Юсуфан Аллахана дийца дуьа

Шейх Абдуррахман ас-Саадин тафсир

АллахӀа Юсуфна латта тӀехь махкала а, паччахьалла а лоьккхуш, цуьнан да-нана а, ваша а цхьаьна вуьйцуш, цуьнан къинхьегам къобалдина. АллахӀа цунна дукха Ӏилма а лелош, Юсуфа, АллахӀан ниймате тешаш, шунна хьоьжуш, Исламан тӀехь тӀаьхьа а латта а, доьхуьйту: «Сан Дела, Ахь суна махкалахь долу гӀуллакхаш лелош дӀаделла» — хӀунда аьлча, иза латтан гӀирсашна тӀе къоьллача, цуьнан ларийла а, махкалахь дӀахьоьжуш долу къобал а хилла, паччахьан дукха тӀе лелош волуш вара. «Хьан къастамашна маьӀна а хьоьжуш Ӏамийна» — яъни, Къуръанан къастамашна маьӀна а, гӀуллакхашна маьӀна а, кхечу Ӏилманна маьӀна а Ӏамийна.

«Стигланаш а, латта а кхоллина, Хьо ву сан доладийриг дуьненахь а, ахиратехь а. Ахь со бусалба волуш валахь» — яъни, Ислам тӀехь со ларло, со Ислам тӀехь валахь а, цу тӀехь тӀаьхьа дӀасахьа ларло. Иза кхиамехь валар доьхуш дуьйцу дуьйна ца хилар. «Ахь со салихашна юкъахь дӀакхетахь» — яъни, пайхамарашна, бакъволчу динан некъхошна, АллахӀан къобалхошна юкъахь.

Имам Ибн Касира тафсир

ХӀара Юсуфан — баккъалла а АллахӀана тешаш волчу — АллахӀанна дехар ду. Нийматаш кхочуш хилча, цуьнан да-нана а, вежарш а цхьаьна хиларца, АллахӀа цунна пайхамаралла а, махкала а лоьккхуш, Юсуфа АллахӀанна дехар доьхуьйту: дуьненахь цунна нийматаш кхочуш хилар санна, ахиратехь а цуьнан нийматаш тӀаьхьа дӀахӀоттош хила, цунна хьалха валарца бусалба волуш вала. Даххал дехкарна, АллахӀа цуьнан доза кхочуш хилча, цуьнан дехар къобал дина. Даххал аьлла Даххак.

«Ахь со салихашна юкъахь дӀакхетахь» — яъни, цуьнан вежарш волчу пайхамарашна юкъахь. АллахӀан салам а, беркат а церан тӀехь долдойла.

ХӀара Юсуфан дехар, цуьнан валар кхетча дийца долу хилар ду. Иза Аиша, АллахӀан реза кхетам хилла цунна, Бухари а, Муслим а цхьаьна дийцина болчу хьадисца тӀечӀагӀдина: АллахӀан Элчанан Ӏалайхиссалату вассалам валар кхетча, цуьнан барса а, цуьнан кийра а хьалха латташ, «АллахӀумма, ар-Рафикъ аль-АӀля» — «О АллахӀ, кхиам болчу, кхиаллехь долчу ялхаранна!» — дийца.

Дукхах йолу маьӀна хӀара а ду: Юсуфа цуьнан заман кхетча, цуьнан хан дӀаяьлча, Ислам тӀехь валар а, салихашна юкъахь хилар а АллахӀанна дехна. Иза кхочуш дехар доьхуш дина дехар дац, амма кхочуш хилар юкъара хан кхачча. Масала, цхьанна дехар доьхуш «АллахӀа со бусалба волуш вала дойла» аьллачуьнца. Цхьанна дехар доьхуш аьлла: «О АллахӀ, хьалха со бусалба волуш вуьйталахь, бусалба волуш валийталахь, салихашна юкъахь со дӀакхеталахь».

