунин кор дар шариати онҳо ҷоиз будааст. Қатода гуфтааст: Маънои сухани «Маро мусулмон бимирон ва ба солеҳон мулҳақ гардон» ин аст, ки вақте Аллоҳ аҳли хонаводаашро гирдаш ҷамъ овард ва чашмонашро равшан сохт, дар ҳоле ки ӯ он рӯз дар неъмату подшоҳии дунё ғарқ буд, ба солеҳони пеш аз худ муштоқ шуд. Ибни Аббос мегуфт: Ҳеҷ паёмбаре пеш аз Юсуф (алайҳиссалом) маргро орзу накардааст. Ҳамин маъноро Ибни Ҷарир ва Саддӣ низ аз Ибни Аббос нақл кардаанд: Юсуф нахустин паёмбаре буд, ки чунин дуо кард.

Эҳтимол дорад, ки мақсад ин бошад: ӯ аввалин касе буд, ки марги бар исломро хост, чунонки Нӯҳ аввалин касе буд, ки гуфт: «Парвардигоро, маро ва падару модарам ва ҳар касеро, ки дар ҳоле ки мӯъмин аст ба хонаи ман дарояд, биёмурз» (Нӯҳ, 28). Ва эҳтимол дорад, ки ӯ аввалин касе буд, ки маргро бетаъхир талаб кард. Зоҳири сухани Қатода ҳамин маъноро дорад. Аммо чунин кор дар шариати мо ҷоиз нест.

Имом Аҳмад ибни Ҳанбал (раҳимаҳуллоҳ) гуфт: Исмоил ибни Иброҳим ба мо ҳадис гуфт, Абдулазиз ибни Суҳайб аз Анас ибни Молик ба мо ҳадис гуфт, ки Расулуллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Ҳеҷ яке аз шумо ба сабаби мусибате, ки ба ӯ расидааст, маргро орзу накунад. Агар ночор ба орзуи марг бошад, бигӯяд: Эй Аллоҳ, то вақте ки зиндагӣ бароям беҳтар аст, маро зинда дор ва вақте ки марг бароям беҳтар аст, ҷонамро бигир».

Имом Аҳмад ҳамчунин гуфт: Абу Муғира ба мо ҳадис гуфт, Маъон ибни Рифоа ба ман ҳадис гуфт, Алӣ ибни Язид аз Қосим ва ӯ аз Абу Умома нақл кард, ки гуфт: Мо назди Расулуллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) нишаста будем; сухан аз чизҳое рафт, ки моро нармдил кард. Саъд ибни Абуваққос бисёр гирист ва гуфт: «Кош мемурдам!» Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Эй Саъд, назди ман маргро орзу мекунӣ?» Инро чанд бор такрор кард ва сипас фармуд: «Эй Саъд, агар барои биҳишт офарида шуда бошӣ, дарозии умрат ё беҳтар шудани амалат бароят хайр аст».

Имом Аҳмад ҳамчунин гуфт: Ҳасан ба мо ҳадис гуфт, Ибни Лаҳиа ба мо ҳадис гуфт, Абу Юнус — яъне Сулайм ибни Ҷубайр — аз Абу Ҳурайра ва ӯ аз Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ривоят кард, ки фармуд: «Ҳеҷ яке аз шумо маргро орзу накунад ва пеш аз он ки марг бар ӯ бирасад, онро талаб накунад; магар ин ки ба амали худ эътимод дошта бошад. Зеро вақте яке аз шумо мемирад, амалаш қатъ мешавад ва умри мӯъмин барояш ҷуз хайр чизе намеафзояд». Ин ҳадисро танҳо Аҳмад ривоят кардааст.

Ин ҳукм вақте аст, ки зарар танҳо ба худи шахс расида бошад. Аммо агар он фитнае дар дин бошад, дархости марг ҷоиз аст. Чунонки Аллоҳ дар бораи ҷодугарон хабар додааст: вақте Фиръавн онҳоро аз динашон баргардондан хост ва ба қатл таҳдид кард, гуфтанд: «Парвардигоро, бар мо сабри фаровон фурӯ рез ва моро мусулмон бимирон» (Аъроф, 126). Марям низ вақте дарди зоиш ӯро ба сӯи танаи дарахти хурмо овард, гуфт: «Кош пеш аз ин мурда будам ва чизи фаромӯшшудае мегаштам» (Марям, 23).

Ӯ медонист, ки мардум ӯро ба зино муттаҳам мекунанд, зеро шавҳар надошт, вале ҳомила шуда ва фарзанд зоида буд; касе мегуфт: «Ин кӯдакро аз куҷо овардааст?» Аз ин рӯ, аввал ба ӯ гуфтанд: «Эй Марям, кори бисёр нописанде кардаӣ! Эй хоҳари Ҳорун, падари ту марди бад набуд ва модарат низ зинокор набуд» (Марям, 27–28). Пас Аллоҳ дар он ҳол барояш роҳкушоӣ ва наҷот муҳайё кард ва кӯдакро дар гаҳвора ба сухан овард, ки ӯ бандаи Аллоҳ ва фиристодаи Ӯст.

Ин нишона ва мӯъҷизаи бузурге буд; дуруду саломи Аллоҳ бар ӯ бод.

Дар ҳадиси Муоз, ки Имом Аҳмад ва Тирмизӣ дар бораи хоб ва дуои дар он омада ривоят кардаанд, чунин аст: «Ва агар барои қавме фитна бихоҳӣ, маро ба сӯи Худат бибар, дар ҳоле ки аз фитна эмин бошам».

Имом Аҳмад гуфт: Абу Салама ба мо ҳадис гуфт: Абдулазиз ибни Муҳаммад аз Амр, ӯ аз Осим, ӯ аз Умар ибни Қатода ва ӯ аз Маҳмуд ибни Лабид нақл кард, ки Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуд: «Ду чиз барои фарзанди Одам нохушоянд аст: марг, дар ҳоле ки марг барои мӯъмин беҳтар аст; ва камии мол, дар ҳоле ки камии мол ҳисоби ӯро сабуктар мекунад».

Пас, ҳангоми фитнаҳо дар дин дархости марг ҷоиз аст. Аз ҳамин рӯ, Алӣ ибни Абитолиб (разияллоҳу анҳу) дар охири хилофаташ, вақте дид, ки корҳо ба салоҳ намеоянд ва вазъ танҳо сахттар мешавад, гуфт: «Эй Аллоҳ, маро ба сӯи Худат бибар, ки аз онҳо хаста шудаам ва онҳо низ аз ман хаста шудаанд». Бухорӣ (раҳимаҳуллоҳ) низ ҳангоме ки ба он имтиҳонҳо гирифтор шуд ва бо амири Хуросон он воқеаҳо бар сараш омаданд, гуфт: «Эй Аллоҳ, маро ба сӯи Худат бибар».

Дар ҳадис омадааст: «Дар ҳақиқат, марде аз назди қабре мегузарад» — яъне дар замони Даҷҷол — «ва мегӯяд: Кош ман ба ҷои ту мебудам!» Ин ба сабаби фитнаҳо, заминларзаҳо, балоҳо ва ҳодисаҳои даҳшатоварест, ки барои ҳар гирифтори фитна озмоиш мешаванд.

Абу Ҷаъфар ибни Ҷарир гуфт: Нақл шудааст, ки писарони Яъқуб, ки бо Юсуф он корҳоро карда буданд, падари онҳо барояшон омурзиш хост; пас Аллоҳ тавбаи онҳоро пазируфт, аз онҳо даргузашт ва гуноҳонашонро омурзид. Қосим ба мо ҳадис гуфт, Ҳасан ба мо ҳадис гуфт, Ҳаҷҷоҷ аз Солеҳ ал-Маррӣ, ӯ аз Язид ар-Рақошӣ ва ӯ аз Анас ибни Молик нақл кард, ки гуфт: Вақте Аллоҳ аҳли хонаводаи Яъқубро дубора ҷамъ овард ва чашмони ӯро равшан сохт, ӯ бо писаронаш танҳо нишаст. Баъзеашон ба баъзеи дигар гуфтанд: «Магар намедонед, ки шумо чӣ кардед ва он пир аз дасти шумо чӣ кашид, Юсуф чӣ кашид?» Гуфтанд: «Оре».

Гуфт: «Оё бахшидани он ду шуморо фиреб додааст? Пас бо Парвардигоратон чӣ мекунед?» Онҳо қарор карданд, ки назди пирамард бираванд. Нишастанд; Юсуф дар паҳлӯи падараш буд. Гуфтанд: «Эй падар, мо ба назди ту барои коре омадаем, ки ҳеҷ гоҳ барои чунин коре наомада будем; мусибате бар мо расидааст, ки монанди он пеш наомада буд».