Цуьнан заманахь кхочуш дехар доьхуш хилар а кхеташ ду, церан шарӀахь иза къобал хилар бахьана долуш. Къатада аьлла: «Таваффаний муслиман, ва альхикний бис-салихин» — АллахӀа цуьнан хӀусам а, къинош а цхьаьна дина, цуьнан да-нана а, хӀусам а цунна кхочуш хилча, дуьненан дукха нийматаш а, махкала а цуьнан лоькхуш хилча, цуьнан хьалха хиллачу салихашна, шен вешашна, иштта кхетар дуьйцу. Ибн Аббас аьлла: «Юсуфал хьалха цхьа а пайхамар валар сагатдеш вацара». Ибн Жарир а, Суддий а Ибн Аббасца дийцина: иза хӀара дехар дина хьалха волу пайхамар вара.

ХӀара маьӀна хӀара а кхеташ ду: иза Ислам тӀехь валар доьхуш хьалха волу пайхамар вара. НухӀан пайхамар хьалха волуш: «Сан Дела, со а, сан да-нана а, сан цӀа чу муьлххачу тешархочунна а гечдела» (НухӀ, 28) аьлла. Я иза хӀара кхочуш дехар кхочуш хилча хьалха къастамашна дехар дина волу пайхамар вара. Къатада тӀаьхье цуьнан аьллачу маьӀна хӀара ду, амма хӀара тхоьгахь долчу шариӀатехь къобал хила йиш яц.

Имам АхӀмад ибн Ханбал, АллахӀа цунна къинхетам бойла, дийца: «ИсмаӀил ибн ИбрахӀим тхоьга дийца, ӀАбдулӀАзиз ибн Сухайб, Анас ибн Маликера дийцина, иза аьлла: АллахӀан Элча, Ӏалайхиссалату вассалам, аьлла: “Шунна хӀора а, цуьнан бакъо кхетта, валар сагатдеш ма хилалахь. Валар сагатде мегарш долуш хиларх, аьлча, хьоьгахь валар хьалха кхачам беш хилахь, аьлла: «О АллахӀ, хьоьгахь кхиам бу кхолла хьалха вуьйталахь, хьоьгахь валар кхиам бу кхолла валийталахь»”.»

Имам АхӀмад аьлла: «Абу-ль-МугӀира тхоьга дийца, МаӀан ибн РифаӀа тхоьга дийца, Али ибн Язид, аль-Къасим, Абу Умама дийцина: тхо АллахӀан Элчанан Ӏалайхиссалату вассаламна тӀе хиъна, тхо цуьнан дийцарш а, тхоьга хийцалуш долу дийцарш а дийцар. СаӀд ибн Аби Ваккъас дукха вехира, аьлла: “Хьайна хьалха валар сагатдехьара!” АллахӀан Элча, Ӏалайхиссалату вассалам, аьлла: “СаӀд, хьо асна тӀе валар сагатдо?” Иза дукха даьккхина, цул тӀаьхьа аьлла: “СаӀд, хьо Жаннатан аьттош хилча, хьан вахарехь хьан къилба а, хьан гӀуллакхаш а дика хилар, хьуна кхиам бу”».

Имам АхӀмад аьлла: «Хасан тхоьга дийца, Ибн ЛахиӀа, Абу Юнус, яъни Салим ибн Жубайр, Абу Хурайра дийцина, АллахӀан Элчанан Ӏалайхиссалату вассалам аьлла: “Шунна хӀора а валар сагатде ма хилалахь, валар доьхуш а ма хилалахь цуьнан хан кхаччалц, амма цуьнан гӀуллакхашна тешаме хилча, цхьа валар кхачча, цуьнан гӀуллакхаш дӀакхочуш хилар. Тешаш волчун вахар цунна дика гӀуллакхаш тӀаьхьа дӀахӀоттахь хьалха хила ца мегарш ду”.» ХӀара хьадис АхӀмад цхьаъ волчу хьадис дийцархочунна тӀе дӀаяьккхина.