Онҳо ӯро ба гиря оварданд; паёмбарон (алайҳимуссалом) меҳрубонтарини мардуманд. Яъқуб гуфт: «Эй писаронам, чӣ шудааст?» Гуфтанд: «Оё намедонӣ, ки мо бо ту ва бародарамон Юсуф чӣ кардем?» Гуфт: «Оре». Гуфтанд: «Оё шумо ҳар ду моро набахшидед?»

Гуфтанд: «Оре». Онҳо гуфтанд: «Агар Аллоҳ моро набахшида бошад, бахшиши шумо ба мо ҳеҷ фоидае надорад». Яъқуб гуфт: «Эй писаронам, чӣ мехоҳед?» Гуфтанд: «Мехоҳем барои мо ба Аллоҳ дуо кунӣ. Вақте ваҳй аз ҷониби Аллоҳ ба ту расид, ки Ӯ аз кори мо даргузаштааст, чашмони мо равшан ва дилҳоямон ором мегардад; вагарна дигар ҳеҷ гоҳ дар дунё чашмонамон равшан нахоҳад шуд».

Пирамард бархост ва рӯ ба қибла кард. Юсуф аз паси падараш истод ва онҳо низ паси ҳар ду бо фурӯтанӣ ва хушӯъ истоданд. Яъқуб дуо кард ва Юсуф омин гуфт, вале дуо дар бораи онҳо бист сол пазируфта нашуд — Солеҳ ал-Маррӣ мегӯяд, ки ӯ онҳоро метарсонид. Ҳангоме ки бист сол ба анҷом расид, Ҷибрил (алайҳиссалом) назди Яъқуб омад ва гуфт: «Аллоҳ маро фиристод, то туро мужда диҳам, ки дуоятро дар ҳаққи писаронат пазируфтааст, аз кори онҳо даргузаштааст ва пас аз ту аҳдҳои онҳоро бар нубувват бастааст».

Ин асар аз Анас мавқуф аст ва Язид ар-Рақошӣ ва Солеҳ ал-Маррӣ ҳар ду бисёр заифанд.

Саддӣ зикр кардааст, ки ҳангоме ки марги Яъқуб (алайҳиссалом) наздик шуд, ба Юсуф васият кард, ки ӯро назди Иброҳим ва Исҳоқ дафн кунад. Вақте вафот кард, Юсуф ҷасадашро мумиё карда, ба Шом бурд ва назди он ду дафн кард; дуруди Аллоҳ бар онҳо бод. Ин ривоятро Бухорӣ ва Муслим нақл кардаанд; дар ривояти ҳар ду чунин омадааст: «Ҳеҷ яке аз шумо ба сабаби мусибате, ки бар ӯ расидааст, маргро орзу накунад. Агар некӯкор бошад, шояд бар некиҳояш биафзояд; ва агар бадкор бошад, шояд тавба кунад.

Аммо бигӯяд: Эй Аллоҳ, то вақте ки зиндагӣ бароям беҳтар аст, маро зинда дор ва вақте ки марг бароям беҳтар аст, ҷонамро бигир».

Дар бораи муддати дур мондани Юсуф аз падараш ихтилоф кардаанд. Калбӣ гуфтааст: бисту ду сол. Гуфтаанд: чил сол. Ҳасан гуфтааст: Юсуфро дар ҳабдаҳсолагӣ ба чоҳ андохтанд; ҳаштод сол аз падар дур монд, пас аз дидор бо Яъқуб бисту се сол зиндагӣ кард ва дар синни саду бистсолагӣ вафот намуд.

Дар Таврот омадааст, ки ӯ дар саду даҳсолагӣ вафот кардааст. Аз зани Азиз се фарзанд дошт: Афроим, Мишо ва Раҳма, ҳамсари Айюби гирифтор (алайҳиссалом). Гуфтаанд, ки Юсуф баъд аз падар шаст сол зиндагӣ кард; дигарон гуфтаанд, ки бештар аз он. Дар бораи ин масъала нақлҳо гуногунанд.

Юсуф дар синни саду бистсолагӣ вафот кард. Ӯро дар дарёи Нил дар тобути мармарӣ гузоштанд, зеро мардум барои ба даст овардани ҷои дафни ӯ ихтилоф карданд. Сокинони ҳар маҳалла мехостанд ӯро дар маҳаллаи худ дафн кунанд, то аз баракати ӯ баҳра гиранд, ҳатто наздик буд бо ҳам биҷанганд. Ниҳоят қарор доданд, ки ӯро дар Нил дафн кунанд, дар ҷое ки об дар Миср ба шохаҳо ҷудо мешавад, то об аз болояш гузарад ва баракати ӯ ба ҳама бирасад.

Икрима гуфтааст: Ӯро дар соҳили рости Нил дафн карданд; он соҳил ҳосилхез шуд ва соҳили дигар хушк монд. Пас ӯро ба миёни дарё бурда, ҷойро бо занҷир чен карданд; он гоҳ ҳар ду соҳил ҳосилхез шуданд, то вақте ки Мӯсо ӯро берун овард ва назди падаронаш дар Шом дафн кард. Баъд ҷасадро ба соҳили чап бурданд; он соҳил ҳосилхез шуд ва тарафи дигар хушк монд.

Тафсири ал-Бағавӣ

«Парвардигоро, ба ман аз подшоҳӣ ато кардӣ» — яъне подшоҳии Миср. Подшоҳӣ фарохии имкониятҳо барои касест, ки сиёсати мардум ва идораи корҳоро бар ӯҳда дорад.

«Ва ба ман таъбири суханонро омӯхтӣ» — яъне таъбири хобҳоро. «Фотир» (فَاطِر) яъне: «Эй Падидоваранда!» «Падидоварандаи осмонҳо ва замин» — яъне Офаридгори онҳост.

«Ту корсози манӣ» — яъне ёридиҳандаи ман ва сарпарасти корам ҳастӣ.

«Дар дунё ва охират. Маро мусулмон бимирон» — яъне ҷони маро дар ҳоле ки мусулмонам, ба сӯи Худат бигир.

«Ва маро ба солеҳон мулҳақ гардон» — мақсадаш падаронаш аз паёмбарон буданд. Қатода гуфтааст: Ҳеҷ паёмбаре аз паёмбарон маргро талаб накардааст, магар Юсуф. Дар ривоят омадааст: Вақте Аллоҳ аҳли хонаводаи ӯро ҷамъ овард ва падару модару аҳли байташро ба назди ӯ расонд, ба сӯи Парвардигори азза ва ҷаллааш муштоқ шуд ва ин суханро гуфт.

Ҳасан гуфтааст: Ӯ баъд аз ин сухан солҳои бисёре зиндагӣ кард. Дигаре гуфтааст: Пас аз ин сухан, ҳанӯз як ҳафта нагузашта буд, ки вафот кард.

Дар бораи муддати дур мондани Юсуф аз падараш ихтилоф кардаанд. Калбӣ гуфтааст: бисту ду сол. Гуфтаанд: чил сол. Ҳасан гуфтааст: Юсуфро дар синни ҳабдаҳсолагӣ ба чоҳ андохтанд, ҳаштод сол аз падараш дур монд, баъд аз дидор бо Яъқуб бисту се сол зиндагӣ кард ва дар синни саду бистсолагӣ вафот намуд.

Дар Таврот омадааст, ки ӯ дар саду даҳсолагӣ вафот кардааст. Аз зани Азиз барои Юсуф се фарзанд ба дунё омад: Афроим, Мишо ва Раҳма — ҳамсари Айюби гирифтор (алайҳиссалом). Гуфтаанд, ки Юсуф пас аз падараш шаст сол зиндагӣ кард; дигарон гуфтаанд, ки бештар. Нақлҳо дар ин бора гуногунанд.

Юсуф дар синни саду бистсолагӣ вафот кард. Ӯро дар дарёи Нил, дар тобути мармарӣ дафн карданд. Вақте вафот кард, мардум дар масъалаи дафни ӯ ихтилоф карданд: аҳли ҳар маҳалла мехостанд ӯро дар маҳаллаи худ дафн кунанд, ба умеди баракати ӯ, то ҷое ки наздик буд бо ҳам биҷанганд. Пас қарор доданд, ки ӯро дар Нил, дар ҷое дафн кунанд, ки оби он дар Миср ба шохаҳо ҷудо мешавад, то об аз болои қабраш гузарад ва баракаташ ба ҳама бирасад.

Икрима гуфтааст: Ӯро дар соҳили рости Нил дафн карданд; он соҳил серҳосил шуд ва соҳили дигар хушк монд. Сипас ӯро ба миёнаи дарё бурда дафн карданд ва ҷойро бо занҷир чен карданд; ҳар ду соҳил ҳосилхез шуданд, то вақте ки Мӯсо ӯро берун оварда, назди падаронаш дар Шом дафн кард. Пас ӯро ба соҳили чап бурданд; он соҳил ҳосилхез шуд ва тарафи дигар хушк монд.