ХӀара хьадис, цхьаьна бина хьадис, цунна а тӀе маьӀна долуш ду: «Шунна хӀора а валар сагатде ма хилалахь хьуна кхочуш хилла чӀогӀа цӀийра» — кхочуш хилла къийла а кхочуш а хиларца. «Амма цуьнан къилба хьанна кхочуш хилча, иза дика гӀуллакхаш тӀехь тӀаьхьа а, иза кхочуш дехар хила мегарш ду».

Иза шенна хӀоттуш долу къиношна кхочуш долу къийла хиларца дехар ду. Амма динан къийла хилча, валар доьхуш дехар хила мегарш ду. АллахӀа кхабар дина, фирӀавнана дин дӀа а дина, валарца а кхеташ хилла, магӀарш а хиллачу хенахь, кхечу дӀаяьккхиначу хенахь, церан дуьа: «Сан Делаш, тхуна сабар а, къобал а ло, бусалба хиларца со валийталахь» (АӀраф, 126). Мариам а, цунна кӀал а дуьйцу: цунна хӀоттуш йолу дика хан кхачча, гӀолла цӀа ца хилла а, кӀант а хилла, цунна кӀал аьлла: «ХӀара хӀумма а кхачам беш ца хила, сан валар хьалха хилча, со дӀа а ца хилар» (Марьям, 23).

Иза хӀунда аьлча, адамаш цунна жоп дӀа а до, тӀехь геч а до, цуьнан шен адам ца хилла кӀант а, кӀант а хилла, хӀунда аьлча: «Мариам, хьоьга хӀумма а дика ца хилла, Харунан йиша! Хьан да вон стаг вацара, хьан нана а бехка ца хилар» (Марьям, 27–28). АллахӀа цунна цу ханна хьалха дӀа а до, вахарца а дӀа а до, кӀантан дехар дӀахӀоттош а, цуьнан АллахӀан бена волуш долу, цуьнан Элча волуш долу а къастам дина а. АллахӀан салам а, беркат а цуьнан тӀехь долдойла.

МуӀазана хьадис а, Имам АхӀмад а, Тирмизий а дийцина, цуьнан ницкъан дийцарехь, дехар хӀара ду: «Цхьана къоман динан къийла кхочуш хилахь, со дӀа а даьккхина, динан къийла чохь со ца хилахь».

Имам АхӀмад аьлла: «Абу Салама тхоьга дийца, ӀАбдулазиз ибн МухӀаммад, ӀАмр, ӀАсим, ӀУмар ибн Къатада, МахӀмуд ибн Лубайд дийцина, пайхамара Ӏалайхиссалату вассалам аьлла: “Адам кӀантана хӀара ши хӀумма ца дика: валар а, валар тешаш волчуьнна дика ду; къенара хилар а, хиъна хилар бехка къилба хӀисабехь дика ду”.» Динан къийла кхочуш хилахь, валар доьхуш дехар хила мегарш ду. ӀАли ибн Аби Талиб, АллахӀан реза кхетам хилла цунна, цуьнан махкала кхаччалц, гӀуллакхаш дӀа ца хилар а, кхечу гӀуллакхаш дӀакхетар а тӀе долу хиларна, аьлла: «О АллахӀ, Хьоьга со дӀаэца, цуьнан хьал а, со а цхьаьна дика ца хилар».

Бухари, АллахӀа цунна къинхетам бойла, цуьнан хьал а, Хурасанан эмирца дийцина а, кхечу хьалхашка а кхеча, аьлла: «О АллахӀ, Хьоьга со дӀаэца». Хьадисехь аьлла: «Адам цхьаъ кабура тӀехь дӀакхетта» — яъни, Дажжалан заманахь — «аьлла: “Хьан дукха хьалха со хилча!”» Цу хенахь хӀоттуш йолу динан къийла, чӀогӀа вон хьалхашка, къастамашка, хьанал кхетаршна тӀехь къийла а, цуьнан кхечу дехаршца а, дика кхочуш хилар а.

Абу ЖаӀфар ибн Жарир аьлла: Якубан кӀантех ву, Юсуфна хӀун дина а, цуьнан да церан бехкашца дехар доьхуш хилла, АллахӀа церан товба къобалдина, церан гӀуллакхашна геч дина, церан къинош тӀаьхьа дӀаэца. Якубан да, Юсуф а церан къиношна геч дина. Абу ЖаӀфар аьлла: «Аль-Къасим тхоьга дийца, аль-Хасан, Хажжаж, Салих аль-Мурри, Язид ар-Рикъаши, Анас ибн Малик дийцина: АллахӀа Якубан цхьаьна кхетар кхочуш дина, цуьнан къилба кхочуш дина, цуьнан кӀанташ цхьаьна хиъна, церан юккъе дийцар хилар. Цхьаьра аьлла: “Шуна хьалха кхеташ дуй, шу хӀун дина, цуьнан да хӀун дукха бехка хилла, Юсуф хӀун дукха бехка хилла?”

Аьлла: “Баккъалла”. Аьлла: “Ткъа шуна геч дина, хӀинца къиношна геч дина хилар сагат де, шуна хӀун кхочуш ю?” Церан къинош тӀе дӀа а кхетта, церан дехар кхочуш хилла, тӀаьхьа дагахь дехар кхочуш хилла. КӀантан тӀехь хиъна, Юсуф цуьнан да хьалха хиъна.

Аьлла: “Сан да, хьоьга тхо хӀумма а дика ца хилар, тхуна хӀумма а дика ца кхеташ долу хӀумма кхетта. Тхо хьоьга хӀун дина а, тхо Юсуфна хӀун дина а, хьоьга хӀун дина а, хьан хӀун лийрна а, хьо хьуна маьӀна кхеташ хилахь?” Аьлла: “И”. Аьлла: “Ткъа хьо а, Юсуф а тхуна геч дина дуй?”

Аьлла: “И”. Аьлла: “ХӀара шуна геч дина хилар цхьа хӀума а дац, АллахӀа тхуна геч дина дийцар ца хилча”. Аьлла: “КӀант, шу хӀун доьху?” Аьлла: “Тхуна АллахӀанна дуьа до, АллахӀа тхуна геч дина хилар хьуна кхайкхахь. АллахӀан ваӀй хьуна кхача а, цуьнан дийцар тхуна кхача а, тхоьга дина хӀумма а геч дина хилар кхеташ хилар а, цу тӀехь тхоьгара хӀумма а дика хилар а, тхан дагахь гӀуллакхаш къобал хилар а”.

Аьлла: «Да хьалха кхетта, къиблан юкъахь лаьцна, Юсуф да тӀехь хьалха хиъна, кӀант а, церан кӀант а хьалха лаьцна, цхьаьна дехар дина. Юсуфа дехар даьккхина, Якуба аьлла: “АллахӀа тхан кӀантах дехар къобал дина, церан къиношна геч дина, церан хьан дехар а кхочуш дина”. ХӀара дийцар Ансанах къастам къачийна, Язид ар-Рикъаши а, Салих аль-Мурри а чӀогӀа къинхетам ца хилла. Дийцар хьадис дац, Анасера мувкъуф я.»

Суддий аьлла: Якубан, Ӏалайхиссалам, валар кхеча, Юсуфна вастина, ИбрахӀиман а, ИсхӀакъан а хьалха кхаьчча дӀа а кхетта. Юсуф дӀаваларца хьалха кхачийна, цуьнан тӀаьхьара кхечу Сирия чу дӀа а кхетта. Ибн Джарир а, Бухари а, Муслим а хьадис дийцина. Церан хьадисехь аьлла: «Шунна хӀора а хӀумма кхачам беш болчу къийла тӀехь валар сагатде ма хилалахь.

Иза дика гӀуллакхашна тӀехь хиларца а, церан гӀуллакхаш дика хилахь дика гӀуллакхаш тӀаьхьа а кхетарца, церан хӀумма а вон хилахь товба кхочуш хиларна а кхетарца. Амма дехар доьхуш: “О АллахӀ, хьалха со бусалба волуш вуьйталахь, бусалба волуш валийталахь, салихашна юкъахь дӀакхеталахь” аьлла».

Аль-Багавин тафсир

«Сан Дела, Ахь суна махкалахь долу хӀумма лоьккхуш» — яъни, Мисаран махкала. Махкала — лелош долу дукха а, гӀуллакхаш кхочуш доьхуш долу дагахь долу ларийла а ду.

«Хьо къастамашна маьӀна хьоьжуш Ӏамийна» — яъни, цхьаьра дийцар а цхьаьра дийцар кхетош. «Фаатыра» — яъни, «О кхолларалла!»

«Стигланаш а, латта а кхоллина» — яъни, цхьаьра а, цхьаьра а кхоллина.

«Хьо ву сан доладийриг» — яъни, сан къобалхош а, сан гӀуллакхаш лелош а волу.

«Дуьненахь а, ахиратехь а, Ахь со бусалба волуш валахь» — яъни, бусалба волуш со Хьоьга дӀаэца.

«Ахь со салихашна юкъахь дӀакхетахь» — яъни, сан дай волчу пайхамарашна юкъахь дӀакхетахь.

Къатада аьлла: «Пайхамарех кхеча цхьа а, Юсуфал хьалха, валар доьхуш дехар дина бац». Йоьзна маьӀна хӀара ду: АллахӀа Юсуфан хӀусам а цхьаьна дина, цуьнан да-нана а, цӀа а цунна кхочуш кхаьчча, цунна долу нийматаш дуьйна, цунна АллахӀана тӀе цуьнан къинхетам а, цуьнан хьал а сагатделла, хӀара дехар дина. Хасан аьлла: хӀара дехар дан тӀаьхьа Юсуф дукха хьалха вахана. Кхечара аьлла: хӀара дехар дина тӀаьхьа цхьа кӀирна дӀа ца кхеча, Юсуф дӀавалийна.

Юсуф даьхнина тӀаьхье дукха хьалха хиллачу ханнахь цхьаьра хилар хӀунда, къастамаш долуш ду. Кальбий аьлла: 22 шара. Кхечара аьлла: 40 шара. Хасан аьлла: Юсуф къобалдешан юкъахь 17 шара волуш вара, цуьнан даьхнина хьалха 80 шара вахана, Якуб цхьаьна хиларна тӀаьхьа 23 шара вахана. 120 шара волуш дӀавалийна.

Тауратахь аьлла: 110 шара волуш дӀавалийна. Юсуфна ӀАзизан зудчоьга кхаь кӀант кхилла: Афраим, Миша, а, Аюб къийла кхеттачу хенахь цуьнан зудчоьга кхиллачу РахӀма. Кхечара аьлла: Юсуф да кхеча 60 шара вахана. Кхечара аьлла: дукха хьалха вахана.

Цуьнан ханна тӀе къастамаш ду. 120 шара волуш дӀавалийна. Цуьнан гӀанташца дӀа а кхетта, Нилан хи чу дӀа а кхетта. Иза валарца адамаш цуьнан тӀе цхьаьна дӀа а кхетта, хӀора ницкъан цхьаьна вуьйта доьхуш хилла, цуьнан беркате хьажа. ХӀун дина, церан юккъе жоп ца кхочуш, тӀаьхьа церан кхиамашца эзар а, церан бӀаьргашца къилба а хиларна, Нил чохь дӀа а кхетта, хи Мисарехь дӀа а кхетарца, церан беркат цхьаьра кхетарца.

ӀИкрим аьлла: Нил чохь билгалла долчу къиллане дӀа а кхетта, цу къиллане кхачам беш, кхечу къиллане къенара хилар. Цу тӀаьхьа цуьнан юккъе дӀа а кхетта, хи цхьаьна а кхетта, хӀора къиллане кхачам беш хилар. Муса цуьнан цӀа а къастам а даьккхина, цуьнан дай волчу пайхамарашна юкъахь кӀелха а кхетта, Сирия чу дӀа а кхетта.

Кхечу хенахь цуьнан цӀа кхечу къиллане дӀа а кхетта, цуьнан беркат а, цу къиллане а кхочуш хилла. Кхечу къиллане къенара а хилла.